Топонимист, географ Темиркул Эшенгулов. Архивдик сүрөт

Эшенгулов: Балыкчы шаарына "Кызыл" деген аталыш берүү сунушталган

148
(жаңыланган 10:36 07.03.2021)
Топонимист, картограф Темиркул Эшенгулов 1988-жылдан тарта 1990-жылдын аягына чейин Балыкчы шаары кайра түзүлгөн Ысык-Көл облусунун борбору болуп турганын айтты.

Жыргалаң, Түп тарап көлдүн башы, Балыкчы жагы аягы болуп эсептелет. Илимге салып айтканда, көлдүн аягынан куйган суу дегенди түшүндүрөт. Бул тууралуу Темиркул Эшенгулов Sputnik Кыргызстан радиосуна маек куруп жатып билдирди.

Эшенгулов: Балыкчы шаарына "Кызыл" деген аталыш берүү сунушталган

Анын айтымында, Балыкчы шаары Кыргызстандагы жамгыр эң аз жааган чөлкөм.

"Жер, суулардын тарыхый аталыштарын кайтаруу иштери жүрүп жатканда Балыкчыга жазуучу Орозбек Айтымбетов Кызыл деген аталышты сунуштаган. Географиялык жана тарыхый багытта бул туура келмек. Ал аймакта Кызыл-Омпол деген жер бар. Аймакта улан деген шамал согот. Ал эми Монголиянын борбор калаасы Улан-Батор. Бул "кызыл баатыр" дегенди түшүндүрөт. Демек, Балыкчынын айтылуу шамалы кыргызча кызыл шамал. Бирок ошол кездеги парламент шаарды Ысык-Көл деп атап салган. Мындай аталыш менен калаа эки жыл жашады. Андан соң тарыхый аты катары Балыкчы кайтарылды. Бул аталышын да Баачин деген ошол аймакта жашап кеткен бир солдаттын аты менен байланыштыргандар болду, бирок бул жаңылыш маалымат. Анткени кыргыз тилинин фонетикалык өзгөчөлүгүнө таянсак, Баачин эч убакта Балыкчы болуп өзгөрмөк эмес. Кыргызда "-чы" мүчөсү кесипке карата айтылат. Мисалы: улакчы, койчу, уйчу жана башка. Ошондуктан кадимки эле балык кармаган адам деп түшүнсөк болот. Кезегинде Калыгул олуя "бул жер шаар болот" деп урмат көрсөтүп, даарат албай, Сары-Камышка барып аттан түшкөнүн айтып жүргөндөр бар", — деди топонимист.

Ал калаанын Балыкты деген да тарыхый аталышы бар деген маалыматтар кездешерин кошумчалады.

148
Белгилер:
тарых, аталыш, Балыкчы, Темиркул Эшенгулов
Тема боюнча
Усебаев: Балыкчыга Жусуп Абдрахмановдун атын берүү сунушталууда
Унаа тетиктерин тандоо боюнча адис Эруланбек Токторбеков

Токторбеков: унаалар жолдун начардыгынан улам көп бузулат

23
(жаңыланган 13:16 08.05.2021)
Унаа тетиктерин тандоо боюнча адис Эруланбек Токторбеков автомобилдерди унаа оңдоочу жайга жолдун начардыгынан улам көп алып келишерин айтты.

Кыргызстандын шартында 2005-жылдан 2010-жылга чейинки жылдары чыккан унаалар көп колдонулгандыктан тетиктерин табуу оңой. Мындай пикирин Эруланбек Токторбеков Sputnik Кыргызстан радиосунун эфиринде маек куруп жатып билдирди.

Токторбеков: унаалар жолдун начардыгынан улам көп бузулат

Анын айтымында, кыймылдаткычынын сапатына карап "элдик машина" атка конгон "Хонда Фит", "Тойота Камри", "Хонда Степ" унааларына талап көп болот.

"Айдоочулар автомобилдерин унаа оңдоочу жайга көбүнесе жол маселесинен улам алып келишет. Оң рулдуу автомашиналар көп болгондуктан жол кырсыгына кабылып, тетик издешет. Жолдор талапка жооп бербегени айдоочуларды кыйнайт. Шаардын сыртына көп чыккандар сөзсүз кароого муктаж болуп калышат. Мисалы, популярдуу болгон "Хонда Фит" машинасынын болжол менен бир жылга жетпей негизги тетиктерин алмаштырууга туура келет. Ага байланыштуу Кыргызстанда унаа оңдоочу жерлердин саны көбөйүп баратат. Жаңы чыккан автомашиналар бизде аз. Өлкө шартында 2005-жылдан 2010-жылга чейинки жылдары чыккан унаалар көп колдонулгандыктан тетиктерин табуу оңой", — деди Токторбеков.

Ошондой эле адис Кыргызстанга электромобилдер көп алып келинсе, экологиялык жана экономикалык жактан да утуш болорун кошумчалады.

23
Белгилер:
унаа оңдоочу жай, Эруланбек Токторбеков, электромобиль
Тема боюнча
Чаргынов: электромобилдин чыгымы жөнөкөй унаадан 70 эсе аз болот
Улуттук илимдер академиясынын Суу көйгөйлөрү жана гидроэнергетика Тянь-Шань бийик тоолуу илимий борборунун жетекчиси Рысбек Сатылканов

Адис соңку жылдары кардын аз жаап жаткан себебин түшүндүрдү

51
Улуттук илимдер академиясынын Суу көйгөйлөрү жана гидроэнергетика Тянь-Шань бийик тоолуу илимий борборунун жетекчиси Рысбек Сатылканов жаратылыш кубулуштары өз ара байланышта жана бири-биринен көз каранды экенин орус окумуштуусу Василий Докучаев айтканын белгиледи.

Кыргызстанда жайдын аптаптуу болуп, кышкысын кардын аз жаап жатканы глобалдык процесстен көз каранды. Бул тууралуу Рысбек Сатылканов Sputnik Кыргызстан радиосуна маек берип жатып билдирди.

Адис соңку жылдары кардын аз жаап жаткан себебин түшүндүрдү

Анын айтымында, бул көрүнүшкө 1948-жылы негизделген Тянь-Шань бийик тоолуу илимий борбору байкоо жүргүзүп келет.

"Докучевдин идеясын негиз кылып академик Андрей Григорьев, Григорий Авсюк жана башкалар "Тянь-Шань физико-географиялык станциясын" түзүшкөн. Ал учурда Тянь-Шань бийик тоолуу илимий борбору деп аталып, ошол идеянын тегерегинде институт бүгүнкү күнгө чейин иш алып барууда. Ал идеяга ылайык, Борбор Азияда кышында кардын аз түшүп, жайдын аптаптуу болуп, климатынын өзгөрүшү жалпы глобалдык процесске байланыштуу. Алсак, Гренландия тосмосу кескин эрип, Россиянын түндүгүндөгү суулардын көп өлчөмдө Атлантика океанына куюлушунан улам анын туздуулугу азайып кеткен. Натыйжада муздак суу массасы ылдый түшүп, аралашуу төмөндөгөнүнүн кесепетинен "голд стрим" деген агымдын басаңдашына алып келген. Бул абанын глобалдык ысып кетишинин негизги себептеринин бири болуп эсептелет. Мындан тышкары, кардын кышында аз түшүп жатышына Сибирь антициклонунан улам нымдуу абанын агымы Борбор Азияга келиши себеп. Мына ушул жана башка себептерден улам глобалдык жылуулуктун таасирин сезип жатабыз. Кургакчылык мурда деле болчу, бирок соңку учурда күчөп жатканы байкалууда", — деди Сатылканов.

Ошондой эле ал бул процесстер өлкөдөгү мөңгүлөрдүн эрип жатышына кыйыр же түз таасирин берип жатканын кошумчалады.

Подкасттын толук версиясын видеодон көрүңүз:

51
Белгилер:
кургакчылык, кар, суу, климат, Рысбек Сатылканов
Тема боюнча
Сатылканов: Кыргызстан өзүнөн суу агып чыккан Орто Азиядагы жалгыз өлкө
РФ президенти Владимир Путин Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон менен жолугушу

Путин менен Рахмон Москвада жолукту

0
(жаңыланган 23:46 08.05.2021)
Тараптар эки өлкөнүн ортосундагы кызматташуу жана жалпы аймактагы коопсуздук маселелерин талкуулашкан.

БИШКЕК, 8-май — Sputnik. РФ президенти Владимир Путин Россия Тажикстанга Афганистан менен чектеш экенин эске алып ар тараптан колдоо көрсөтүүгө даяр экенин билдиргенин РИА Новости жазды.

Бүгүн Россия өлкө башчысы Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон менен жолугушту.

"Афганистанда болуп жаткан окуялардан улам аймактагы коопсуздук маселеси курч турат. Тажикстандын Афганистан менен болгон чек арасы узун. Кырдаал сиздин тынчыңызды алып жатканын түшүнөм, негиздүү. Окуя кандай нукта өнүгөрү тууралуу сиздин пикириңиз кызык. Биз өз кезегинде колдоо көрсөтүүгө болгон аракетибизди жумшап жатабыз", — деди Путин.

Ал Тажикстанда Россия Куралдуу күчтөрүнүн 201-базасы жайгашканын, өлкө анын кубаттуулугун арттыруу боюнча иштерди жасап жатканын айтып өттү.

Сөз кезеги келгенде Рахмон Афганистандагы абалга катуу тынчсызданып жатканын белгиледи.

"АКШ Афганистандан аскерин алып чыгарын эске алып коопсуздук маселелерин талкуулоо зарыл. Бул билдирүүдөн кийин өлкөдө кырдаал курчуп кетти", — деди Рахмон.

Президент Тажикстан менен Афганистандын чек арасы 1 300 чакырымдан көп экенин, башкача айтканда, жалпы чек ара тилкесинин 60 пайызын түзөрүн белгилеп өттү. Муну менен бирге Россия менен бардык тармак боюнча, анын ичинде коопсуздук маселеси дагы бар, байланыш бекемделип жатканын кошумчалады.

Андан сырткары, Тажикстандын жетекчиси ЖККУ менен ШКУ уюмдарында төрагалык кылчу мамлекет катары саммиттерге даярдык өз деңгээлинде жүрүп жатканына токтолду.

Жолугушууда Улуу Ата Мекендик согуштун мааниси тууралуу да сөз болуп, тараптар бири-бирин Улуу Жеңиштин 76 жылдыгы менен куттукташты.

0
Белгилер:
чек ара, Афганистан, саммит, Тажикстан, Россия, Эмомали Рахмон, Владимир Путин
Тема боюнча
Путин Жапаровду жана кыргызстандыктарды Жеңиш майрамы менен куттуктады