Тарыхчы-топонимист, картограф Темиркул Эшенгулов. Архив

Эшенгулов: Алай кызыл түстүү аймак дегенди түшүндүрөт

498
Тарыхчы-топонимист, картограф Темиркул Эшенгулов Алай аталышынын келип чыккан тарыхына токтолду.

"Алай" деген сөз өзгөрмөлүү формада берилип "кызыл түстүү аймак" дегенди түшүндүрөт. Бул тууралуу Темиркул Эшенгулов Sputnik Кыргызстан радиосунун "Жер тааны" рубрикасында маек куруп жатып билдирди.

Эшенгулов: Алай — кызыл түстүү аймак дегенди түшүндүрөт

Анын айтымында, Алай районунун айланасында кызыл, жошолуу сөздөрүн камтыган 30га жакын жер аталыштары кездешет.

"Төмөн жактагы эң бийик тоо — бул Гималай. Жогору жактагысы — Ала-Тоо. Бишкектен Түндүк муз океанын көздөй жөнөсөң бир да тоону кезиктирбейсиң. Тоолор түндүк-чыгышта, анан чыгышта гана бар. Мына ошол Ала-Тоо менен Гималайдын ортосунда гана Азиянын бийик мейкиндиги жатат. Ошондуктан термин катары Азия бийик мейкиндиги деп аталып калган. Бул да бекеринен эмес. Гималай дегенде аяк жагында "алай" сөзү уланган. Непалдын толук аталышы да Непалай. Топонимист Эдуард Мурзаевдин энциклопедиясында Непалай деп жазылган. "Манас" эпосунун Сагымбай Орозбаковдун вариантында да Ымалай, Кемалай деп берилген. Мындан сырткары, белгилүү географ, геолог И.В. Мушкетовдун "Түркстан" деген эмгегинде да Алай кенен изилденген. Ал бул аймак кызыл топурактуу келерин айткан. Кыргыз тилинде алоо деген да сөз бар. Адамдын жүзү кызарган учурду "эки бети алоолоп" дейбиз. "От алоолоп кетти" дейбиз, оттун жалыны да кызыл түстө эмеспи. Мына ушул "алоо" сөзүнөн улам Алай аталышы келип чыгып, "кызыл түстүү аймак" дегенди түшүндүрөт ", — деди Эшенгулов.

Ал окумуштуу Садыбакас Өмүрзаковдун эмгегинде да ушундай негиздеме берилерин кошумчалады.

498
Белгилер:
Темиркул Эшенгулов, аталыш, тарых, илим
Тема боюнча
Эшенгулов: Кошой тоосунун аталышына эпостогу Кошой баатырдын тиешеси жок
Вирустарды көзөмөлдөө боюнча республикалык илимий-практикалык борбордун жетекчиси, медицина илимдеринин доктору, профессор Зуридин Нурматов

Нурматов: эмделгенден кийин тест вирус көрсөтсө, ага вакцинанын тиешеси жок

34
(жаңыланган 00:29 04.08.2021)
Вирустарды көзөмөлдөө боюнча республикалык илимий-практикалык борбордун жетекчиси, медицина илимдеринин доктору, профессор Зуридин Нурматов коронавируска каршы эмделгендер тесттен өткөндө вирусту эмнеге көрсөтөрүн түшүндүрдү.

Коронавируска каршы эмдөөдөн өткөндөн кийин ПЦР-тесттин организмде вирустун бар экенин көрсөтүшү вакцинация менен эч кандай байлынышы жок. Бул тууралуу Зуридин Нурматов Sputnik Кыргызстан радиосунда маек куруп жатып билдирди.

Нурматов: эмделгенден кийин тест вирус көрсөтсө ага вакцинанын тиешеси жок

Анын айтымында, эмдөөнүн биринчи же экинчи баскычынан кийин деле коронавирус жугуп калуу ыктымалдуулугу бар.

"Азыр көпчүлүк эмдөөнүн биринчи баскычынан кийин ПЦР-тест тапшырсам организмимде вирустун бар экенин көрсөттү деп айтып жатышат. Мындай учур экинчи баскычтан кийин деле болушу ыктымал. Мунун вакцинага эч кандай тиешеси жок. Башкача айтканда, вакцина алгандан кийин антитело пайда болгончо тест тапшырса организмде коронавирус бар деп чыгарбайт. Бул болгону адам ошол вакцина алган аралыкта жуктуруп алган дегенди түшүндүрөт. Ал эми оорунун симптомдору такыр билинбей же бир аз гана сезилгени, биринчиден, организмге байланыштуу. Экинчиден, адамдын канча көлөмдө вирус жуктуруп алгандыгы маанилүү. Ошондой эле эгер организмде антитело пайда болуп баштаса да оору жеңил өтүп кетет. Муну менен биз вакцина алган учурда да вирус жугуп калышы мүмкүндүгүн жана жукса да жеңил өтөрүн билсек болот", — деди Нурматов.

Окумуштуу жарандарды чочулабай эле коронавируска каршы эмдөөдөн өтүп коюуга чакырды.

Подкасттын толук варианттын видеодон көрүңүз:

34
Белгилер:
Зуридин Нурматов, коронавирус, эмдөө, текшерүү
Тема:
Коронавируска каршы эмдөө
Тема боюнча
Коронавирустан кутулуунун эки гана жолу бар. Вирусолог Нурматовдун маеги
Көйкашка коомдук бирикмесинин мүчөсү, манасчы Нурбек Талантбеков

Талантбеков: "жигин тартып көрүү" душмандын чамасын билүү дегенди түшүндүрөт

36
"Көйкашка" коомдук бирикмесинин мүчөсү, манасчы Нурбек Талантбеков "Манас" эпосунда кездешкен көөнө сөздү чечмелеп, анын маанисин түшүндүрдү.

"Жигин тартып көрүү" деген адамдын чама-чаркын билүү дегенди түшүндүрөт. Бул тууралуу Нурбек Талантбеков Sputnik Кыргызстан радиосунун "Көөнө сөз" рубрикасында билдирди.

Талантбеков: "жигин тартып көрүү" душмандын чамасын билүү дегенди түшүндүрөт

Анын айтымында, эпосто макал-лакаптар, осуяттар, накыл сөздөр көп кездешет.

"Манаста "жигин тартып көрүү" деген көөнө сөз байма-бай кездешет. Мисалы, Сагымбай Орозбаковдун вариантында "Жигин билбей киргендей, жинди болду дейсиңби. Куру жолго жүргөндөй, кутуруп кетти дейсиңби" деген ыр саптары бар. Мындан улам аталган түшүнүк абалын, күчүн, кудуретин, чамасын билүү дегенди түшүндүрө турганын аңдасак болот. Эпосто душмандын чама-чаркын, ал-абалын, кудуретин аңдап-билүү — "жигин тартуу" деп берилген. Муну күнүмдүк турмушта тилдин көркөмдүгүн арттырууга көмөк катары колдонсо болот", — деди Талантбеков.

Ошондой эле ал учурда тиричиликте көптөгөн көөнө сөздөр колдонулбай калганын кошумчалады.

36
Белгилер:
Нурбек Талантбеков, Манас эпосу, эне тил, Кыргызстан
Тема боюнча
Талантбеков: "дара" деген сөздү бир нече мааниде колдонсо болот

Кубанарымды же кайгырарымды билбей турам. Акжол менен Мээримдин видео маеги 

0
(жаңыланган 00:32 04.08.2021)
Олимпиаданын күмүш медалынын ээси, грек-рим күрөшчүсү Акжол Мухмудов менен эркин күрөш боюнча балбан, коло медаль утуп алган Мээрим Жуманазарова жеңиштен кийинки сезимдери менен бөлүштү.

Кыргызстандын спорт делегациясынын пресс-аташеси Кабыл Макешов спортчуларга суроо узатып, жооп алды.  

“Алтын медаль алабыз деп чоң аракеттер болгон. Финалдан утулуп калгандан кийин сезимдеримди өзүм дагы түшүнбөй турам. Бүгүн мага ишенип, сыртта туруп көргөндөр болуптур. Бирок ишеничиңерди актай алган жокмун. Анткен менен Айсулуу эже менен Мээримдин жеңишине абдан кубандым. Азыр мени куттуктагандар көп болууда. Бирок бул менин эле эмес, машыктыруучуларымдын, бүткүл кыргыз элимдин жеңиши”, — деди Махмудов.  

Ал эми Мээрим Жуманазарова бүгүн тогуз жылдык эмгегинин үзүрүн көрүп жатканын айтты.  

“Албетте, алтын алуу тилегим бар эле. Бирок колого дагы шүгүрчүлүк. Жеңишимди ата-энеме, агайларыма жана жалпы кыргыз элиме арнайм”, — деди Жуманазарова.  

Эске салсак, Токио шаарында өтүп жаткан Олимпиада оюндарында грек-рим күрөшчүсү Акжол Махмудов күмүш медалга, эркин күрөш боюнча балбан Мээрим Жуманазарова коло медалга ээ болду.

0
Белгилер:
Мээрим Жуманазарова, Акжол Махмудов, видео, кайрылуу
Тема:
2021-жылы Токиодо өтө турган Олимпиада оюндары
Тема боюнча
Көзүнө жаш алган ата. Жуманазарованын үй-бүлөсүнүн мелдешке күбө болгон видеосу
Көлгө келген Хабиб: эртең Олимпиадада алтын алышыңарга тилектешмин