Билим берүү жаатындагы серепчи Мырза Каримов

Каримов: билим берүү программасын иштеп чыгууда мугалимдердин пикири эске алынбайт

178
Билим берүү жаатындагы серепчи Мырза Каримов аталган тармакта көп жылдык пландарды иштеп чыкканда мугалимдердин пикири эске алынбай калып жатканын белгиледи.

Стратегия, пландарды кабыл алганда каржылоо аныкталбай калат. Ошондуктан анын ишке ашуусу көйгөй жаратат. Мындай пикирин Мырза Каримов Sputnik Кыргызстан радиосунда маек куруп жатып билдирди.

Каримов: билим берүү программасын иштеп чыгууда мугалимдердин пикири эске алынбайт

Анын айтымында, 2026-жылга чейинки улуттук өнүктүрүү программасын ишке ашырууда дагы ушундай маселе бар.

"Билим берүү боюнча программа, стратегияларда жакшы ойлор камтылат. Бирок аны каржылоо маселеси так көрсөтүлбөй калат. Чыгымдары, жооптуу адамдар, мекемелер бекитилген эмес. Ошондуктан программаны ишке ашырууда көйгөй жаралат. Анан дагы бир жагдай, билим берүү боюнча программаларды кабыл аларда мугалимдердин пикири эске алынбайт. Иш пландар ылдыйдан жогору карай эмес, жогорудан ылдый карай түзүлөт. Маселен, ар бир предмет боюнча жергиликтүү компонент дегенди ишке ашыруу керек. Бирок мектептерде ал жок. Жергиликтүү компонент деген — бул кайсы бир аймактын өзгөчөлүгүнө басым жасоо зарыл. Мисалы, тарых сабагын Өзгөндө ошол аймак тууралуу окутуп, жергиликтүү компонент жок дегенде 20 пайызды түзүшү керек", — деди Каримов.

Ошондой эле ал мугалимдерди даярдоого өзгөчө маани бөлүү зарылдыгын кошумчалады.

178
Белгилер:
билим берүү, окуучулар, мугалим, Мырза Каримов
Тема боюнча
Бегалиев: чет мамлекетте бекер окуу үчүн жети критерийге жооп бериш керек
Коомдук активист Хабиб Арзыкулов

Арзыкулов: онкологиялык ооруга кабылган балдарга ар бир адам жардам бере алат

37
Коомдук активист Хабиб Арзыкулов ар бир адам кайрымдуулукка катышып, колунан келген жардамын берүүгө дарамети жетерин айтты.

Бүгүн, 30-ноябрда, онкологиялык илдетке кабылган балдарга жардам берүү максатында уюштурулган радиомарафондун маанилүүлүгү чоң. Мындай пикирин Хабиб Арзыкулов Sputnik Кыргызстан радиосунун эфиринде маек куруп жатып билдирди.

Арзыкулов: онкологиялык ооруга кабылган балдарга ар бир адам жардам бере алат

Анын айтымында, кайрымдуулук иш-чараларын уюштуруу боюнча мамлекеттик ачык система болсо жарандар ишенимдүү түрдө жардам бермек.

"Мен кайрымдуулук чөйрөсүндө 15 жылдан бери жүрөм. Өлкөдөгү социалдык көйгөйлөрдүн чечилишинде кайрымдуулук акцияларынын мааниси чоң. Тилекке каршы, мындай маселелердин 40 пайызы кайдыгер карабаган жарандар тарабынан акча чогултулуп чечилет. Демек, бардык проблеманы мамлекет чече албайт. Онкологиялык илдетке чалдыгып калган адамдардын 80 пайызы жарык дүйнө менен кош айтышат. Анткени убагында дартты жеңүү үчүн күрөшпөйт. Адам өмүрү баарынан кымбат болгондуктан мамлекет бул маселеге дыкат көңүл бурушу керек. Оор көйгөйдүн балдар арасында жолугуп жатышына түрдүү себептер бар. Аларга колдоо көрсөтүү максатында колдон келген жардамды беришибиз керек", — деди Арзыкулов.

Ошондой эле адис кайрымдуулук кылган ишкерлерге мамлекет тарабынан жеңилдик берилсе көп социалдык маселелер чечилерин белгиледи.

Белгилей кетсек, Sputnik Кыргызстан радиосу онкологиялык илдетке кабылган балдарга жардам берүү максатында башталган алгачкы ири радиомарафонго катышууда. Чогулган каражат долбоордун алкагында оорулууларга жана аларды дарылап жаткан дарыгерлерге жумшалмакчы.

37
Белгилер:
марафон, акция, онкологиялык оорулар, кайрымдуулук
Тема боюнча
Окумуштуулар түндө байкалчу рактын симптомдорун аныктады
Профайлер-верификатор, күч түзүмдөрүнүн мурдагы кызматкери Арсланбек Камчыбеков

Камчыбеков: полиграф, профайлер боюнча адис жетиштүү, жабдуу тартыш

49
Профайлер-верификатор, күч түзүмдөрүнүн мурдагы кызматкери Арсланбек Камчыбеков коррупцияны ооздуктоодо полиграфтан өтүү аны менен болгон күрөштүн бир бөлүгү гана болушу керектигин айтты.

Калк арасында полиграфты калпты аныктоочу аппарат деп түшүнүшөт. Бул туура эмес, ал болгону адам алдап жатканда коштоочу сезимдердин бар-жогун ачыктап берет. Бул тууралуу Арсланбек Камчыбеков Sputnik Кыргызстан радиосунда маек куруп жатып билдирди.

Камчыбеков: полиграф, профайлер боюнча адис жетиштүү, жабдуу тартыш

Анын айтымында, полиграфты мамлекеттик кызматкерлерди текшерүү учурунда колдонуу боюнча мыйзам 2010-жылы эле кабыл алынган.

"Полиграф деген грек тилинен түз которгондо "көп нерсени сүрөттөп, чечмелеп берүү" дегенди түшүндүрөт. Ал адам калп айтып жатканын жалганды ээрчиген эмоцияларды аныктоо менен ачыктап берет. Аны колдонууда полиграфологдон көп нерсе көз каранды. Текшерилип жаткан адамга белгиленген суроолор берилет, жооп берип жаткан адамдын ошол убактагы физиологиялык, башкача айтканда, кан басымы, жүрөгүнүн согушу, дем алуунун өзгөчөлүгү, көзгө көрүнбөгөн кыймыл-аракеттеринин баарын компьютер жазып турат. Мына ошолорду өз кесибинин алкагында полиграфолог чечмелеп берет. Профайлинг болсо жабдыксыз, адам тарабынан жасалуучу методика. 1960-жылдары Израилдин атайын кызматы тарабынан иштелип чыккан. Профайлерлер мимикадан, колдун кыймылынан адамдын калп же чын айтып жатканын аныктайт. Профайлинг методу 2016-жылдан тарта "Манас" жана "Ош" эл аралык аэропортторунда коопсуздукту камсыздоо максатында колдонулуп жатат. 190 адис окутуудан өткөн. Андыктан учурда адис эмес, полиграфтык жабдуулар тартыштыгы бар. Өлкөдө бул ыкмаларды кадр маселесинде, коррупцияны жоюуда колдонсо жакшы болмок. Бирок бул негизги аракет эмес, комплекстүү иш-чаралардын бир бутагы болуп калышы шарт", — деди Камчыбеков.

Ал профайлинг жана полиграф кызматы учурда 70тен ашуун мамлекетте кадр маселесинде, банк кызматтарында жана коопсуздукту сактоо үчүн колдонулуп келерин кошумчалады.

49
Белгилер:
Арсланбек Камчыбеков, коопсуздук
Тема боюнча
Камчыбеков: детектор аппараты калпты аныктай албайт
Республикалык ден соолукту чыңдоо борборунун эпидемиологу Асел Акымбаева

Антибиотик дарыны тоготпогон ооруларды пайда кылат. Эпидемиолог Акымбаеванын маеги

157
(жаңыланган 21:44 30.11.2021)
Адис коомчулукту антибиотиктерди башаламан пайдаланбоого чакырат. Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму да аталган препараттарды туура эмес колдонуудан улам организм дары-дармектерди кабыл албай каларын эскертип келет.

Sputnik Кыргызстан агенттигинин кабарчысы Республикалык ден соолукту чыңдоо борборунун эпидемиологу Асел Акымбаева менен антибиотиктин ден соолукка тийгизген таасири, туура эмес пайдалануунун кесепети тууралуу баарлашты.

— Антибиотиктин зыяндуу жагын коомчулукка түшүндүрүү үчүн кандай иштер жасалууда?

— Жакында эле антибиотикти туура колдонуу боюнча жумалык өттү. Иш-чараны Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму уюштурган. Анын алкагында препаратты ашыкча колдонуунун кандай кесепеттери бар экендиги жөнүндө тегерек стол, талкуулар өткөрүлүп, элге да маалымат берилди. Дүйнө эли антибиотикти ушул темпте башаламан колдоно берсе, 2050-жылга чейин 100 миллион адамдын өмүрүн алып кетиши мүмкүн. Учурда мунун кесепетинен жылына 200 миң адам көз жумат. Алдыда бул көрсөткүч беш эсе көбөйүшү мүмкүн. Акыркы 10 жылдын ичинде антибиотикти колдонуу 36 пайызга өстү. Дүйнөдө бул препаратты көп пайдаланган өлкөлөргө Россия, Кытай, Индия, Бразилия кирет. Кыргызстанда дагы керектөө өсүп жатат. Элибиздин 48 пайызы дарыгердин көзөмөлүсүз, интернеттен карап же бирөөдөн угуп эле дары иче берет. Ушундай көрүнүштөрдөн улам организмде башка оорулардын пайда болушуна өбөлгө түзүлүүдө. Дары сатып аларда дарыгерге кайрылып, алардын берген рецепти менен ичүү абзел. Өзгөчө балдарды абайлаш керек. Өлкө аймагында өнөкөт оорусу бар адамдардын 74 пайызы дарыгер бир жыл мурда жазып берген рецепт менен антибиотик сатып алып ичет. Дарыгерлер адамдын салмагына жараша канча күн, күнүнө канча маал, тамактан кийин же ага чейин ичүү керектигин аныктайт. “Кымбат дары болчу, калтырбай ичип салайын” дегендер да бар. Антибиотикти туура эмес пайдалануу кооптуу жана бара-бара адамда дарыны тоготпогон ооруларды пайда кылат.

Врач-эпидемиолог Республиканского центра укрепления здоровья Асел Акимбаева в офисе
© Фото / Андрей Новоселов
Асел Акымбаева: өлкө аймагында өнөкөт оорусу бар адамдардын 74 пайызы дарыгер бир жыл мурда жазып берген рецепт менен антибиотик сатып алып ичет

— Антибиотик эмнеси менен кооптуу?

— Антибиотик — бул бактерияларга каршы препарат. Ал вирустук оорулардан сакайып кетүүгө жардам бербейт. Азыр биз тумоолоп же дагы башка жугуштуу оору менен оорусак эле антибиотик ичип жатабыз. Мындан улам оорунун саны көбөйүүдө. Мисалы, кургак учуктун, ичеги инфекцияларынын жана жугуштуу оорулардын айыкпас оор түрү келип чыгууда.

— Антибиотик кайсы оорулар үчүн колдонулат?

— Вирустук инфекция күчөп кетсе, дарыгер бейтаптын абалына жараша айрым учурда антибиотик жазып бериши мүмкүн. Негизи дене табын түшүрүү үчүн да антибиотик колдонууга болбойт. Вирустук инфекциянын жеңил түрү менен ооруган адам үч-беш күндө өзү сакайып кетет. Учурда бөбөктөргө эң күчтүү, 3-4-муундагы препараттарды сайып жатышат. Мындайга жеткирбеш үчүн ата-энелер ириде баланын иммунитетин көтөрүүгө, тамак-ашына көңүл бурууга аракет кылышы керек. Ооруну дарылоого караганда алдын алуу жеңил. Күчтүү антибиотиктер балдарды ашыкча салмак алууга алып келет.

— Канча убактан кийин бактерия дарыны тоготпой калышы мүмкүн?

— Азыр антибиотик медицинада эле эмес, өндүрүштө да колдонулуп калган. Мисалы, айыл чарба жаатында, ветеринарияда, косметологияда пайдаланылат. Жадагалса канаттууларга, аарыларга да берилери белгилүү. Мунун баары айланып келип эле адамга таасирин тийгизет. Ичеги-карында иммунитетти көтөрүп турган пайдалуу бактериялар бар. Антибиотик ашыкча колдонулса, ошол керектүү бактерияларды өлтүрүп, иммунитет түшөт. Андан кийин ал ичегини сезгентип, ич өтүүгө алып келет. Антибиотиктер аллергиялык ооруларга да кептейт жана кулактын угуусун начарлатат. Ушул өңдүү көп терс таасирлери бар.

Врач-эпидемиолог Республиканского центра укрепления здоровья Асел Акимбаева в офисе
© Фото / Андрей Новоселов
Асел Акымбаева: “Кымбат дары болчу, калтырбай ичип салайын” дегендер да бар. Антибиотикти туура эмес пайдалануу кооптуу жана бара-бара адамда дарыны тоготпогон ооруларды пайда кылат

Негизи бактериялар дароо эле дарыны тоготпой калбайт. Көп жолу туура эмес колдонуудан улам бара-бара оорунун туруктуу формалары келип чыгат. Мисалы, эртең менен дары ичүүнү унутуп калса, кечинде эки дозаны бир ичип алуу туура эмес. Маалы өтүп кетсе жок дегенде дары иче турган убакка үч саат калганда ичсе болот. Негизи ар кайсы антибиотиктин аралыгы ар кандай. Бул оорунун абалына жана түрүнө жараша болот.

— Биздин жарандар каалаган учурда, каалаган дарыны сатып ала берет. Буга көзөмөл жок. Мунун да зыяны тийип жатса керек?

— 2014-жылы “антибиотиктер башаламан сатылбасын” деген токтом чыккан. Бирок ал документ иш жүзүндө аткарылган жок. Анткени жеке менчик ишканаларды, дарыканаларды уруксатсыз текшерүүгө мораторий жарыяланган. Текшериле турган болсо 10 күн мурда кабардар кылып, анан баруу керек. Негизи дары-дармектердин рецепт менен сатылганы туура. Рецепт да оңдолуп кайра жазылбай, врачтын мөөрү менен болушу керек.

— Азыр аталышы жана баасы ар башка, бирок бир типтеги антибиотиктер кездешет. Бул дарылардын баасы анын сапатына таасир этеби?

— Негизи антибиотиктердин тогуз катары бар. Алардын сырткы кутусун өзгөртүп туруп эле айрым фармацевтикалык компаниялар акча жасап жатат десем болот. Баасында айырма болгону менен ички курамы бирдей эле, бирок дарыгер жазып жаткандан кийин алууга туура келет.

Врач-эпидемиолог Республиканского центра укрепления здоровья Асел Акимбаева в офисе
© Фото / Андрей Новоселов
Асел Акымбаева: антибиотик ашыкча колдонулса, ошол керектүү бактерияларды өлтүрүп, иммунитет түшөт. Андан кийин ал ичегини сезгентип, ич өтүүгө алып келет. Антибиотиктер аллергиялык ооруларга да кептейт жана кулактын угуусун начарлатат

— Дары-дармек алып жатып адам эмнеге көңүл бөлүшү керек?

— Антибиотик ичип жатканда дарыгер жазып берген дары тамактан кийинби же ага чейинби, көрсөтмөлөрүн карап, так аткарышыбыз керек. Негизи тоюп алып, антибиотик алган анчалык кооптуу эмес. Рационго сүт азыктарын кошуу туура болот. Алар биздеги керектүү бактерияларды калыбына келтирет. Айранда флораны калыбына келтирүүчү пайдалуу бактериялар бар.

157
Белгилер:
антибиотик, дары-дармек, дарыкана, Асел Акымбаева
Тема боюнча
Эпидемиолог Оторбаева: быйылкы сасык тумоо башкача
Балага ата-энесинин ажырашканы эки курагында өтө оор тиет. Психологдун маеги