Унаага бензин куюп жаткан адам. Архив

Бензинди сыртка ташууга тыюу салуу бааны ооздуктай алабы. Талдоо

513
(жаңыланган 11:25 09.03.2021)
Кыргызстанда жыл жаңыргандан бери эле бензин беш сомго кымбаттады. Бул айда баа дагы 6-7 сомго көтөрүлөрү күтүлүүдө. Мунай жана мунай өндүрүмдөрүн тышка ташууга тыюу салуу баанын өсүшүн токтото алабы? Sputnik Кыргызстан ушул маселенин тегерегинде ой калчап көрдү.

Жаздын башталышы менен Кыргызстан чийки мунай жана мунай өндүрүмдөрүн экспорттоого тыюу салды. Мындай буйрукка КР премьер-министри Улукбек Марипов кол койгон. Мында кеп ЕАЭБдин бажы аймагынан сыртка чыгарууга тыюу салуу жөнүндө болууда. Бирок иш жүзүндө бул толук эмбарго, анткени өлкө өзү күйүүчү майды Россиядан сатып алат, ал эми Казакстанда ансыз деле баалар төмөн.

Sputnik Кыргызстандын редакциясы тыюу салуунун себептерин жана ал канчалык таасирдүү болорун сураштырып көрдү.

Эмнеге мындай чара көрүлдү?

Өкмөт мындай тыюу салуу менен ички рынокто мунай жана мунай өндүрүмдөрүнүн кескин тартыштыгына жол бербөөнү көздөйт. Ошондой эле бул чечим өлкөдө мунай жана мунай өндүрүмдөрүнүн баасын турукташтыруу максатында кабыл алынган.

Эмне ташууга тыюу салынды?

Тышкы экономикалык ишмердиктин товардык номенклатурасынын эки түрүнө кирген товарларды экспорттоого тыюу салынды:

  • 2709 — бул чийки мунай;
  • 2710 — бул дизель жана бензин, анын ичинде авиациялык күйүүчү май да камтылган ири топ. Бирок айрым өзгөчөлүктөр да бар, маселен, Кыргызстандан толук бак же канистрде 20 литр менен чыгууга уруксат. Ошондой эле мазутту алып чыгууга тыюу жок.

Кыргызстанда күйүүчү майдын баасы канчалык кымбаттады?

Жыл башынан тарта эле өндүрүшчүлөрдүн өзүндө — россиялык мунайды кайра иштетүүчү заводдордо чыгарылган баа 67 пайызга өстү (россиялык өндүрүшчүлөрдө литр баасы 14 сомго жогорулады). Кыргызстандын мунай сатуучулар ассоциациясы дизель үчтөн бир, тагыраак, сегиз сомго өскөнүн маалымдайт. Ошону менен бирге эле өлкөдө бензиндин чекене баасы 4,9 сомго көтөрүлгөн.

Топливные пистолеты на АЗС. Архивное фото
© AFP 2021 / FRANCK FIFE
Жыл башынан тарта Кыргызстанда дизель үчтөн бир, тагыраак, сегиз сомго өскөн. Ошону менен бирге эле өлкөдө бензиндин чекене баасы 4,9 сомго көтөрүлгөн.

Кыргызстандан жалпы канча көлөм сыртка чыгарылган?

Улуттук статкомдун маалыматы боюнча, былтыр Кыргызстан 51,5 миң тонна чийки мунай саткан. Анын 8 миңин Тажикстан, калганын Өзбекстан алган.

Ошондой эле Кыргызстан 104 миң тоннадан ашуун мунай өндүрүмдөрүн эки өлкөгө, атап айтканда, Тажикстанга 2,3 миң тонна, калганын Өзбекстанга саткан. Бул көлөмдүн үч миң тоннадан ашыгыраагын бензин түзөт. Булардан башка дагы 55 миң тоннанын тегерегинде реактивдүү май (керосин) экспорттолгон. Эң көп сатып алгандар: Бириккен Араб Эмирлиги — 31,3 миң тонна, Кытай — 16 миң тонна. Улуттук статкомдон авиациялык керосинди өлкөнүн аэропортторундагы чет элдик компаниялар аларын билдиришти.

Ошол эле учурда Кыргызстандан Тажикстанга аткезчилик жол менен күйүүчү май чыгарылары байма-бай айтылып келет. Буга Тажикстанда биздегиге караганда бул өндүрүмдөр алда канча кымбат турары себеп. Мисалы, УКМК 3-мартта Тажикстанга күйүүчү май чыгарууга аракеттенген төрт фураны кармады.

Тыюу салуу абалды жакшырта алдыбы?

Мунай сатуучулар ассоциациясынын аткаруучу директору Канатбек Эшатов мурда деле мындай чаралар көрүлгөнүн эске салды.

Начальник Управления жилищно-коммунального хозяйства столичной мэрии Канатбек Эшатов на пресс-конференции в мультимедийном пресс-центре Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Максат Элебесов
Мунай сатуучулар ассоциациясынын аткаруучу директору Канатбек Эшатов
"Негизги бөлүктү Россиядан ташыйбыз. Аталган мамлекеттен мунай өндүрүмдөрүн пошлинасыз алуу боюнча өкмөттөр аралык макулдашуу бар. Ошол келишимге ылайык биз реэкспорттой алабыз", — деди Эшатов.

Бул тыюу салуу кайталанма эмеспи деген сурообузга ал: "балким" деп жооп берди.

Энергетика жана өнөр жай министринин орун басары Вероника Исаева бул мурдагы документти кайталабай турганын билдирди. Дал ушул мекеме тыюу салууну (эмбарго киргизүүнү) сунуштаган. Анын айтымында, Россия менен болгон макулдашуу импорттук мунай өндүрүмдөрүн сыртка чыгарууну чектейт, ал эми азыркы тыюу салуу ата мекендик мунай жана Кыргызстанда өндүрүлгөн мунай өндүрүмдөрүнө тиешелүү.

Назначенная заместителем председателя Госкомитета промышленности и недропользования КР Вероника Исаева
© Фото / пресс-служба ГКПЭН
Энергетика жана өнөр жай министринин орун басары Вероника Исаева
"Тыюу салуу чарасы өзүн актады, анткени биздин мунайды кайра иштетүүчү заводдорубуздун өндүрүштүк кубаттуулугу 2,1 миллион тонна. Алар өлкөнүн дизель жана Аи-80 үлгүсүндөгү бензинге болгон керектөөнү жаба алмак. Мунайдын үчүнчү өлкөлөргө көп чыгарылып жатканына күбөбүз, киреше салыгынан тышкаркы салыктар алынган жок. Сырье чыгарылат, ал эми мамлекет мындан пайда таппайт", — деп белгиледи Исаева.

Анын айтымында, ушул тапта мунайды кайра иштетүүчү заводдордо иштин үчтөн бир гана көлөмү аткарылууда, ошону менен бирге эле алар өндүрүштү экологиялык таза өндүрүм түрлөрүнө ылайыкташтыруусу зарыл.

"Биз мунайды кайра иштетүүчү заводдорду өнүктүрүп, аларды сырье, анын ичинде импорттук мунай менен да камсыздоого тийишпиз. Сырье үчүнчү өлкөлөргө чыгарылбашы керек. Тыюу салуу чарасы кайра иштетүүчү тармакты өнүктүрүүгө өбөлгө болот. Эгер өндүрүш кубаттуулугун 80 пайызга иш менен камсыздай алсак, анда биз сырье эмес, мунай өндүрүмдөрүн экспорттой алабыз", — деди Исаева.

Министрдин орун басары чийки мунай так канча көлөмдө тышка чыгарылып жатканы белгисиз экенин, бирок Бажы кызматында көрсөтүлгөн маалыматтарга караганда, жогору экенин айтат (былтыр 50 миң тоннадан ашык).

"Алынган 256 миң мунайдын 170 миң тоннасы өлкөдө кайра иштетилди. Айырмасы бар. Аналитикалык иштер жүрүп жаткандыктан сандарды айтуудан алыспыз. Бирок экспорттун көлөмү чагылдырылган статистикалык маалыматтар иш жүзүндөгүдөн башкача", — деп түшүндүрдү ал.

Эми кескин таңсыктыкка жол бербөө жана бааны турукташтыруу зарылдыгы сыяктуу тыюу салуунун себептерине токтололу.

© Sputnik / Евгений Одиноков
Мунай сатуучулар биримдигинин башчысы Эшатов айткандай, соңку убакта Баткендин бир бөлүгүндө белгилүү бир деңгээлде тартыштык болгон

Кыргызстанда таңсыктык барбы?

Мунай сатуучулар биримдигинин башчысы Эшатов айткандай, соңку убакта Баткендин бир бөлүгүндө белгилүү бир деңгээлде тартыштык болгон.

"Бирок бензин жаатында гана. Дизель боюнча абал өз нугунда. Балким ушундан улам өкмөт тыюу салгандыр. Курч тартыштыкка жол бербейбиз. Мунай сатуучулардын белгилүү кору бар, бирок өлкөнүн алыскы аймактарында бензин тартыштыгы байкалбайт", — деди ал.

Энергетика жана өнөр жай министринин орун басары Исаева да Эшатовдун оюна кошулат. Айтымында, мунай өндүрүмдөрүнүн курч тартыштыгы жок.

"Мунай өндүрүмдөрүнүн кескин таңсыктыгы жок, ал эми мунай боюнча бар. Биздин мунайды кайра иштетүүчү заводдорубуз сырье менен 30 пайызга гана камсыз болгон, ал эми алынган мунайдын басымдуу бөлүгү үчүнчү өлкөлөргө агылууда, бул жөнү жок көрүнүш", — деди ал.

Тыюу салуулар күйүүчү май баасын турукташтыра алабы?

Эшатов эмнеге баа кымбаттап жатканын эске салды. Жыл жаңыргандан бери автомобилдик күйүүчү майдын россиялык өндүрүшчүлөрүндөгү дүң баасы 300 доллардан 500 долларга чыккан. Ошондой эле мунай (31 пайызга) кымбаттап, ал эми сом КМШдагы бардык валюталардан көбүрөөк нарксызданып бараткан. Ал баа 6-7 сомго көтөрүлөрүн да болжолдогон.

"Тыюу салуу чарасы бааны турукташтырууга канчалык таасир этерин түшүнө албайм", — деди ал.

Ал эми башкы энергетиктин орун басары башкача ойдо.

"Эгер өз өндүрүшүбүздүн үлүшүн көбөйтүп, импорттун үлүшүн төмөндөтсөк, анда күйүүчү май наркын ооздуктай алышыбыз мүмкүн. Баанын өсүшү импорт жана логистика баасына жараша. Азыр бул максатта бааны кармап туруу же азайтуу татаал", — деди Исаева.

Бензовоз на трассе Исфана — Кулунду — Максат
© Sputnik / Эмиль Садыров
Мамлекеттик бажы кызматы 2020-жылдан тарта "Баткен" бажысы тарабынан Өзбекстанга 2,6 тонна жана Тажикстанга 16 тонна дизелди мыйзамсыз чыгаруу фактылары боюнча материалдар каралганын кошумчалады

Аткезчилик өрчүп, күйүүчү май "сырдуу" жол менен жок болбойбу?

Былтыр бодо малды чыгарууга тыюу салынган, бирок ошол кездеги айыл чарба министри Тилек Токтогазиев Кыргызстандан "сырдуу түрдө" бодо мал жоголуп жатканын кабарлаган. Мунай жана күйүүчү май менен да ошондой жагдайга тушукпайбызбы?

"Белгилүү бир адамдар жана компаниялар аткезчилик менен шугулданышат, кандай болгон күндө да алар бул ишти уланта беришсе керек. Бирок буга тийиштүү органдар бөгөт коюуга тийиш", — деди Эшатов.

Ал кезегинде автотранспорт менен күйүүчү май ташууга тыюу салынганын, натыйжада бензинди ташуу үчүн "башкача аталышты" пайдалана башташканын белгиледи. Демек, андай кырдаал кайталанышы толук ыктымал.

Энергетика жана өнөр жай министринин орун басары Исаева аткезчиликти токтотуу тийиштүү мамлекеттик органдардын ишине жараша экенин кошумчалады.

Күрөшчүлөр кандай пикирде?

Өкмөттүн буйругунда Бажы кызматы, Финпол (апта ичинде бул мекеме жоюлду), Чек ара кызматы жана Транспорт министрлигине мунай жана мунай өндүрүмдөрүн мыйзамсыз чыгарууга бөгөт коюуга багытталган тийиштүү чараларды көрүү тапшырылган.

Редакция бул мамлекеттик органдарга кандай чараларды көрөрүн сурап кайрылды. Эки мекеме – Экономикалык кылмыштар менен күрөшүү боюнча мамлекеттик кызмат (Финпол) жана Мамлекеттик бажы кызматынын жообун алдык.

"Биздин өлкөнүн аймагынан мунай жана мунай өндүрүмдөрүн мыйзамсыз чыгарууну токтотуу, аныктоо жана алдын алууга багытталган эң зарыл чаралар көрүлөт", — деп билдиришкен Финполдун басма сөз кызматынан.

Анын аркасынан Бажы кызматынан жооп келди.

"Мамлекеттик бажы кызматынын укук коргоо бөлүктөрү тарабынан Баткен, Ош, Жалал-Абад облустарында өткөрүү жана бажылык каттоо пунктуларында мазуттан башка мунай жана мунай өндүрүмдөрүн мыйзамсыз чыгаруу фактыларын аныктоо жана бөгөт коюуга багытталган тийиштүү көчмө иш-чаралар өткөрүлүүдө", — дешти аталган мекемеден.

Ошондой эле Мамлекеттик бажы кызматы 2020-жылдан тарта "Баткен" бажысы тарабынан Өзбекстанга 2,6 тонна жана Тажикстанга 16 тонна дизелди мыйзамсыз чыгаруу фактылары боюнча материалдар каралганын кошумчалады.

513
Белгилер:
чара, баалар, Баткен, аткезчилик, экспорт, импорт, мунай
Тема боюнча
Баткенде аткезчиликке бөгөт коюу үчүн мобилдүү топтор иштеп жатат
Мунайдын баасы дагы канча убакыт кымбаттайт? Саресеп
Пенсия алып аткан кемпир. Архивдик сүрөт

Мамлекеттин көзүн карабай пенсияга кантип акча топтоого болот. Жол-жобосу

451
(жаңыланган 15:30 11.05.2021)
Улгайган убакта жалгыз пенсия менен жашоону каалагандар аздыр. Ошондуктан эксперттер пенсияны гана күтпөй, пассивдүү киреше алып келип, көнүп калган жашоону улантууга мүмкүнчүлүк берчү акча топтоого кеңеш беришет.

Бүгүн, мисалы, айына 30 миң сом айлык алсаңыз, эртең колуңузга болгону 10 миңден гана тиет. Көңүл чөгөртчү көрүнүшпү? Тилекке каршы, пенсияга чыкканда көпчүлүгүбүздү ушундай жагдай күтүшү мүмкүн. Ошондуктан карылыкта жалгыз пенсияны тиктеп калбаш үчүн алдын ала ойлонуп, пассивдүү киреше булагы боло тургандай тыйын жыйнап коюу дурус. Интернетте бул жаатында кеп-кеңештер ого эле арбын, ал эми биз аларды өзүбүздүн реалдуулукка ылайыктап карап чыктык.

Бул эмнеге мынчалык зарыл?

Кыргызстанда пенсия көлөмү аз экени жалпыга маалым. Эгер азыр жаш болуп, үч жумушта жан үрөп иштеп жүрсөңүз, улгайган куракта ден соолук да, күч-кубат да мурдагысындай болбойт. Анан да пенсионерлерге эмгек рыногунда талап жок. Ошондуктан эмитен эртеңкинин камын көрө жүргөн жакшы.

КР Улуттук банкынын "Финсабат" ресурсунда (өлкөнүн башкы банкынын каржылык сабаттуулук боюнча долбоору) 20 жаштан 45-50 жашка чейин кандай түрдө болсо да каражат жыйнай берүү керектиги белгиленет. Анткени ушул куракта адамдын акча табуу жана болушунча тыйын чогултуу үчүн тажрыйбасы да, билими менен күч-кубаты да болот.

"Эгер саякаттап, жашоодон ырахат алып жүргөн чет өлкөлүк менен дале иштеп, жалгыз пенсиясына ишенген биздин пенсионерлерди салыштырсак, жаштайынан каражат топтой берүүнүн маанилүү жана зарылдыгы айкын боло түшөт", — деп түшүндүрүлөт порталда.

Пенсиялык куракка канча акча топтоп койгон оң?

Биринчи критерий: улгайганда ай сайын алчу кирешеңиз азыркы чыгымдарыңыздан аз болбогону жакшы. 30 миң сарптайсыз дейли, демек, карыганда да колго тийчү каражат ушундан кем эмес болушу абзел.

Экинчи критерий — адатта карылыкта көбүрөөк каражат керек, себеби саламаттык жаш кездегидей болбогондуктан дарыланууга кеткен чыгым өсөт. Демек, зарыл сумманы көбөйтүү талап кылынат.

Үчүнчү фактор — инфляция, башкача айтканда, бир жылдан кийин 30 миң сомдун сатып алуу жөндөмдүүлүгү 3 миң сомго кыскарат (март айына карата жылдык инфляция 10,3 пайызды түзгөн). Ошол себептен бул факторду да эске алуу кажет. Балким 20 жылдан кийин сизге кеминде 60 миң сом керек болуп калат чыгар. 

Национальная валюта и очки. Архивное фото
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Эгер саякаттап, жашоодон ырахат алып жүргөн чет өлкөлүк менен дале иштеп, жалгыз пенсиясына ишенген биздин пенсионерлерди салыштырсак, жаштайынан каражат топтой берүүнүн маанилүү жана зарылдыгы айкын боло түшөт

Акчаны кайдан табуу зарыл?

Бул учурда үч кеңеш берилет, бирок аларды аралаш колдонуу абзел: азыраак коротуу, көбүрөөк табуу жана топтолгон каражатты инвестициялоо.

Кирешеңиз колго тиери менен эң оболу пенсиялык куракка чогулткан акчаны толуктоо маанилүү. Антпесе улам өкүнүп коюп, "эмки айдан тарта сөзсүз ошентем" деп жашай бересиз. Эксперттер мындай учурларда "адегенде өзүңө төлө" деп коюшат.

Топтоо үчүн кандай акча резервдери бар?

Улуттук банктын "Финсабат" долбоору жумушчу КР Социалдык фондуна өз маянасынын ондон бир бөлүгүн чегерерин эске салат.

"Ошону менен бирге эле сиз өз алдынча бул суммадан эки пайызды тескей аласыз. Пенсиялык фондду же тескөөчү компанияны таап, кийинки инвестицияны ошол жакка чегерүүгө болот", — деп жазылат ресурста.

Акчаны кайда салган оң?

Бардык каржылык инструменттердин тобокелдиктери болорун, тек гана алар чоң жана кичинелиги менен айырмаларын түшүнүү кажет. Башкача айтканда, алтын да, шарттуу каржылык пирамидалары да тобокелдүү, болгону баалуу металл менен куржалак калуу мүмкүнчүлүгү азыраак.

Каржылык сабаттуулукка жана пенсия курагына топтоочу жыйымга арналган ресурстардын баары акчаны консервативдүү булактарга салуу керектигин белгилешет. Анткен менен диверсификациядан тынымсыз коңгуроо кагат. Белгилүү болгондой, жумуртканын баарын бир себетке салуу кооптуу.

Карылыкка камылга көрүү үчүн каражатты кайда салуу керек деген сурообузга Улуттук банктагылар бул жааттагы бардык механизмдерди тизмектөө менен бирге алардын оң жана терс жактарын айтып беришти. 

Мужчина держит сомы в руке. Иллюстративное фото
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Кирешеңиз колго тиери менен эң оболу пенсиялык куракка чогулткан акчаны толуктоо маанилүү

Акциялар

Акция — бул акционердик коомчулук тарабынан чыгарылган үлүштүк баалуу кагаз. Акционер катары сиздин кирешеңиз компаниянын рынокто канчалык ийгиликтүү экенине жараша.

Эгер акционердик коом пайда алса, анда анын төрттөн бир бөлүгүнөн кем эмес көлөмү акционерлерге дивиденд түрүндө төлөнүүгө тийиш.

Дивиденддердин өлчөмү компания ээлигиндеги сиздин үлүшүңүзгө пропорционалдуу. Анткен менен компаниянын иши жүрүшпөй кала турган болсо, акционерлер тобокелге туш болорун да эстен чыгарбаңыз.

"Мында акцияга салынган каражаттан заматта киреше келбей турганын дароо так билип алуу дурус. Акцияга салынган инвестициялар — капиталдын узак мөөнөткө салынышы, андан пайданы сиз 2-3 жылдан кийин гана көрөсүз", — деп айтылат билдирүүдө.

Акцияга акча салган учурда баалуу кагаздардын наркы өсүп кетерин да, ошону менен бирге эле төмөндөп да кетерин түшүнүүгө тийишсиз. Дал ушул себептен акциялар тобокелдиги жогору салымдарга кирерин белгилешет Улуттук банктагылар. 

 Девушка считает на калькуляторе. Иллюстративное фото
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Каржылык сабаттуулукка жана пенсия курагына топтоочу жыйымга арналган ресурстардын баары акчаны консервативдүү булактарга салуу керектигин белгилешет.

Облигациялар

Облигация — бул карыздык баалуу кагаз. Сатып алганыңыз компанияга анык бир мөөнөткө белгилүү пайыз менен карыз бергениңизди туюндурат. Облигациялар адатта 2-3,5 жылга чыгарылат, аяктаганда компания сиз салган сумманы кайтарып берет.

Бир облигация баасы миң сомду түзөт. Корпоративдик облигацияларды акционердик жана жоопкерчилиги чектелген коомдор жайгаштыра алат.

"Облигация ээси аларды чыгарган компанияны башкаруу иштерине катышпайт. Анткен менен облигация алуунун артыкчылыктары да жок эмес. Акциялардан айырмасы — компания пайда көрүп-көрбөсө да сиз өз шыбагаңызды аласыз. Облигациялардын дагы бир жакшы жагы — инвестор каалаган убагында экинчи рынокто баалуу кагаздарды сатып жиберүү менен салган акчасын кайтарып алууга акысы бар. Мында ал пайыздык кирешесинен да куру калбайт", — деп белгиледи Улуттук банк.

Эгер баалуу кагаздар Кыргыз фондулук биржасынан Blue Chips (эң жогоркудан кийинки категория) боюнча листинг жол-жобосунан өткөн болсо, инвесторлор киреше салыгын төлөөдөн бошотулат. 

Мамлекеттик баалуу кагаздар

Мамлекеттик баалуу кагаздар абдан ишенимдүү деп эсептелинет, ошондуктан дээрлик тобокелдиги жок. Мамлекеттин атынан Каржы министрлиги бул баалуу кагаздар боюнча төлөмдөргө кепилдик берет.

Кыргызстандын бюджетине жыл сайын ички карызды жабууга, башкача айтканда, мамлекеттик баалуу кагаздар боюнча төлөмдөрдү берүүгө каражат каралат.

Эң кеңири таралгандары — мамлекеттик казыналык векселдер (МКВ), мамлекеттик казыналык облигациялар (МКО) жана КР Улуттук банктын ноталары. Алардын кирешелүүлүгү түрүнө жараша 4төн 12,5 пайызга чейин жетет. 

Одна тысячные сомовые купюры на фоне флага Кыргызской Республики
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Акцияга акча салган учурда баалуу кагаздардын наркы өсүп кетерин да, ошону менен бирге эле төмөндөп да кетерин түшүнүүгө тийишсиз. Дал ушул себептен акциялар тобокелдиги жогору салымдарга кирерин белгилешет Улуттук банктагылар.

Коммерциялык банктардагы аманаттар

Депозит (аманат) — ишкана же жеке жак банкка каражатын салганы. Банк ал акчаны пайдаланганы үчүн пайыз төлөп берет. УБ белгилегендей, банк салымдары — эң жөнөкөй жана Кыргызстанда эркин капиталды салуунун эң кеңири колдонулган ыкмасы.

"Аманатты ачууга чейин өз пайда жана чыгымдарыңызды пландап алганыңыз оң, себеби банктагы депозиттен мөөнөтүнөн мурун акчаңызды алсаңыз чегерилген пайыздардан көп учурда куру каласыз. Киреше өлчөмү аманаттын мөөнөтү жана суммасына жараша. Мөөнөтү канчалык узак жана суммасы көп болсо, депозит боюнча пайыздык чени да жогору чегерилет", — дешти Улуттук банктагылар.

Ошондой эле башка каржылык инструменттерге акча салуу үчүн баштапкы инвестициялык жыйым үчүн да банкта эсеп ачууга болот.

Кыргызстанда аманаттык салымдар Депозиттерди коргоо агенттиги тарабынан корголгон. Кепилдик учур жаралса, ал аманатчыга 200 миң сомго чейин төлөп берет. 

Знак процента в витрине.
© Sputnik / Наталья Селиверстова
Облигация — бул карыздык баалуу кагаз. Сатып алганыңыз компанияга анык бир мөөнөткө белгилүү пайыз менен карыз бергениңизди туюндурат. Облигациялар адатта 2-3,5 жылга чыгарылат, аяктаганда компания сиз салган сумманы кайтарып берет.

Кыймылсыз мүлк

Кыймылсыз мүлккө инвестициялоо капиталыңызды эки ыкма менен эселентүүгө мүмкүндүк берет. Наркындагы айырмадан пайда табуу, башкача айтканда, арзан сатып алып, кайра кымбат сатуу. Ошондой эле ижарага берип коюп маал-маалы менен каражат алуу жолу да бар. Кыймылсыз мүлккө акча салуу эң таасын түрү деген пикир бар. Чындыгында андай деле эмес.

Мүлктүн бул түрүнө акча салуунун өзгөчөлүктөрү бар. Инвестициялоонун бул багыты менен алектенүү үчүн баштапкы капиталыңыз болушу шарт", — деп эскертет Кыргызстандын Улуттук банкы. Дагы бир терс тарабы – кыймылсыз мүлк дайым эле тез сатылып кетпегенинде. Кыймылсыз мүлккө инвестициялар — капитал салуунун кыйла маанилүү түрү, бирок ал кылдат мамилени, рынокту тыкыр изилдөөнү жана мыйзамдардын оош-кыйышын так билүүнү талап кылат. 

Деньги и игрушечный домик.
© Sputnik / Нина Зотина
Кыймылсыз мүлккө инвестициялоо капиталыңызды эки ыкма менен эселентүүгө мүмкүндүк берет. Наркындагы айырмадан пайда табуу, башкача айтканда, арзан сатып алып, кайра кымбат сатуу. Ошондой эле ижарага берип коюп маал-маалы менен каражат алуу жолу да бар.

Алтын

Алтын куймалары — бул Кыргызстанда инвестициялоонун жаңы өндүрүмү. Улуттук банк 2015-жылдын 7-майынан тарта кайра сатып алуу укугу менен алтын куймаларын сатыкка чыгарып келет. Бул салымдын эң чоң артыкчылыгы жана ынанымдуулугунун кепилдиги. Анткен менен алтын куймалары өзгөчө аяр сакталууга тийиш. Металлдын үлгүсү (пробасы) абдан жогору, тагыраак, 999,9ду түзөт, ошондуктан абдан жумшак.

Эгер анын үстүндө чийик же манжа издери байкалса, дароо баасы түшөт. Кийин аны сындырылган бөлүктөрдүн баасында, башкача айтканда, баалуу металлдын өз наркынан бир топ арзан сатууга гана болот. Ошондуктан Улуттук банк куйманы кутуча же бекем корголгон таңгакта кармайт.

Алтын куймаларына альтернатива катары менчиктештирилбеген (жеке жактары көрсөтүлбөгөн) металл эсептерди да карап көрсөңүз болот. Салымдын суммасы куйманын өлчөмүнө тең болушун жана кылдат кароону талап кылган куймалардан айырмаланып, бул ыкмада өзгөчө кам көрүү жана салымдын суммасына чек коюлбайт. Мындай учурда алтын колго берилбейт, виртуалдык болуп саналып, эсепте гана сакталат.

Акчаңызды кайтарууда виртуалдык алтындарыңыздын саны бул баалуу металлдын ошол күнкү баасы менен эсептелет. Башкача айтканда, алтындын наркы өскөндө акчаңызды көбөйтүп алууга мүмкүндүк түзүлөт. Иш жүзүндө байкалгандай, бул баалуу металлдын наркы жай, анткен менен кыйла сезилерлик жогорулап отурат.

"Акчаны алтынга салган инвесторлор бул узак мөөнөттүү инвестиция инструменти экенин эске алышы абзел. Ошондуктан кыска мезгилге чактап мындай операция жүргүзүүнүн кажети жок", — деп эскертет Улуттук банк. 
Национальный банк Кыргызстана начал продавать золотые мерные слитки
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Алтын куймалары — бул Кыргызстанда инвестициялоонун жаңы өндүрүмү. Улуттук банк 2015-жылдын 7-майынан тарта кайра сатып алуу укугу менен алтын куймаларын сатыкка чыгарып келет. Бул салымдын эң чоң артыкчылыгы жана ынанымдуулугунун кепилдиги.

Корутунду

Пенсияга акча топтоо же чогултпоону, албетте, өзүңүз гана чечесиз. Эгер тыйын жыйнайын деп чечсеңиз, анда сизге салымдын бардык механизмдерин карап чыгып, эң коопсуз түрүн тандап алууга кеңеш бермекчибиз.

451
Белгилер:
кыймылсыз мүлк, облигация, акция, акча, курак, пенсия, Кыргызстан
Тема боюнча
Бензинди сыртка ташууга тыюу салуу бааны ооздуктай алабы. Талдоо
Акча каражаттары. Архив

Акчаны кайда салып кантип көбөйтсө болот. Кыргызстандагы шарттар

1085
(жаңыланган 16:58 19.04.2021)
Айдан артып калган же топтогон тыйыныңызды жөн катпай эселентип алуу үчүн туура инвестициялоону өздөштүрүп алган дурус. Мындай процесс так билбегендиктен эле адегенде кыйын, дегеле кол жеткистей көрүнөт деп эсептейт Улуттук банктын өкүлдөрү.

Акчасын көбөйтүп алууну ким каалабасын. Ошондуктан кай багытка салуу пайда алып келет деген сууроо туулат. Улуттук банк инвестициялоонун багыттары боюнча кеңештерин берди.

"Акчаңыз сизге утуш алып келиши үчүн туура инвестициялоону билген оң. Процесс эң башында эле татаал жана мүмкүн эмес нерседей туюлат. Эң башкысы — болгон тыйыныңыздын баарын бир тармакка салбоо керектигин эске тутуп, инвестициялоонун инструменттерин ажырата билүү зарыл", — дешти өлкөнүн башкы банкындагылар.

УБ өкүлдөрү инвестициялоонун варианттарын санап, ошондой эле оң жана терс жактарын тизмектеп беришти.

Акциялар

Акция — бул акционердик коом тарабынан чыгарылган үлүштүк баалуу кагаз. Акцияны сатып алуу менен сиз компаниянын үлүшүндө энчиңиз болот. Акционер катары кирешеңиз аталган ишкана рынокто канчалык ийгиликтүү иш алып барарына жараша.

Акция жөнөкөй жана привелегиялуу (артыкча укуктуу) деп эки түргө бөлүнөт. Жөнөкөй акция жыйналыштарда добуш укугуна жана компаниянын кирешесине жараша дивиденд алуу укугуна ээ кылат. Артыкча укуктуу акциялардын "добушу" жок, бирок компания киреше алган-албаган күндө да белгиленген өлчөмдө дивиденд алуу укугу камтылат. Компания жоюлуп кеткен шартта жөнөкөй акционерлерге караганда булардын мүлктөн үлүш алууда артыкчылыгы болот.

Эгер акционердик коом киреше тапса, анда анын төрттөн кем эмес бөлүгүн ал жыл сайын дивиденд түрүндө акционерлерге төлөп берүүгө тийиш. Дивиденддердин өлчөмү компаниядагы сиздин үлүшүңүзгө пропорциялуу. Бирок ошону менен бирге эле акционерлер компания кыйраган учурда жабыр тартарын да эстен чыгарбоо абзел.

"Акцияга салынган каражат заматта пайда алып келбей турганын дароо такташып алган жакшы. Акцияга инвестициялоо — бул капиталга узак мөөнөттүү салым, андан пайданы сиз 2-3 жылдан кийин гана ала баштайсыз. Акцияга инвестициялоо менен баалуу кагаздын наркы жогорулап да, төмөндөп да кетерин түшүнүүгө тийишсиз. Дал ушул себептен акциялар тобокелдиктин жогорку деңгээлдеги салымдардын түрүнө кирет", — деп белгилейт Улуттук банктагылар.

Облигациялар

Облигация — бул карыздык баалуу кагаз. Аны сатып алуу менен сиз компанияга белгилүү бир убакка чейин белгиленген пайыз менен карыз берип турасыз. Облигациялар адатта 2-3,5 жылга чыгарылып, мөөнөтү келгенде компания сиз салган сумманы кайтарып берет. Бир облигациянын баасы миң сом турат. Корпоративдик облигацияларды акционердик жана жоопкерчилиги чектелген коомдор чыгарат.

"Облигация ээлери аны чыгарган компаниянын башкаруу иштерине аралашпайт. Бирок облигацияга ээлик кылуунун артыкчылыгы бар. Акциялардан айырмаланып компаниянын киреше алып-албаганына карабастан пайыздан түшкөн кирешеңиз сизге чегерилет. Облигациялардын оң жагы инвестор каалаган убагында баалуу кагаздарды экинчи рынокто сатып жиберип, башта салган акчасын кайтарып алат. Ошону менен бирге эле пайыздык пайдасын да жоготпойт", — деп белгиледи Улуттук банк.

Эгер баалуу кагаздар Кыргыз фондулук биржасында Blue Chips категориясы боюнча листинг жол-жобосунан өткөн болсо, инвесторлор киреше салыгын төлөөдөн бошотулат.

Мамлекеттик баалуу кагаздар

Мамлекеттик баалуу кагаздар ынанымдуулугу жогору деп эсептелгендиктен, тобокелдик дээрлик жок. Мамлекеттин атынан өлкөнүн Финансы министрлиги бул баалуу кагаздар боюнча төлөмдөрдү төлөп берүүгө кепилдик берет. Жыл сайын Кыргызстандын бюджетинде ички карызды, башкача айтканда, мамлекеттик баалуу кагаздардын төлөмүн төлөп берүүгө каражат бөлүнөт.

Здание Национального Банка Кыргызской Республики на проспекте Чуй
© Sputnik / Эмиль Садыров
Улуттук банк

Мамлекеттик баалуу кагаздардын кеңири тараган түрлөрү— Мамлекеттик казыналык векселдер (МКВ), Мамлекеттик казыналык облигациялар (МКО) жана Кыргызстандын Улуттук банкынын ноталары.

КР УБ ноталары — бул мамлекеттик кыска мөөнөттүү баалуу кагаздар. Улуттук банк тарабынан 10 миң сомдук нарк менен чыгарылат. Ноталар 7, 14, 28, 91, 182 жана 364 күнгө жайгаштырылат. Максималдуу кирешелүүлүгү 4-5 пайызга жетет.

МКВ — өкмөттүн кыска мөөнөттүү мамлекеттик баалуу кагаздары 100 сом менен чыгарылат. МКВ 3, 6 жана 12 айга созулат. Алардын жылдык орточо кирешелүүлүгү 6,5 пайызга жетет.

Мамлекеттик казыналык облигациялар — пайыздык кирешеси (купон) жана бир жылдан ашуун айлантылчу өкмөттүн узак мөөнөттүү мамлекеттик баалуу кагаздары. МКО документтүү жана документсиз формада чыгарылат. Мамлекеттик казыналык облигациялардын кирешелүүлүгү 12,5 пайызга жетиши мүмкүн. Мамлекеттик баалуу кагаздарды апта сайын Улуттук банк тарабынан өткөрүлүп турган аукциондорго жайгаштырылат.

Мамлекеттик баалуу кагаздарды каалаган юридикалык же жеке тараптар сатып ала алышат. Бул үчүн коммерциялык банкта эсеп ачып, банк аркылуу аукционго катышууга тапшырык берүү керек. Жеке жак жана юридикалык тарап мамлекеттик баалуу кагаздарды түз сатып ала албайт.

Ошондой эле мамлекеттик казыналык облигацияларды Кыргызстандын фондулук рыногундагы брокердик компаниялар аркылуу да сатып алууга болот.

Коммерциялык банктардын аманаттары (депозит)

Депозит — бул ишкана же жеке жактардан каражаттын банкка кабыл алынышы. Каражатыңызды пайдаланганы үчүн банк сизге пайыз төлөйт. Улуттук банк банкка салынган акча Кыргызстанда эркин капиталды салуунун эң жөнөкөй жана кеңири таралган түрү экенин белгилейт.

Женщина пересчитывает 1000-сомовые купюры
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Акча

"Аманат ачууга дейре өз киреше жана чыгымдарыңызды пландап алууңуз кажет, себеби банк депозитинен акчаны мөөнөтүнөн мурун алууда чегерилген пайыздарды көп учурда жоготуп алышыңыз ыктымал. Кирешенин көлөмү аманаттын мөөнөтү жана суммасына жараша. Мөөнөтү канчалык узагыраак жана суммасы канчалык көбүрөөк болсо, депозит боюнча пайыздык чен да ошончолук жогору болот", — деп айтылат маалыматта.

Ошондой эле баштапкы инвестициялык капиталды топтоо, кийин башка каржылык инструменттерге салуу үчүн да банкта эсеп ачууга болот.

Кыргызстанда аманаттык салымдар Депозиттерди коргоо агенттиги тарабынан корголот. Кепилденген учур келгенде аманатчыга 200 миң сомго чейин төлөнүп берилет.

Кыймылсыз мүлк

Мүлктүн бул түрүнө акча салуу эки ыкма менен капиталды эселентүүгө жол ачат. Биринчиси — нарк айырмасынан пайда көрүү, башкача айтканда, арзан сатып алып, кайра кымбатыраак сатуу. Экинчиси — ижарага берүүдөн маал-маалы менен пайда көрүү.

© Sputnik / Илья Питалев
Көп кабаттуу үй

"Кыймылсыз мүлккө акча салуу — капитал салуунун эң майнаптуу түрү деген пикир бар. Чындыгында андай деле эмес. Бул ыкманын өзгөчөлүктөрү бар, алардын бирине токтолсок, сиз инвестициялоонун бул багыты менен алектенүү үчүн баштапкы капиталыңыз кыйла көбүрөөк болушу шарт", — деп эскертет Кыргызстандын негизги банкы.

Дагы бир терс жагы — кыймылсыз мүлктү дайым эле заматта сатып жибере албайсың. Мүлктүн бул түрүнө инвестициялоо — капитал салуунун маанилүү түрү, бирок тыкыр мамилени, рынокту жана мыйзамдардын кылдаттыгын ийне-жибине чейин изилдөөнү талап кыларын эскертет КР УБ.

Алтын

Алтын куймалары — бул Кыргызстанда инвестициялоонун жаңы өндүрүмү. Улуттук банк 2015-жылдын 7-майынан тарта алтын куймаларын кайра сатып алуу укугу менен сатыкка чыгарган. Бул анын чоң артыкчылыгы жана салымдын ынанымдуулугунун кепилдиги. Бирок алтын куймалары абдан аяр мамилени талап кыларын эстен чыгарбаңыз. Металлдын үлгүсү (пробасы) абдан жогору — 999,9, ошол себептен ал абдан жумшак келет. Куйма кол, кездеме же салфетка тийсе, бузулуп калышы ыктымал.

Золотые мерные слитки Национального банка Кыргызстана
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Алтын куймалары

Эгер анын үстүндө чийик же манжа издери калып калса, баалуулугун дароо жоготот. Кийин аны сындырылган бөлүктөрдүн баасында, башкача айтканда, баалуу металлдын өз наркынан бир далай арзан сатууга гана болот. Ошондуктан Улуттук банк куйманы кутуча же корголгон таңгакта кармайт.

Алтын куймаларына анча ынанбай турсаңыз менчиктештирилбеген (жеке жактары көрсөтүлбөгөн) металл эсептерди да байкап көрсөңүз болот. Салымдын суммасы куйма өлчөмүнө тете болушун жана аяр мамилени талап кылынган куймаларга инвестициялоодон айырмаланып, бул ыкмада өзгөчө кам көрүү жана салымдын суммасына чектөө жок. Мындайда алтын колго берилбейт, ал виртуалдык, ошондой эле эсепте сакталат.

Эсептен акча алууда виртуалдык алтындарыңыздын санын баалуу металлдын ошол күнкү баасы менен эсептеп беришет. Башкача айтканда, капитал алтындын наркы өскөндө акчаны көбөйтүп алууга болот.

Иш жүзүндө бул баалуу металлдын баасы жай, бирок сезилерлик көтөрүлүп турат.

"Акчаны алтынга салууда инвесторлор бул узак мөөнөттүү инвестиция инструменти экенин эске алышы абзел. Ошондуктан кыска убак үчүн мындай операция жүргүзүүнүн кажети жок", — деп эскертет Улуттук банк.

Буга чейин Sputnik агенттиги кыймылсыз мүлккө акча салуунун артыкчылыгы менен кемчилиги тууралуу материал даярдаган.

1085
Белгилер:
киреше, инвестициялар, металл, алтын, акция, депозит, акча, Улуттук банк
Тема боюнча
Кыргызстандагы электрондук капчыктар. Колдонуу шарттары
Банкка салынган акчаны кантип көбөйтсө болот? Кыргызстандагы депозит тууралуу

Футбол боюнча Европа чемпионатынын расмий ыры жаңырды. Видеоклип

0
(жаңыланган 12:18 14.05.2021)
Чемпионаттын расмий ырын голландиялык ди-джей Мартин Гаррикс, ошондой эле Ирландиянын U2 Bono жана The Edge рок тобунун мүчөлөрү аткарышты.

Трек We are the people ("Биз — элбиз") деп аталат.

"Жаңы ырымды (Боно жана Эдже катышкан) тартуулай турчу да күн келди. Ал быйылкы жылы өтүүчү футбол боюнча EURO турниринин расмий ыры болот", — деген Гаррикс.

2020-жылга белгиленген Европа чемпионаты коронавирус пандемиясынан улам 2021-жылдын жай айына жылдырылган болчу.

Европа биринчилигин 11-июндан тарта 11-июлга чейин континенттеги 11 шаарда өткөрүү пландалган. Ал үчүн Санкт-Петербург (Россия), Лондон (Англия), Севилья (Испания), Мюнхен Германия), Баку (Азербайжан), Рим (Италия), Бухарест (Румыния), Копенгаген (Дания), Амстердам (Нидерланддар), Глазго (Шотландия) жана Будапешт (Венгрия) шаарлары тандалган.

0
Белгилер:
клип, мелдеш, Европа чемпионаты, футбол
Тема боюнча
Кыргызстандык дзюдочу кыздар Азия кубогунда намыс талашат