Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон,Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев, Түркмөнстандын президенти Гурбангулы Бердымухаммедов, Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаев жана Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков. Архивдик сүрөт

Борбор Азия президенттеринин кимисинин укугу көбүрөөк. Ажолордун артыкчылыгы

1150
(жаңыланган 20:09 27.02.2020)
Өлкө президенттеринин ишмердиги дайым коомчулуктун көзүндө. Карапайым калкка караганда аларга эмгек шарттары өзгөчө түзүлөт. Борбор Азия мамлекеттеринин Конституцияларын кылдат карап, ыйгарым укуктардын окшоштугу жана айырмачылыктарына токтолдук.

Президент — мамлекеттин эң жогорку саясий кызматындагы адам. Анын макамы Конституция жана конституциялык мыйзам менен каралат. Бирок анын кепилдиктери мамлекет тарабынан камсыздалган, дегеле тынч жумушка ченелбеген королдук ыйгарым укуктар же өзгөчө маанилүү инсан (VIP) макамы көпчүлүк тарабынан кабыл алынат.

Борбор Азия өлкөлөрүнүн президенттери кандай артыкчылыктарга ээ экени да бүйүр кызытпай койбойт. Ошондуктан бул макалабызда биздин чөлкөмдөгү мамлекет башчылардын ыйгарым укуктары тууралуу кеп салмакчыбыз.

Президент да жоопко тартылат

Кыргызстандын мамлекет башчысынын иши “КР Президентинин ишмердигинин кепилдиктери жана экс-президенттин статусу жөнүндөгү” мыйзам менен жөнгө салынат. Биринчи кезекте ага кызматын ээлеп турган мөөнөттө кол тийбестик укугу жана өлкө башчылыгын өткөрүп берген соң экс-президент макамы берилет. Бул берене анын бүт мүлкү, ал түгүл кат-кабарына чейин таралат. Мамлекет башчысы кармалбайт, камакка алынбайт, тинтүүгө же суракка алынууга да дуушар болбойт.

Мыйзамга ылайык, Кыргызстандын эң жогорку саясий өкүлү жана анын үй-бүлө мүчөлөрү күзөт, турак жай, медициналык тейлөө менен мамлекеттин эсебинен камсыз болот. Транспорттук жана өкүлчүлүк чыгымдары үчүн атайын каражат бөлүнөт.

Өз ишмердиги токтотулгандан кийин мамлекет башчысы айрым ыйгарым укуктар менен бирге “экс” макамын алат. Ошондой эле ал кол тийбестик макамына ээ, ага күзөт жана транспорт бөлүп берилет. Ал эми курагына эч тиешеси жок пенсиясынын көлөмү кызматта турган президенттин маянасынын 75 пайызын түзөт. Ал мамлекет башчысынын айлык акысынын өсүшүнө жараша көбөйүп отурат. Экс-президент жана анын үй-бүлөсү акысыз турак жайда жашап, медициналык жактан бекер тейленет.

Ушундай артыкчылыктар берилгенине карабастан, кыргыз экс-президенттерине караганда Борбор Азиядагы кесиптештери жолдуу. Жогорку Кеңеш Кыргызстандын мурунку президенти кылмыш жасаган учурда кол тийбестигинен ажыратып кое алат. Бул процедурадан соң аны кылмыш жоопкерчилигине тартууга болот. 

Бывший президент Кыргызстана Алмазбек Атамбаев и его сторонники присутствуют на встрече с журналистами в селе Кой-Таш близ Бишкека. 27 июня 2019 года
© REUTERS / Vladimir Pirogov
Кыргызстандын эски президенти Алмазбек Атамбаев

Өзгөчө макамынан ажырап калуу ыктымалдыгы менен бирге эле Кыргызстандын экс-президенттери саясий жактан активдүү иш жүргүзө албайт, ошондой эле жетекчилик кызматтарды да ээлей албайт.

Экс-президент — өмүр бою депутат

Өзбекстандын башчысынын ыйгарым укуктары Кыргызстандын президенттигине окшоп кетет. Ал дагы кол тийбестикке ээ жана толук мамлекет тарабынан камсыздалат. Отставкага башкаруу мөөнөтү аяктаганда же ден соолугунун абалынан улам гана кетет.

Өзбекстан Республикасында экс-президент макамына чоң көңүл бөлүнгөн. Ага да кол тийбестик, күзөт жана мамлекеттик резиденциядан турак жай берилет. Мамлекеттин мурдагы башчысы Өзбекстандын Мажлисинде өмүр бою депутат болуп саналат.

Жаш курагына карабастан, экс-президентке мамлекет башчысынын маянасынын 70 пайыз өлчөмүндө пенсия каралган.

Кимисинин бийлиги күч: президенттикиби же Елбасыныкыбы?

2019-жылдын 12-июнунда Казакстанда расмий түрдө президент алмашты. Нурсултан Назарбаев өз кызматын Касым-Жомарт Токаевге өткөрүп берди. Ошону менен катар эле өлкөнүн тунгуч президенти Елбасы — улут лидери аталып, андан сырткары, Коопсуздук кеңешинин төрагалыгын ээледи. 

Председатель Сената Парламента Казахстана Касым-Жомарт Токаев (справа) и экс-президент Казахстана Нурсултан Назарбаев на совместном заседании палат Парламента Казахстана. 19 марта президент Казахстана Нурсултан Назарбаев ушел в отставку, Касым-Жомарт Токаев останется главой страны до окончания выборного срока Н. Назарбаева.
© Sputnik / Владислав Воднев
Казакстандын Елбасы Нурсултан Назарбаев жана азыркы президенти Касым-Жомарт Токаев

Негизинен Назарбаевдин президент болуп тургандагы бардык артыкчылыктары сакталды. Себеби, Коопсуздук кеңешинин жетекчиси катары өз саясий ишмердигин улантат. Мыйзамга ылайык, ал өз канцеляриясын жана өзү тандап штат түзүүгө укуктуу.

Елбасына мамлекеттик күзөт, акысыз турак жай, бекер байланыш жана транспорт берилет. Өзү, анын үй-бүлө мүчөлөрү жана алар тарабынан түптөлгөн юридикалык тараптар кол тийбестикке ээ. Экс-президенттин пенсиясы азыркы президенттин маянасынын 80 пайызын түзөт. Анын үй-бүлө мүчөлөрүнө он минималдык пенсиясына тең келген суммада жөлөк пул берилет.

Азыркы өлкө башчысынын ыйгарым укуктары да башка кесиптештериникинен айырмаланбайт, ал дагы мамлекеттик күзөт, резиденциялар, транспорт менен камсыз болот. Кыргызстандагыдай “экстерге” кысым кылуунун бөлөк рычагы жок.

Улут лидери — жөнөкөй президенттен да даражалуу

Тажикстандын экинчи президенти Эмомали Рахмон өлкөнү 28 жылдан бери башкарып келет. 2016-жылы өлкөдө тынчтыктын негиздөөчүсү жана улуттук биримдик жөнүндөгү мыйзам кабыл алынган. Аны чечмелей турган болсок, Рахмон улут лидерине айланды, бул макам ага чексиз ирет президент болуп шайланууга жол берет. Бирок анын мураскери эгер өзү Конституцияны кайра жазып, улут лидери болуп албаса эле катары менен эки ирет гана президент боло алат. 

Пезидент Таджикистана Эмомали Рахмон на встрече с кыргызстанским коллегой Сооронбаем Жээнбековым в Душанбе
© Пресс-служба президента КР / Султан Досалиев
Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон

Өзүнүн залкар кызматы үчүн улут лидери өмүр бою Тажикстандын Жогорку жыйынынын улуттук кеңешинин мүчөсү болот. Президенттик ыйгарым укуктарын тапшырган күндө да ал саясий салмагын жоготпойт. Экономикалык жана саясий туңгуюктарда жардамдашууга укугу бар. Улут лидери Душанбе шаарындагы жана туулган жериндеги иш имараттарында өз канцеляриясын түптөй алат.

Тажикстандын президенти да кол тийбестик укугуна ээ, андан мамлекетке чыккынчылык кылган учурда гана ажыратылат.

Аркадаг парламентке өмүр бою мүчө

Түркмөнстандын президенти Гурбангулы Бердымухамедов Конституцияга өзгөртүү киргизүүнү сунуштоодо. Баш мыйзамдын жаңы редакциясында мамлекеттин экс-башчысы парламенттин жогорку палатасынын өмүр бою мүчөсү болору камтылат. Мурда андай жобо жок болчу. 

© Sputnik / Рамиль Ситдиков
Түркмөнстандын президенти Гурбангулы Бердымухамедов

Азыр Аркадаг (Түркмөнстан президентинин расмий титулу) мыйзамда жазылган бардык артыкчылыктарынан пайдаланат. Бийликтеги президент өлкөнүн ар бир облусунда кызматтык турак жай, транспорт, күзөт жана жеке китепканасы менен камсыздалат.

Ушундай эле ыйгарым укуктардан мамлекеттин экс-президенти да куру эмес. Бирок мындай артыкчылыктар менен катары эле бир жагдай бар: экс-президентти да, өлкөнүн эки тизгин, бир чылбырын кармап турган башчысын да кол тийбестик укугунан Халк Маслахаты (парламенттин жогорку палатасы) ажыратып коё алат.

1150
Белгилер:
Түркмөнстан, Тажикстан, Өзбекстан, Казакстан, Кыргызстан, макам, укук, Борбордук Азия
Тема боюнча
Борбор Азия президенттери киборг менен жолугушту. Сүрөт
Кимдин баркы менен? Атасын ээрчип саясатка баш баккан уул-кыздар
Алматы аэропорту. Архив

Казакстан Кыргызстанга болгон авиакаттамдардын санын көбөйтөт

121
Азыркы тапта Алматы — Бишкек — Алматы багыты боюнча жумасына эки рейс каттап жатат. Аны төрткө чейин көбөйтүү каралууда.

БИШКЕК, 25-фев. — Sputnik. Казакстан Кыргызстанга дагы эки авиакаттам ачууну пландап жатат. Бул тууралуу Sputnik Казакстан билдирди.

Маалыматка ылайык, коңшу өлкөнүн ведомстволор аралык комиссиясынын жыйынтыгында Индустрия жана инфраструктуралык өнүктүрүү министрлиги эл аралык каттамдардын санын көбөйтүү сунушун колдогон. Анын алкагында Түркия, Өзбекстан жана Украинага учактардын саны көбөйгөн.

Азыркы тапта Алматы — Бишкек — Алматы багыты боюнча жумасына эки авиарейс каттап жатат.

121
Белгилер:
авиакаттам, Казакстан, Кыргызстан
Тема боюнча
Кыргыз-казак чек арасында дагы эки өткөрүү пункту иштей баштады. Шарттары
Соттолгон жаран. Архив

Кыргызстан менен Корея соттолгон жарандарын алмашуу боюнча келишим түзүп жатат

98
(жаңыланган 11:44 24.02.2021)
Буга чейин өлкөнүн Башкы прокуратурасы Кореянын Адилет министрлиги менен кылмыш иштери боюнча эл аралык келишимге кол койгон.

БИШКЕК, 24-фев. — Sputnik. Кыргызстан менен Корея соттолгон жарандарын алмашуу боюнча келишим түзүп жатат. Аталган макулдашууну ратификациялоо тууралуу мыйзам долбоору Жогорку Кеңеште биринчи окууда каралды.

Башкы прокурордун орун басары Турусбек Ишеналиевдин айтымында, учурда Кореяда иштеп жана окуп жүргөн 6000ден ашуун кыргызстандык бар. Ушул күнгө чейин ал жакта эки мекендеш соттолуп, бирөө жазасын өтөп чыккан. Ал эми өлкөдө алты кореялыктын жазык иши каралууда.

Ошондой эле ал буга Башкы прокуратура Кореянын Адилет министрлиги менен жазык иштери боюнча өз ара укуктук жардам көрсөтүү жана соттолгон адамдарды өткөрүп берүү тууралуу эл аралык келишимге кол койгонун белгиледи.

98
Белгилер:
Башкы прокуратура, сот, келишим, Кыргызстан, Түштүк Корея
Тема боюнча
Маркум Камиланын иши боюнча Салянов алып келинбей калабы? Экстрадиция тууралуу
Башкы прокуратура чет өлкөдө камалган 168 кыргызстандыкты алып келди
Президент Садыр Жапаров жана Россиянын президенти Владимир Путин Кремлдеги жолугушуу учурунда

Садыр Жапаровдун чет өлкөгө жасаган биринчи сапарынын жыйынтыгы. Сереп

75
(жаңыланган 00:30 26.02.2021)
Президент Садыр Жапаровдун чет өлкөгө жасаган биринчи иш сапары жыйынтыкталды. Материалдан жолугушуулардын урунттуу учурларын окуңуздар.

Садыр Жапаров Бишкектен Москвага 24-февралда учуп кеткен. Делегация дээрлик чоң эле болду. Курамына президенттин аппаратынын жетекчиси, эки вице-премьер, жети министр, эки ведомствонун жетекчилери жана Бишкек шаарынын мэринин милдетин аткаруучу дагы кирди.

Жапаров Россияга учуп кетер алдында Кыргызстан менен Россиянын өз ара мамилелери жана байланыштары жөнүндө "Союздук байланыштар" аттуу макаласын жарыялады. Анда мамлекет башчы тарыхта кыргыз-орус элинин алысташына өбөлгө түзгөн көйгөй жаралбагандыгын белгилеген.

Кийин Россиянын ири маалымат агенттиктеринин бири болгон РИА Новостиге орус-кыргыз мамилесинин абалын, кызматташууда биринчи басым эмнеге жасала тургандыгын айтып берген.

Пандемияга байланыштуу сапар расмий эмес, жумушчу болду. Мындан улам Москванын аэропортунда оркестр жана башка шаан-шөкөт уюштурулган жок.

Кремлден белгилешкендей, жумушчу сапардын программасы мазмундуу болду. Садыр Жапаров Москвага учуп келери менен Россиянын президенти, андан соң Татарстандын башчысы менен жолукту. Кийинки күнгө Россия парламентинин эки палатасынын төрагалары жана өкмөт башчысы менен жолугушуу пландалган.

Бул иш сапар Кыргызстандын жетекчилиги үчүн башкы өнөктөштүн ишенимине кирип, жакшы байланыш түзүүгө жол ачты. Ал эми Россияга алдыда ким менен иштешерин билүүгө мүмкүнчүлүк жаралды.

Владимир Путин

Россиянын лидери эки мамлекет достук гана эмес, союздук мамиле түзө алганын белгиледи. Ал ошондой эле Россия Кыргызстандагы ички саясий кырдаалын жөнгө саларына үмүт артарын айтты.

Пандемия боюнча дагы маселе козголду. Путин Россия Кыргызстанга буга чейин жардам берип келгенин, мындан ары дагы колдоо көрсөтүү үчүн болгон аракетин жасай турганын билдирди. РФ президенти КР өкмөтүнүн вирусту ооздуктоого күчү жетип жатканын канааттануу менен белгиледи. Путин эки өлкөнүн эриш-аркак жылына пандемия жолтоо болгонун эске салып, абал жакшырса орду толтуруларын айтты.

РФ лидери Кыргызстандын Конституциясына киргизилгени жаткан өзгөртүүлөр боюнча дагы кеп козгоду. Ал алдыга коюлган пландар республикадагы кырдаалды турукташтырып, КРдин өнүгүүсүнө шарт түзүп, Россия менен байланышты бекемдээрине үмүт кыларын билдирди. Мындан сырткары, ал Кыргызстан орус тилинин расмий статусун Конституцияда сактаганы Россия үчүн дагы, кыргызстандыктар үчүн дагы маанилүү экенин кошумчалаган.

Ал эми Садыр Жапаров өтө кыйын болуп турган мезгилде жана пандемия учурундагы көрсөткөн колдоого өзгөчө ыраазычылыгын билдирди. Ошондой эле ЕАЭБ, КМШ, ЖККУ жана ШКУнун алкагында кызматташуу ниетинде экенин айтты. Ал ошондой эле коронавируска каршы россиялык вакцинанын майнаптуулугун жана коопсуздугун дүйнө коомчулугу таанып жаткандыгын белгилеп, жакынкы арада Кыргызстан дагы эмдөө кампаниясын баштайт деген үмүттө экенин кошумчалады.

Рустам Минниханов

Андан кийин Жапаров Татарстандын президенти Рустам Минниханов менен жолукту. Жолугушуу таанышуу мүнөздө өттү. Президенттер эки элдин ортосундагы экономикалык жана маданий байланышты күчөтүү зарылдыгын айтышты.

Президент Кыргызстана Садыр Жапаров во время встречи с президентом Татарстана Рустамом Миннихановым в рамках визита в РФ
© Пресс-служба президента КР / Султан Досалиев
Андан кийин Жапаров Татарстандын президенти Рустам Минниханов менен жолукту

Парламенттик деңгээл

Кийинки күнү Жапаров Федералдык кеңештин (парламенттин жогорку палатасы) төрайымы Валентина Матвиенко менен көрүштү. Анда кыргыз-орус кызматташтыгы тууралуу пикир алышуу болду. Матвиенко Жапаровдун чет өлкөгө жасаган алгачкы эле сапарында Россияга келишин эки мамлекеттин мамилеси жогорку деңгээлде экенин айгинелегенин белгиледи. Путин сыяктуу ал дагы Кыргызстанда орус тилинин расмий макамынын сакталышынын маанилүүлүгүн айтты.

Ага чейин Кыргызстандын өлкө башчысы Россиянын Мамлекеттик Думасынын (парламенттин төмөнкү палатасы) төрагасы Вячеслав Володин менен жолуккан. Алар эки тараптуу кызматташуунун келечеги, анын ичинде Кыргызстан менен Россиянын ортосундагы мамилелерди тереңдетүүдөгү парламенттер аралык кызматташуунун ролу жөнүндө пикир алмашкан. Володин ошондой эле Кыргызстанда жакында эле өткөн президенттик шайлоо тууралуу кеп салып, АКШдагы шайлоого караганда бир кыйла ачык өткөнүн айтты.

Михаил Мишустин

Садыр Жапаров буга чейин Михаил Мишустин менен телефон аркылуу сүйлөшкөнү менен Россиянын башка жетекчилери сыяктуу аны менен да алгачкы ирет көрүштү. Россия өкмөтүнүн башчысы эки тараптуу мамилелерди мазмундуу жаңы деңгээлге чыгарып, жаңы долбоорлор менен толтурууга кызыкдар экендигин айтты.

Өз кезегинде Жапаров пандемия учурунда гуманитардык, каржылык жана техникалык жардам көрсөткөн колдоосу үчүн Россия өкмөтүнө ыраазычылыгын билдирди. Ошондой эле эки мамлекеттин ортосундагы бардык потенциалды толук ачып берүүгө умтулаарын кошумчалады.

Президент Кыргызстана Садыр Жапаров встретился с председателем правительства России Михаилом Мишустиным в рамках своего визита в Москву
© Пресс-служба президента КР / Султан Досалиев
Садыр Жапаров буга чейин Михаил Мишустин менен телефон аркылуу сүйлөшкөнү менен Россиянын башка жетекчилери сыяктуу аны менен да алгачкы ирет көрүштү

Мигранттар менен жолугушуу

Жапаров Путин менен жолугушкандан кийин эле Москвада иштеп, жашап жүргөн мекендештер менен кезикти. Ал мигранттардын Кыргызстандын экономикасына кошкон салымы чоң экенин белгилеп, аларды мекенге кайтаруу үчүн шарт түзүүгө убада берди.

Президент сүйлөп жатып, үй ээлери салык төлөөдөн качып мигранттарды каттоодон баш тартышаарын, мындан улам келип чыккан миграциялык каттоонун көйгөйү жөнүндө билерин айтты. Президент маселени чечүү жолдорун да атады.

Кыргызстанцы проживающие в России на встрече с президентом КР в рамках его рабочего визита в РФ
© Пресс-служба президента КР / Султан Досалиев
Жапаров Путин менен жолугушкандан кийин эле Москвада иштеп, жашап жүргөн мекендештер менен кезикти

Россиянын бизнес өкүлдөрү менен жолугушуу

Россиядан инвестиция алып келүү иш сапардын маанилүү милдеттеринин бири экенин Жапаров Москвага жөнөй электе айткан. Жолугушууга россиялык 40ка жакын ири компаниялардын башчылары катышты. Президент ишкерлерди тигүү, айыл чарба продукцияларын кайра иштетүү, логистикалык борборлорду куруу сыяктуу тармактарга каражат салууга чакырды.

 Президент Кыргызстана Садыр Жапаров встретился с представителями крупного российского бизнеса в Москве в рамках своего визита в РФ
© Пресс-служба президента КР / Султан Досалиев
Россиядан инвестиция алып келүү иш сапардын маанилүү млдеттеринин бири экенин Жапаров Москвага жөнөй электе айткан. Жолугушууга россиялык 40ка жакын ири компаниялардын башчылары катышты

Жыйында болгон сүйлөшүүлөр тууралуу конкреттүү маалыматтар айтылган жок. Деген менен президент жана өкмөт мүчөлөрү россиялык ишкерлердин суроолоруна жооп берди.

Эки күндүк иш сапардын соңунда кыргызстандык делегация Кремлдеги белгисиз жоокердин эстелигине гүлчамбар коюп, Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында каза болгондорду эскерип бир мүнөттүк аза күтүштү.

Президент Кыргызской Республики Садыр Жапаров возложил венок к могиле неизвестного солдата у Кремлевской стены в городе Москва. 25 февраля 2021 года
© Пресс-служба президента КР / Султан Досалиев
Эки күндүк иш сапардын соңунда кыргызстадык делегация Кремлдеги белгисиз жоокердин эстелигине гүлчамбар коюп, Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында каза болгондорду эскерип бир мүнөттүк аза күтүштү

Кандай документтерге кол коюлду?

Иш сапардын аякташы менен Кыргызстандын тышкы иштер министри Руслан Казакбаев кесиптеши Сергей Лавров менен жолукту. Алар төрт документке кол коюшту:

  • КР өкмөтү менен РФ өкмөтүнүн ортосундагы Кыргызстандагы идентификациялоо каражаттары менен товарларды маркировкалоо системасын түзүү максатында Россия тарабынан Кыргызстанга кайтарылгыс техникалык жардам көрсөтүү жөнүндө макулдашуу;
  • КР Коргоо министрлиги менен РФ Коргоо министрлигинин ортосундагы Кыргызстандын аймагында пилотсуз учуучу аппараттарды колдонуу жөнүндө протокол;
  • КР менен РФтин 2021-2025-жылдарга карата коргоо ведомстволорунун башчыларынын ортосундагы аскер жаатындагы стратегиялык өнөктөштүгүн өнүктүрүү программасы;
  • КР Айыл, суу чарба жана аймактарды өнүктүрүү министрлиги менен РФ Айыл чарба министрлигинин ортосундагы айыл чарба продукциясын жеткирүү жаатында кызматташуу жөнүндө өз ара түшүнүшүү меморандуму.
75
Белгилер:
Вячеслав Володин, Михаил Мишустин, Валентина Матвиенко, Владимир Путин, кызматташуу, документ, Москва, иш сапар, Садыр Жапаров, президент, Россия, Кыргызстан
Тема:
Садыр Жапаровдун Россияга сапары
Тема боюнча
Россия Кыргызстанга экономиканы көмүскөдөн чыгарууга 623 млн. сом берет
Путин: Россия Кыргызстанга мындан ары да колдоо көрсөтөт
Кызматташууну бекемдейбиз. Жапаров Путин менен жолукканда эмне деди