Кыргызстандын желегин кармаган бала. Архив

Кеменин түбүн тешпе, бир боорум. Мекен менен соодалашпа!

2105
(жаңыланган 15:51 14.10.2017)
Кыргызстанда шайлоолордо жарандардын добушун акчага айырбаштоо бул саясий процесстин талуу жери болуп келет. Колумнист Нуржигит Кадырбеков жипкирип, танып жана намыстанып элге кайрылды.

Жакында, буюрса атуул катары саясий тандоо жасайбыз: мамлекет жетекчисин, эл башчысын тандайбыз. Бул бир өзгөчө тандоо, өзгөчө жоопкерчилик, өзгөчө сыймык. Бирок "колдо бар алтындын баркы жок" дегендей, шайлоо укугубузду барктабай жатабыз. Ошон үчүн добуш берүүгө барбагандар, катышпагандар канча. А бирок канча эл ушул укукка жетүү үчүн чок тебелеп, кан кечкен. Канча адамдар башын сайып, жанын берген. Ютюб каналынан издеп таап Мартин Лютер Кингдин "Менин кыялым бар!" (I have a dream) аттуу белгилүү сөзүн угуп көргүлө. Адам укугу, адам намысы, адам жоопкерчилиги канчалык кымбат экенин түшүнөсүң. Саясий укук үчүн полицейдин таягына башын, аскер кезеген мылтыкка төшүн тосуп, топ-тобу менен түрмөлөргө ыктыярдуу түшүп, бийликтин мажбурлоочу машинесининин алдына боюн таштагандар тууралуу бир аз болсо да кабардар болосуң.

Биздин бактыбыз – добуш берүү укугубуз

Бизге шайлоо укугу үчүн атышуунун, чабышуунун, айтышуунун, күрөшүүнүн зарылдыгы жок. Ал укугубуз колубузда турат. Болгону аны пайдалануу керек. Бул – өтө чоң бакыт, жоопкерчилик. Анткени, кеп ыйык мекендин ишин илгерилетүү озуйпасын, аманатын тигил же бул адамга ыйгаруу тууралуу болуп жатат. Бир жерге жеткиртүүгө алтын же акча берүү үчүн да ишенимдүү, чынчыл, таза адам издейсиң. Катылган сырды табыштаганга да оозу бек адам керек. А Мекен – бул алтын да эмес, сыр да эмес. Мекен – бул биздин көз карегибиз, жаныбыз жана намысыбыз. Касиеттүү Кыргызстаныбыз — бирөө "ме" деп бере койгон белек эмес. Кыргыз дөөлөтүн мекен кылуу үчүн канча жандар кыйылды, канча кандар акты. Канча терлер төгүлүп, көз жаштар тамды. Мекендүү болуш үчүн миң жылдап күрөшүп, миң жылдап сабыр кылдык. Акыры, бактыбыз бар экен, мекен күтүү насип болду. Бизге караганда алда канча көп элдерге буюрбаган эгемендикке жеттик. Эми аны сактоо керек. Сактоо дегенде эле душман менен атышууну, чабышууну, өлүүнү же өлтүрүүнү түшүнбөйлү. Шайлоо аркылуу татыктуу колдорго, адамдарга аманат кылуунун өзү – мекенди сактоо. Ушул ыйык милдетти жеке кызыкчылык менен ченегендик – бери эле дегенде оор кылмыш, чыккынчылык. Манас атабыз башын сайып, Жусуп, Абдыкадыр, Касым, Ишеналы аталарыбыз жанын берип, Дүйшөнкул менен Чолпонбай канын төгүп курган мекендин келечегин бөз же мал саткандай соодалашууну башка эмне деп аташка болот?

Добуш сатуу – шермендечилик… дешет өнүккөн өлкөлөр

Жетинбей жашаган кайырчы, каражатка муктаж оорукчан, карызга баткан жарды болсо мейли, не деген келишкен, керилген жаш улан-кыздар добуштарын акчага сатып жатат. Анан кантип жаштар биздин келечегибиз деп айтабыз. Добуш сатуу жана сатып алуу биздин саясий маданиятыбызда кадыресе көрүнүш. Бирок мындай жамандык замандан заманга, доордон доорго уланып кете бериш керекпи? Бир жерден токтоп, бир жерден үзүлүшү лаазым го. Кемчилигибизди кайталабайт, жаңыча ойлонуп, жаңы заман курат деп ишенген жаштарыбыз ушинтип напсиге кул болуп жатса, анда сууга аккан байкуштай алды артыбыздан тал кармайлыбы?

Эмне үчүн Япония өнүккөн, Малайзия гүлдөп, АКШ алдыга озгон? Анткени, алар мамлекет жүгүн аркалагандарды тандоодо бизге караганда алда канча азыраак адашат. Алар үчүн добуш сатуу деген – өзүнүн конок тоскон үйүнө заара ушаткандай эле бейадеп, жапайы көрүнүш. "Мынча акча берем, мага добуш бер!" деген талапкер ал жакта кызматка шайланмак тургай, шерменде болуп, абийири менен кошо саясаттан да түбөлүк кетет.

Добуш сатуу – бул тек гана бюллетенге белги коюу үчүн акы алуу эмес, бул абийирди жана уятты сатуу. Бир тыйыны жок калган адам жарды эмес, уятынан айрылган байкуш жарды. Анткени, уят менен ыйман бир тууган, бири кетсе экинчисин ээрчите кетет. Уят менен ыйман кетсе, сөлөкөтүң адамдыкындай болгону менен, ички сыпаттарың айбандыкына окшоп калат: кандай гана жаман, арам иш болбосун аткаруудан кайра тартпайсың.

Ар бир кылган тандообуздун акыбети болот. Эртең менен туруп чуркаганың – ден соолукту чыңдаганың, эпкин топтоп, кубаттанганың. Көп уктасаң – денеңди уулап, жүзүңдүн нурун жоготосуң. Адал жесең – зээниң курч, укум-тукумуң нарктуу, тилектериң кабыл болот. Арам тамак жесең – акылды мокотуп, ыймандан ажырай баштайсың. Эмгектенсең – көктөйсүң, өсүп, оожаласың. Сапатсыз мектепте окусаң – билимден куру жалак каласың. Ал эми добушуңду сатсаң – Мекендин жүрөгүнө бычак урасың. Бир муштумдай ашказаныңды, чөнтөгүңдү ыйык Мекендин бактысына айырбаштаган болосуң. Манас ата баштаган Кыргыз үчүн жан берген баатырлардын кымбат канын жана жанын тебелеп, бир тыйынга саткан болосуң. "Арам тамак аш болбойт" дейт акылман кыргыз. Мекенге кыянаттык кылуу менен, ишенип кой, ири алдыда өз башыңа балакет чакырасың: даракка чыгып, өзү отурган бутакты араалап жаткан сүрөттөгү кемпайдын кейпин киесиң. Өзүң менен кошо канчалаган таза, абийирдүү адамдардын ырыскысына балта чабасың. Себеби, баарыбыз бир өлкөнүн жараныбыз, тагдырлашпыз. "Кемеге түшкөндүн жаны бир" дейт го. Ошол кеменин түбүн тешпе, бир боорум.

Бөз менен, сөз менен, таш менен, алтын менен соода кыла бер. А бирок мекен менен соодалашпа! Мекен сатылса бактың, намысың, ырысың кошо сатылат. Уулуңдун келечеги, кызыңдын таалайы, небереңдин ооматы акчага айырбашталат.

Тандооңо жараша сыйлык табасың же азапка кириптер болосуң. Кылган амалың, таткан даамың бат эле бүтөт, а бирок алардын таасири, акыбети узакка созулат. Добуш сатуу менен ууруларга Кыргызстан деген сепилдин казынасынын дарбазасын ачып бересиң. Зулумдарды төрүңө өткөрүп, жалганчыларды түндүгүңө чыгарасың. Чөп жыйылган корооңо күйүүчү май чачасың. Арамдын үрөнүн себесиң. Кой кайтарууну карышкырга, кампа кайтарууну каракчыга табыштайсың. Эшекке төөнү, алтынга көөнү алмаштырасың. Мындай адепсиздик, мындай кош көңүлдүк, мындай жоопкерчиликсиздик дүйнөнү дүңгүрөткөн СССРди жок кылып, атагы ааламга кеткен Византияны, Римди, Алтын Ордону, Осмон империясын талкалаган.

Кыргызстаным – кичинекей өлкө. Миң жылдар бою сырттан кылыч сунуп, кол салгандар жок кыла алган эмес. А бирок ичтен уулагандар алсыратып, акыбалын оорлоткон. Добуш сатуу – мекенге билинбей уу берген сыяктуу. Ыйык Мекенибизди жарадар кылып албайлы, оорутуп албайлы, жоготуп албайлы. Кыргыз жаранына, өзгөчө жаштарга тилээрим: ыйман, тазалык, абийир жана жоопкерчилик!

2105
Белгилер:
мекен, добуш берүү, президенттик шайлоо, Нуржигит Кадырбеков
Тема боюнча
300 миңдей шайлоочу катталган жеринен тыш жакта добуш бергиси келет
Кылмыш иши козголгон талапкердин тагдыры кандай болот
Медициналык маскачан кыздар Бишкектеги Чүй проспектинде бара жатат. Архив

Ушундай абалда калам деп ойлогон эмесмин. Карантинсиз күндөрдүн кадыры...

1209
(жаңыланган 12:41 24.05.2020)
Биздин колумнист Абдыкерим Муратов учурда баарыбыздын көкүрөктөгү нерсебизди дал өзүндөй баяндап бериптир. Чын эле буга чейин эшикке чыккан эки кадам, кучакташып көрүшүү, бет капсыз заман бакыт экенин билбептирбиз да.

...Ушундай күндө калабыз деп үч уктасам түшүмө кирген эмес: же согуш эмес, же абадан чабуул эмес, же табияттын кырсыгы эмес. Болгондо да бүт Жер шары, биздин ажайып планета бир оорунун жайылышынан улам кыйсыпыр түшүп жатып калды...

Неберелерим кезектешип бир жумада сөзсүз бир келип, балдар аянтчаларына, балдар кинолоруна, балдар оюн-зоок жайларына, парктарга, коомдук тамактануу жайларына барып турчубуз, жаратылышка чыгып сейилдеп келер элек... Неберелеримдин ар бирин "тай-тайлап", "бас-бастап" адегенде бир кадам, анан эки кадам, анан үч кадам... жылып отуруп аяк шилтегенге көндүрөр элем. Анан мага жеткенге корстон болуп кучактап калышчу. Өзүнчө турган кызымдын кызы – эң кичине неберемдин кантип басып калганын көрбөй калдым, бир күнү эле видео келиптир, неберем басып жүрөт... Дагы бир кызымдын кызы түштө коляска менен сыртка чыгарып ары-бери сүйрөбөсө уктачу эмес. Эми ал эшикти көрсөтпөй балконду көрсөтүп калыптыр, көрсө ата-энеси балконго "эшик" жасап бериптир... Дагы бир неберем аны-муну айтып чулдурап калыптыр...

Ушул наристелер ушул күндө калышы керек беле?! Ушундай ширин учурларына мен — чоң атасы, таятасы катары күбө өтпөй калышым керек беле?! Ошол неберелерим менен тынч күндөрдү, карантинсиз күндөрдү сагынып жатабыз, кайсы бир кезде ушул учурларды жомок кылып айтып каларбыз дейм... Ошентели, ылайым...

Үйдөн чыга албай, атамдай болгон агайым, улуу устатым Исак агай Бекбоевичтин мүрзөсүнө жарым ууч топурак сала албай калдым. Алтындай көргөн ардактуу инилерим Элмирбек Иманалиевдин, Зайырбек Ажыматовдун тажияларына тура алган жокмун. Инимдин кайненеси, көптөн бери ажал тооруп жаткан Апипа кудагыйымды төрт баласы менен бир гана машинага салып узатып кала бердик. Анын карасуулук бир туугандары да эжесин узатканы Ноокатка өтө албай кайтып кетишиптир. Карантинсиз күндөр болгондо "өлгөндүн өз зыйнаты бар" деп каада-салты менен, кылкылдаган көпчүлүктүн катышуусу менен коштошуп калбайт белек...

Карантинсиз күндөрдө адамды бул дүйнөдөн аркы дүйнөгө узатуунун баркын да билбей, ага-буга шылтап, өлүм зыйнатына да, өз алаканыбызга уучтап туруп топо салганга да барбай койчу экенбиз. Эми болсо үйдөн чыга албай, өлгөн жерге да бара албай, ошол күндөргө зар болуп отурабыз.

Карантин күндөрү тамак-аштын баркын билдик; китептерди кайра колго алып окуп кирдик; абдан көп чыгым болчу тойлорсуз эле, аштарсыз эле жашоого болорун түшүндүк; кыздар үйдөн тамак жасаганды, сайма сайганды үйрөндү; үй-бүлөлөр эртеден кечке, түндөн таңга чейин бир болуп, бир ойноого, бир уктоого, чогуу баарлашууга көндүк...

Бүт дүйнө чакан, өтө чакан бир кыштак экенин аңдадык, ошол кыштактын бир жерине доо кетсе, бүт айыл азапка малынарын түшүндүк...

Дал ушул пандемия дүйнө боюнча кыргызстандыктарды бириктирди, алардын Ала-Тоодо жоктоп алар Ата Журту бар экендигин көрсөттү. Дүйнөнүн ири учак жайларында, чек араларында, элчиликтердин алдында, дагы башка жерлерде Кыргызстан көзүнөн учуп, Кыргызстанга кетүүнү эңсегендерди көрүп, мамлекет деген канчалык баалуу экенин, канчалык керек экенин түшүндүк. Канча каражат коросо да Кыргызстан кыргызстандыктарды колдон келишинче алып келип жатат, ошол келгендер тууган жердин топурагын тепсеп түшкөндө бүт кайгыларын унутуп, тууган жердин демин сезишкендир.

Карантин карантинсиз күндөрдү сагынтты: жумушка барчу элек; базарга барчу элек; бул күндөрдө тоолорго чыкчу элек; көлгө жөнөп калчубуз; тойлорго барчу элек; бири-бирибиз менен баарлашып отурчу элек; балдарды ойнотчу элек; туулган айылга барып, тууган-урук менен учурашып, сурашып, жыргап кайтчу элек; театрга, киного, парктарга барчу элек; мечиттерге намазга барар элек, дагы башка-башка... Эркиндик... Карантинсиз күндөр кандай керемет эле... Эми ошонун баасы, баркы билинип атат... Ошол күндөрдү сагындык... Тезирээк келишин тилейли...

1209
Белгилер:
балкон, небере, мүрзө, өлүм, адам, карантин, пандемия, коронавирус, Кыргызстан
Тема:
Коронавируска байланыштуу Кыргызстандагы кырдаал
Тема боюнча
Кызыбызды сагындык... COVID-19 менен күрөшкөн кызматкерлердин үй-бүлөсүнүн баяны
Гапар Айтиев атындагы көркөм сүрөт искусство музейи

Кайдан келгениңди унутпасаң кайда баратканыңды унутпайсың. Моюндагы аманат

584
Бүгүн Эл аралык музей күнү. Музейлер — бизге бай тарыхыбызды чагылтып берген күмүш күзгү, бабалар чыйыр салып, аталар улантып, азыркы күнгө жеткире курган улуу жолду таанытчу алтын ордо дейт колумнист Нуржигит Кадырбеков.

Музей аркылуу тээ илгери өткөн замандарга зыярат кылып, анын ичине сүңгүп, өзгөчөлүгүнө үңүлөсүң. Андагы экспонаттар, табылгалар, атайын жасалган композициялар өткөн доорлордун элестерин, оош-кыйыштуу окуяларын жаңыртып, бир жагынан кайдан келгенибиз тууралуу терең ойго чөмүлтсө, бир жагынан сыймыкка бөлөйт.

Кыргызстанда мамлекеттик, жеке, муниципалдык болуп бардыгы 117 музей бар. Анын 57си Маданият, маалымат жана туризм министрлигинин көзөмөлүндө. Негизинен мемориалдык, краеведдик, тарыхый, этнографиялык, археолого-архитектуралык, ачык асман астындагы жана көркөм-сүрөт тармактарына бөлүнүп иш алып барышат. Алардын элибиздин маданий-тарыхый мурасын сактап, кийинки муундагыларга табыштоодо жасап жаткан эмгеги эбегейсиз.

Өзгөчө ушул карантин шартында музей тармагынын каармандары кол куушуруп отуруп албай, эл-журт өз үйүнөн музейлердеги дөөлөттөр менен таанышкыдай чоң мээнет кылышты. Бөлүп-бөлүп видеого айлантып, социалдык тармактар аркылуу өз экспонаттарын калайманга сунуп жатышты. Албетте, мындай демилгелер үчүн кубанып да, сыймыктанып да турам. Бирок ушуларды кызыгып көргөндөр канча? Билим булагы катары бала тарбиялоодо колдонгондор көппү же азбы? Кеп мына ушунда! Кызыгып, талдап көрсөм, аттиң, бул жааттагы жагдай чеке жылытарлык эмес экен.

Болгону...

Атагы алыска кеткен "Сулайман-Тоо" музейинин бирин-бири улай чыккан көрсөтүүлөрүн эң көп дегенде 46 гана адам көрүптүр. "Манас" деп ураан чакырууга келгенде үнүбүздү аябаганыбыз менен "Манас эпосу" музейи ар бириңиздердин үйүңүздөрдө" деген тема коюп, Таластагы айтылуу Кыргыз улуттук "Манас Ордо" комплексинин баяндамачылары жасаган таанытым видеолоруна 134 гана адам назар салыптыр. КМШдагы эң абройлуу он музейдин катарына кирген Гапар Айтиев атындагы көркөм сүрөт искусство музейинин Facebook тармагындагы баракчасына болгону 3,5 миңдей гана адам катталыптыр. Андан тышкары, Курманжан Датка, Токтогул, Бурана, Токмок, Нарын, Ысык-Көл музейлери да онлайн форматта мыкты долбоорлорду жүзөгө ашырышты. Аларды көргөндөр, аттиң, мындан да аз.

Ошол эле мезгилде бүгүн дүң, эртең ким болору белгисиз корей жаштарынын BTS аттуу поп-группасынын клибин бир күн ичинде 4 миллиондой адам көрүптүр. Анын жок эле дегенде он миңдейи кыргыз жаштары болсо таңданбайм. Ал эми биздин маданиятыбызга, ийгилигибизге, келечек-бактыбызга кымындай пайдасы жок Месси менен Роналдонун соккон голдорун, Фергюсон менен Конордун мушташтарын да жүз миңдеген мекендештерибиз тирмейе тиктеп отурушканы да кашкайган чындык.

Алты миллиондон ашкан калктуу өлкөдө атактуу музейлеринин аземдеп көрсөткөн экспонаттарын аябай көп дегенде 134 адам көрүп жатса, анан кантип маданиятыбызды сактап, байытабыз? Өз тарыхыбыз, тамырыбыз өзүбүзгө кызык болбой жатса, анан кайсы арыбызга Элмирбектей тарыхый залкарларыбызды социалдык тармакта "чувак" дейсиң деп кийинки муундун өкүлдөрүн өкүртө сөгөбүз.

Айыптабай кечирим сурадым

Социалдык тармактарда ошол "чувак" деп жазган жигитти көпчүлүк иттен алып көргө салып, аябай талады. Деген менен анын пайда-батасы канча? Элмирбектин алтын сөзү акылына жетпеген немеге биздин соцтармак аркылуу чачкан заар сөзүбүз өтөр бекен? Кыскасы, мен ал жаш адамды эч айыптаган жокмун. Тескерисинче, улуттук аң-сезимибиздин азыркы мышык ыйларлык акыбалынын акыйкатын көзүбүзгө сайып көрсөтүп койгону үчүн ырахмат айттым. Анан башымды ийип кечирим сурагым келди. Эмне үчүн дегенде, кеп ал жана ал сыяктуу кабыгы калып, маңызы алмашкан кандаштарыбызда эмес, ошондой кайдан келгени, башат алган булагы жана көчөт байлаган тамыры менен кымындай иши жок, бир эмес бир нече муундун чыгышына жол берген, керек болсо атайылап шарт түзгөн өзүбүздө. Чоң ата билген кааданын, нарктын жарымын ата билбей, ата билгендин жок дегенде чейрегин биз үйрөнбөй, анан "атаңгөрү, заман ушундай болду" деп өзүбүздүн өлөсө жактарыбызды заманга шылтап, дүнүйө, байлык деген жеңил баа сулуу кыздай азгырыкка баш-отубуз менен киришип кетип, аталардан алган баягы каймак куйган идиштин түбүндөгү билгенибизди да кийинкилерге тапшырууга чолоо таппай, балдарыбыздын тарбиясын интернет, чөнтөк телефон жана телеге калтыргандын аянычтуу акыбети ушул. Бул окуя, болгону, "Элим, эсиңе кел! Артыңа бир кылчайып, акыл токтотуп, ой багып, анан барар багытыңды такта! Болбосо түбү жок жардан чегине жетип калдың!" деген ак ниеттүү эскертүүдөй эле туюлду мага.

Вирус апааты жана тарыхтын сабагы

Элди эл катары жок кылуу үчүн үстүнө атом бомбасын таштоо шарт эмес, болгону маданиятын унуткар, тилин чандыр, улуттун алтынын жез, алмазын таш көрсөтүп кой, бүттү. Октон кырылган элдердин көбү өмүр-жолун, сапарын улап кетишкен, бирок маданий геноцидге тушуккан шордуу калк эгерим кайра тикеленбесин тарых кайра-кайра тастыктап келет. Эсибизге келип, этегибизди жапсак, буюрса, жагдайды дале жакшыртып, али какшып, момолой чычкандар туш келди көзөй элек арыгыбыздан суу жүгүртүп кетсек болот. Бирок бул үчүн ар бирибиз жок дегенде өз балдарыбызга Элмирбек болуп, уккан, билген, окуган, үйрөнгөн улутубуздун улуу дөөлөттөрүн аманат кылып табышташыбыз шарт.

Таажывирусунун апааты, буюрса, аз күндөрдө өтүп кетер. Аны жугузгандын бир азы гана, Жараткандын ыракматына бөлөнсүн ылайым, акыретке аттанбаса, көбү дабаа таап, куландан соо болуп чыгып келишүүдө. Эми эбак эле кара түтүндөй каптап, чулгап, тамырдан аккан каныбызга чейин кирип келген маданиятты сактоого жана байытууга кошкөңүлдүк, шалаакылык жана кайдыгерлик вирусун кантебиз? Бул вирустун кесепети эки ай карантин менен эле бүтүп калбайт... Биздин маданият — биздин моюндагы аманат. Аны сактоого Батыш да, Чыгыш да милдеттүү эмес. Ойлонолу! Тыянак чыгаралы!

Ошон үчүн музейлерге зыярат кылып, тарыхыбыз жана тамырыбыз менен таанышып, уул-кыз, небере-чөбөрөлөрдү да тааныштыралы. "Кайдан келгениңди унутпа, ошондо кайда баратканыңды унутпайсың!" деген накыл бекер айтылбаган да.

584
Белгилер:
келечек, карантин, коронавирус, маданият, каада-салт, тарых, музей
Тема боюнча
Таш ыргыткандар аш алып кетсин. Алмадан алган сабагым
Казакстандын президентинин маалымат катчысы Берик Курмангали. Архивдик сүрөт

Казакстан президентинин маалымат катчысынан COVID табылды

0
(жаңыланган 23:36 06.06.2020)
Казакстандын президентинин маалымат катчысы Касым-Жомарт Токаевдин ден соолугу таза экендигин, Ак ордо санитардык эрежелерди сактап жаткандыгын айтты.

БИШКЕК, 6-июн. — Sputnik. Казакстандын президентинин маалымат катчысы Берик Курмангали коронавирус менен ооруп калгандыгын Sputnik Казакстан жазды.

"Тилекке каршы, менин коронавирус боюнча тапшырган тестим сактанган чараларга карабастан, менден оору чыккандыгын көрсөттү. Учурда дарыгерлердин көзөмөлүндө, ооруканада жатам. Абалым канааттандырарлык", — деген Берик Уали.

Казакстан президентинин маалымат катчысы Касым-Жомарт Токаевдин ден соолугу таза экендигин айтты.

"Мамлекет башчы тесттен улам өтүп турат. Ак ордо санитардык эрежелерди сактап, талаптар күчөтүлгөн", — деген Уали.

Ал жалпы казакстандыктарды карантиндин талаптарын сактоого чакырды.

0
Белгилер:
коронавирус, катчылык, маалымат, Касым-Жомарт Токаев, Казакстан
Тема боюнча
Путиндин маалымат катчысы коронавирустан айыгып, үйүнө чыкты