Бириккен колдор. Архивдик сүрөт

Тун сүйүүм ай, сени кайра көрбөй эле койсом болмок экен...

7435
(жаңыланган 20:04 07.03.2018)
Балалык сүйүү — тоок сүйүү дешет. Ошол эле учурда эң биринчи сүйүү эстен кетпейт. Колумнист Эламан Карымшаков бала чагында бир кыздын жүрөгүнө кароолчу болуп кала бергенин эскерет.

1-сентябрь күнү жаңы алган кийимдерибизди кийип мектепке бардык, үч ай көрбөгөн классташтарың менен баарлашып ара чолодо кандай кийим алды экен деп баштан-аяк карап чыгасың. Бул жылы башталгыч классты бүтүп чоң класстардын катарына кошулдук. Бизди жаңы мугалим тосуп алды. Ал да быйыл эле жумушка орношуптур.

Мектептин астында өткөн салтанаттуу иш-чарадан кийин класстык бөлмөгө кирдик. Арабызда эмнегедир бейтааныш бир кыз жүрөт. Бир маалда мугалим ал кызды чыгарып "бул силердин жаңы классташыңар. Аты Перизат, бүгүндөн тарта силер менен бирге окуйт" деп тааныштырды. Кыз чын эле пери экен. Карасаң жүзүнөн нуру чачырап, нурунан гүлү ачылып турат. Кашы-көзү капкара, ийилген узун кирпиктерин ирмесе ичке чийилген кош каты көзүңө урунуп нукура сулуулукту көрсөтөт. Капкара узун чачын экиге бөлүп бууп ак бантик тагып алган. Үстүнө жарашыктуу ак кофта, кара юбка кийип келиптир. Көйкөлө басып жаныңдан өтсө, жүрөк кабынан чыкчудай туйлап, бир укмуш сезимге кабыласың.

Перизат бизге келгенге чейин шаарда окуптур, мүнөзү ачык-айрым, тамашакөй кыз экен. Бат эле таанышып жакшы мамиле түзө алдык. Классташ катары дегеним. Кийинчерээк айланага көз чаптырсам ага арбалып жүргөн жалгыз мен эмес экенмин. Жигит болот элем деп чыккандарды санасам эки колумдун тең манжасы жетпей калды. Менин көзүмчө да, көрбөгөндө да ага жогорку класстагы балдардан сүйүү каттары жаап жатты. Алардан кызганып бүтпөй жатсам, өзүбүздүн класстан дагы беш-алты баланын жүрөгүнө чок салып коюптур. Ошентип Перизат 500дөн ашуун окуучу билим алган айылдагы мектептин жылдызына айланып кетти.

Сабакта отуруп бири-бириңен бекитип кат жазасың да, мамилең жакшы классташ кызыңдан берип жибересиң. Катты алганы менен, кечирип кой, жооп келбейт. Кимди тандаарын деле билбей башы айланып калды окшойт. Өзү адамдардын көңүл чордонунда жүргөндү жактырчу. Балким ошондуктанбы, "ооба" деп сунган колуңду кармап басып кетпей, же "жок" деп түңүлтүп койбой жүрө берди. Кимиси болсо да жакшы сүйлөп бергенин алып, ээрчиткен жагына барып койчу. Перизатты баарыбыз сүйгөн менен башкалардай болуп талашып мушташкан жокпуз. Достугубуз бузулбай өз нугунда кете берди. Ар ким колунан келген талантын көрсөтүп жүрөгүн багындырууга аракет кылып жатты. Башка балдар менен жүргөнүн көрсөң жараңа туз сепкендей тызылдайсың. Чакырып сурак кыла албагандан кийин ичиң ачышкан бойдон кала бересиң.

Ошол жылы анкета дептерин ачуу аябай мода болуп кетти. Анда туулган жылың, жакшы көргөн машинаң, тамак-ашың, сүйгөн адамыңа чейин суроолор берилет. Бирөөсү ачса классташтарыңдын баары толтурууга милдеттүү. Үйдө сабак жазбай эле анкета толтурмай болуп калды. Биринчи бетине суроолорго жооп, экинчисине лирикаларды жазасың. Ал дептер колуңа тиери менен жанталашып Перизат "сүйгөнүң барбы?" деген суроого эмне деп жооп бергенин карайсың. Албетте чо-ооң болуп "Жок" деген жазуу турган болот. Ал эми сен анын аты-жөнүнө чейин жазып сүйүүңдү дагы бир ирет билдирип аласың…

"Адамга жаралган жалгыз жүрөк,
Ал жүрөк бирди тандап, бирди сүйөт.
Ошондой жалгыз жүрөк менде да бар.
Ал жүрөк сени тандап сени сүйөт.
Сердца — жүрөк, лопатка — күрөк.
Значит Эламан Перизатты сүйөт",
— деген сыяктуу лирикалар жазылаар эле. Кызык, ошондо биздин сүйүүбүзгө күрөктүн кандай тиешеси болгонун азыркыга чейин түшүнбөйм.

Ошентип жүрүп 23-февраль да келди. Бул күнү кыздардын балдарга белек тапшыруусу салтка айланган. Перизат кимге белек берет экен деп эки көзүбүз төрт. Балдар катар тизилип турабыз. Кыздар алып келген белектерин бирден берип жатат. Кезек Перизатка келгенде чоң сумка көтөрүп чыгып жети балага белек берип койсо болобу?.. Баарыбыз кудуңдап сүйүнүп элжирей түштүк. Ал эми дискотека учурунда бийлей алганы да, албаганы да жанынан чыкпай калат. Кийин 8-мартта ага бар тапканыбызды чогултуп тапшырдык го, чиркин.

Ошентип бирөөбүз да анын жүрөгүн багынта албадык, ал да эч кимди тандаган жок. Байкуш балдар анын жүрөгүн кайтарган кароол болуп гана кала берди. Жигиттердин жүрөгүн уйгу-туйгу кылган сулуу биздин мектепте эки жыл окуп кайра шаарга кетип калды. Ошол боюнча аны көрбөдүм. 9-классты бүткөндөн кийин Бишкекке келип колледжге тапшырдым. Ал окуу жайды бүткөндөн кийин Россияда бир жылдай жүрүп келдим. Ал жакта бирге жашаган айылдаш балдар "Перизат классташың да бул жакта иштейт" дейт. Ушул убакка чейин турмушка чыгып кетпей эмне кылып жүрөт деп таң калдым. Мектептен кеткенине беш жыл өткөн, азыр кандай болуп калганын көрүүгө аябай кызыктым. Телефон номерин алып, чалсам баягыдай эле жайдары сүйлөп бир топко чейин баарлаштык. Бир шаарда тургандан кийин жолукпай кантип коё аласың. Созуктурбай жолугушуу күндү да белгиледик.

Бойго жетип мурунку чырайына дагы чырай кошулуп калгандыр деп көз талдырган сулууну элестетип баратам. Бирок жолуга келгенде баягы көйкөлө баскан Перизат жок, көпкө издедим, таппадым… Мурдагы жибектей чачтан дайын жок, ким билсин эмне болгонун, айтор, желкесине жете түшүптүр. Бизди арбап алчу жаркыган жамалы жок, жүзүнөн нуру өчкөн. Колдорун кармасаң да баягыдай жумшак, назик эмес, эмнегедир кургап куудурап калыптыр. Сүйлөшүп отурсак эмне жумуш жасап жүргөнүн да жашырган жок. Ири соода борборлордун биринде пол жууп иштейт экен. Кийин ал байкуш турмуштун оош-кыйышына туруштук бере албай, жеңил ойлуулукка да алдырып ийгенин кулагым чалды.

Эх-хх… менин алгачкы сүйүүм, сени кайра көрбөй эле койсом болмок экен…

7435
Белгилер:
сулуу, балалык, окуучулар, сүйүү, мектеп
Тема боюнча
Кыздар, каш-кирпикти эмне мынча кордодуңар? Эми үйлөнбөй каламбы...
Сүйүүгө чек арадагы абал тоскоол боло албайт. Вайнерлердин видеосу
Кыз бетип жабып отурат. Иллюстративдик сүрөт

Карындашыңа кайдыгер болсоң күйөөсү кордойт. Агалар кызга таянар тоо бололу

5161
Журналист Эламан Карымшаков эркек таянар тоосу, сурап алар адамы жок аялдарды сабашы мүмкүн деп эсептейт. Мындан улам ал кыздарды күйөөсүнүн муштумуна салып бербеш үчүн агаларга жана ата-энелерге өз оюн сунуштоону эп көргөн.

"Жыгачтын жумшагын курт жейт, адамдын жумшагын адам жейт" деп кашкайган чындыкты айтышкан. Адам баласы ушундайбыз, алсыздарга кыйын болууга машпыз. Достордун арасында, окууда же жумушта болобу, эгер бирөө бир аз эле бош болсо, аны артка түртө салабыз. Менимче, үй-бүлөдө деле ушундай, аял таяк жесе да унчукпаса, күйөөсү урганын токтотпойт. Эгер бир кишини урууга алың жетпегенин аңдасаң, аны менен урушпай жай сүйлөшүүнүн амалын издейсиң да.

Менин оюмча, аялын алсыз эрекектер урушу мүмкүн. Жубайынын көңүлүн алгысы келбейт, бардык маселени муштум менен чечүүгө өтөт. Дагы бир мисал, көчөдө бараткан жигитти сабап койсоң, кайра ал достору менен келип бетиңди талкалап кетерин же түрмө азабына салып, акчаңды очойто аларын билесиң, мындан улам ал канча жиниңе тийсе дагы унчукпайсың.

Кечээ тараган видеодон аялдын артында таянар тоосу болуп бере турган адамдары жок экенин түшүндүм. Сурап алары болбогондон кийин эркек мыкаачылык кылуудан да кайра тартпай калган өңдүү. Адам канчалык өзүн жоготуп же жини келип турса дагы кесепетин ойлойт. Жөнөкөй эле мисал, мен курактуу жигиттер мас болгондо досторунун арасында тополоң салып, калжактап айланы кетирет. Бирок үйүнө келгенде түптүз басып эле ата-энесине көрүнбөй кирип кеткенге шашат.

Эгер тиги аялга ушунчалык жини келип бир-эки чаап жиберсе, ачуу менен жасалган иш катары түшүнсө болот. Муну салыштыруу үчүн гана айтып жатам, негизи аялга кол көтөрүүнү жактабайм. Анан колун артка байлап, мойнуна дүңгөлөктөрдү илип, башынан ылдый суу куюп, бетке чаап, анысын видеого тарттырып "башкаларга сабак болсун" дегенин аялды адам катары көрбөй калган деп сыпаттадым. Ал буга чейин деле сабап, тескерисинче анысына маашырканып, жазаланбаганын түшүндүм. Же аялынын туугандары алдында, же укук коргоо органдарына жооп берген эмес. Демек ал жөн эле сабаганга алымсынбай калган, ушунтип мазактап эрдемсингиси келген. Каны суюк жаш жигит болсо бир жөн, 52 жашка чыгып калган кишинин буга кантип дити барды? Аны көргөн балдары эмне болот? Эгер билсе, ал өзүнүн тегерегиндегилерге гана зыян келтирбестен, жаш муундун бир бутагын сындырды, бүт кыргыз эркектерине көө жапты. Жаш кыздар "күйөө деген ушул болсо, андан көрө жөн эле жүргөнүм жакшы" деп калды, эркектер зөөкүр, мыкаачы деген түшүнүктү таңуулап койду. Ооба, "бирөөнүн үй-бүлөсү башкага караңгы токой" дейт. Канткен күндө да бул окуя — коомдун трагедиясы.

Бул бир эле көрүнүш, ошол киши өлүм жазасына тартылса дагы маселе чечилип кетпейт. "Аялдардын укугу" деп көчөгө кыйкырып чыгуудан да натыйжа болбойт.

Мен үй-бүлөлүү эмесмин, турмуштун ачуу-таттуусун жон терим менен сезе элекмин. Ошентсе да көргөн-билгендериме таянып ой-туюмдарымды айтууну эп көрдүм.

Эркек досторума кайрыларым, карындашыңарга көңүл бургула, ачык сүйлөшкүлө. "Тиги менен жүрбө, бул жакка баспа" деп үйдө камап, ар бир кадамына тыюу сала бербегиле. Адамды эч качан күч менен кармап тура албайсың. Андан көрө аң-сезимин ойготуп, дүйнө таанымын кеңейтип, жашоодогу ак-караны айрый билишине жардам бергиле.

Менин эки карындашым бар, бири былтыр турмушка чыкты, кичүүсү 2-класста окуйт. Улуу карындашым менен баарын ачык сүйлөшөм. Ким менен мамиле куруп жатканы тууралуу да ачык эле айтып берчү. Ага кеп-кеңешимди айтам. Себеби өткөөл курактагы кыздарга кооз сүйлөгөндөр эле идеалдуу көрүнүп, чыныгы жүзүн биле албай калышат. "Жигиттер менен сүйлөшпө" деп чек койгон эмесмин. Артынан чуркагандарды көрсөтсө, ал кандай адам, максаты эмне, баарын териштирип көрүп өзүмдүн оюмду айтар элем. Баары эле сүйүүнүн отуна малынгысы келет, аны чектеп коё албайсың. Ошондуктан мен карындашымдын өзүнө татыктуу адамды тандашына жардам бергем.

Дагы бир жери, агасы же атасы таяныч тоо болуп бере албаган кыз ал сезимди башка эркектерден издейт. Коркунучтуусу — ал башын жөлөгөн эркектин максаты кандай экени караңгы. Ошондуктан, достор, калп эле олуттуу боло бербей карындашыңар менен достошкула. Анын бактылуу болушун кааласаң өз оюн ачык айткан, эркин болушуна шарт түзүп бергиле. Кагып-силкип уруша бергенден көрө аң-сезимин ойготуу керек. Мен карындашыма "сага ишенейин, биздин үй-бүлөнү уят кылба, сени жанындай көргөн чоң ата, чоң энебиз бар, алардын жүзүн жер каратпа" деп айтчумун. Ошондо кыз мен минтсем агам же атам урушат дебей, аларды уят кылбайын деп ойлонуп калат.

"Токчулук эркекти, жокчулук аялды бузат" деген сөз бар. Ошондуктан студент карындашыңарга жактырган көйнөгүн алып берип же жөн эле керегиңе жарат деп 1000-2000 сом берип койгон жакшы. Эгер сен кош көңүл болуп, кайдыгер мамиле жасап, баскан-турганын гана тескеп, ичинде эмне болуп жатканын билүүгө кызыкпасаң, сырын башка эркекке айтат. Анан башында айткандай "адамдын жумшагын адам жейт" болуп, кызды канчалык сүйүп турса дагы "артында таянар тоосу жок, эмне кылып алмак эле" деп орой мамиле менен башкарууга өтүшү мүмкүн.

Кээ бир үй-бүлөлөр кызы мектепти бүтөрү менен күйөөгө бергенге шашат. "Жүрө берсе жаман жолго түшүп кетпесин, кой, аманатын тапшырайын" дейт. Эмне үчүн алар жоопкерчиликтен качат? Эмнеге кызына үйдөн татыктуу тарбия берип, окутуп, бир кесипке үйрөтүп, коопсуздугун камсыздап бергиси келбейт? Айылда жүргөн баёо кыздар шаарга келгенден кийин эки жылда өзгөрөт. Жашоого башкача карап, адамдын ким экенин аз да болсо аңдап калат. Менимче, өз үйүнөн жакшы тарбия алган кыз шаарга келсе деле жаман жолго түшпөйт. Ар бир кадамы чектелип, коркуу менен чоңойгон кыз эркиндикке чыкканда өзүн жоготуп коюшу мүмкүн.

Эгер кызыңыздын кор болуп жашашын каалабасаңыз, билим алышына, дүйнө таанымынын кеңейишине шарт түзүп бериңиз. Кызыңызды өз алдынча болгонго, оюн ачык айтканга үйрөтүңүз. Ошондо гана кечээгидей окуялар азаят деген ойдомун.

"Бирөөнүн үй-бүлөсүнө киришпе" деген стереотип бар. Карындашың күйөөсү менен жаңжалдашса, ачуу үстүндө бир окуя болсо өз ара чечип алсын деген жакшы. Эгер катуу сабап жатса, анда киришиш керек деп эле айтам. Унчукпасаң дагы кайталанышы мүмкүн.

Негизи чымчыктын да уясынын бузулушун каалабайм. Бирок аялзатынын бир келген өмүрдүн жыргалчылыгына бата албай, күйөөсүнөн кордук көрүп баш көтөрө албай басынып жашашын да каалабайм. Биздин коомдо аялды алсыз бир адам катары эмес, балдарынын келечегине кам көргөн, улутту тарбиялаган асылзат айым катары көрүп сыйлаган эркектер толтура.

Ошол эле учурда эркектерге да жакшы тарбия берип, ыймандуу, нысаптуу, билимдүү кылып чоңойтуш керек. Караңгы болуп калса мурдунан алысты көрө албай, ар кандай иштерди жасай берет. Жеке эле өзүмдү айтайын, окуп, иштеп ар кандай адамдар менен пикир алышып, улуулардын кеп-кеңешин уккан сайын күндөн-күнгө жашоого болгон көз карашым өзгөрүүдө.

Соңунда эки сөз менен оюмду жыйынтыктайын.

Ата-энелер, бизге окшогон уул-кызыңарга татыктуу тарбия берип, билим алуусуна шарт түзүп бериңиздерчи. Өлкөдө билим берүүнүн деңгээли төмөн, мамлекеттен ушуга көңүл бурууну сурайм.

Акылы тунук асылзаадалар, кечээки окуяга муңайып, үмүт шамын өчүрбөңүздөр. Силерге тоодой бакыт тартуулай алчу жигиттер түгөнгөн жок, БИЗ БАРБЫЗ!

5161
Белгилер:
тарбия, билим, сабоо, ур-токмокко алуу, кордук, ата-эне, үй-бүлө, күйөө, аял
Тема боюнча
КРге донорлор үй-бүлөлүк зомбулук менен күрөшүү үчүн 200 миң доллар бөлдү
Кишилер китептерди окуп жатат. Архив

Жети элдин тилин бил. Тил үйрөнгөн адамдын артыкчылыгы жана ийгилиги

976
(жаңыланган 13:06 07.06.2020)
“Канча тил билсең – ошончо адамсың” деген кеп бар. Тил аркылуу биз бир элдин сүйлөгөнүн эле эмес, дүйнө таанымын, руханий дөөлөттөрүн, көөнөрбөс баалуулугун кошо үйрөнөбүз дейт колумнист Нуржигит Кадырбеков.

Тил билген адам эл жеткен ийгиликке ортоктош болуп, акыл жана рух казынасынын алтын ачкычын колго алат. Ошондон шыбага жана үлүш алууга мүмкүнчүлүк жаралат. Тилин өздөштүрүү менен ар бир калктын дилине сүңгүп кирип, алар тууралуу сырттан байкоо салганда көзгө урунбаган акыйкатты көрөбүз. Айтор элди, улутту таанып, түшүнүп, аңдоо үчүн анын тилин билүү аба менен суудай керек.

Ошон үчүн улуулардан “жети элдин тилин бил” деген накыл калыптыр. Бабаларыбыз бул насаатты тек гана айтып койбостон, жашап көрсөтүшүптүр. Кайсыл заман, кайсыл доор болбосун, элибиздин сөз баккан, илим-билимге кызыккан, кат тааныган, кыл калем кармаган акылдуулары бир эмес бир нече тилди өздөштүргөнүн тарых тастыктайт. Жусуп Баласагын, Махмуд Кашгари, Сарахси, Оши сыяктуу аалым бабаларыбыз эне тилибизден бөлөк жок эле дегенде фарсы жана араб тилдерин ийне-жибине чейин өздөштүрүшкөн. Кечээги эле Токтогул, Тоголок Молдо, Молдо Нияз, Жеңижок, Молдо Кылыч, Абдираим сыяктуу залкар акындар жана калемгерлер өзбек, казак, тажик тилдерин мыкты билишкени айтылат. Андан берки Касым Тыныстанов, Жусуп Абдырахманов, Баялы Исакеев, Төрөкул Айтматов, Исхак Раззаков сыяктуу мамлекеттик жана коомдук ишмерлердин бүтүндөй плеядасы болсо орус тилин терең үйрөнүшүп, ошол аркылуу дүйнөлүк илим-билимдин агымына аралашыптыр. Азыркы жаштардын арасында орус, англис, кытай, француз, алман, түрк, араб, фарсы, корей, жапон тилдерин жер жаңгактай жеңил чаккан көп тилдүүлөр көбөйүп барат. Бул өтө жакшы көрүнүш. Эне тилибиз, албетте, уюткулуу улутубуздун улуу уңгусу, акыл, маданият, билим көрөңгөбүздүн тарам-тарам тамыры, байманалуу пайдубалы, берекелүү башаты. Бирок биз үчүн дүйнөгө ар тараптан эшик-терезе ачкан дүйнөлүк тилдер, ар кандай элдер, мамлекеттер жана маданияттар менен байланыштырган алтын көпүрөнүн милдетин аткарууда жана аткара бермекчи.

Жеке өзүм да бир нече тилди үйрөндүм. Тил үйрөнгөнгө чейинки балалыгымда эне тилимди гана жетик билүү бир өмүрдүн ысык-суугу, оош-кыйышы, оомат-ийгилиги үчүн жетиштүү деп боолгочумун. Жогорку окуу жайда орус тайпасында окуп калып, кыргыз тайпасына которулууга айла-амал таппай кыйналгам. Көрсө, орусча окуп калганым тагдырыма буюрган Жараткандын өтө чоң белеги болгон экен. Тилди өздөштүргөн сайын анын даамы дагы да даана жана таттуу сезиле берди. Бара-бара кесибими терең үйрөнүүгө жана адам катары өсүшүмө себеп болгон китептерди биринин артынан бирин окуй баштадым. Пушкиндин, Толстойдун, Достоевскийдин, Есениндин, Тургеневдин түп нускасын окугандагы туйган жан дүйнө ырахатын сүрөттөө кыйын.

Англис тилин да кыргызча билбеген орус мугалимден үйрөндүм. Ал мезгилде түз эле кыргыз тилинен окуп өздөштүрүү үчүн даярдалган окуу-методикалык эмгектер жокко эсе болчу. Япон тилин болсо англис тили аркылуу акылыма сиңирдим.

Араб тили менен орус тилинин структурасы, грамматикасы оголе окшош. Араб тили менен жеңил-желпи таанышып кетишимдин башкы себептеринин бири ушул.

Ошентип ар бир тил өмүрүмдөгү орчундуу максаттарга алып барган чыйыр жол сыяктуу ак кызматын өтөп берди жана өтөп жатат. Теребелге, дүйнөгө бир тараптагы бир эле терезеден эмес, чоң-кичине, түркүн-түрдүү терезеден саресеп салган керемет болорун жон терим менен сездим. Ошон үчүн ушул күндөрү да жаңы тилдерди өздөштүрүү менен алпурушуп жүрөм.

Тил, бирок ишенимсиз дос. Бир аз көңүл бөлбөй койсоң таштай качат. Ошон үчүн аны унутта калтырбай, ар дайым пайдаланып, колдон келсе өнүктүрүп-өстүрүп, байытып отуруу керек. Бир тилдин зыяны башка тилге тийбегендей болсун. Чет өлкөлөрдүн биринде мурдагы СССРден көчүп кеткен Табакиндердин үй-бүлөсү менен таанышып калгам. Алардын кичүү кызы жергиликтүү тилди өздөштүрүүгө баш-оту менен киришип кетип, орус тилин унута баштаган экен. Ошондо ага апасы “кызым, жок болсо мейли эле. Колуңда турган бар улуу байлыгыңды жоготуп жатканың кандай? Канча адам жетпей жүргөн, жетем, үйрөнөм, билем деп умтулган эң сонун тилди унута баштаганың өтө чоң чекилик" дегендей кейип кеңеш айтып жатканын уккам. Эң туура ой. Ошондуктан жаңы тил менен алек болуп жатып, жаттаган тилиңди кароосуз калтыра көрбө. Барды сактай жана таптай билүүнүн өзү акылдуулук. Жылдап тер төгүп мээнет кылып үйрөнгөн тилиңди эс тутумдан өчүрүп алуу — узак убакытта кыйналып курган мунараны ураткандай эле кесирлик.

Эне тилибизди аздектейли, асырайлы, даңазалайлы. Башка тилди, балким, бир-эки жылда мыкты үйрөнсөң болот, бирок эне тилди өмүр бою өздөштүрөсүң. Чет өлкөгө кетип, ошол жакта отурукташып калгандардын бала-бакырасын айыптоо кыйын, бирок өз мекениңде жүрүп өз эне тилиңде чала-чарпыт сүйлөсөң, бул өз тамырыңа жана маданиятыңа кылган улуу кыянаттык.

976
Белгилер:
эне тил, маданият, тил
Тема боюнча
Кел, келе бер, Китеп майрамы! Быйыл сени жарык жүз менен тосуп алабыз
Кыргызстандык мугалим Бүбүйна Чолпонкулова окуучулары менен

Германиядагы мугалим Бүбүйна: Кыргызстандын алыскы мектебинде иштегим келип кетет

0
(жаңыланган 18:51 12.07.2020)
Кыргызстандык Бүбүйна Чолпонкулова учурда Германиянын Дортмунд шаарындагы Georgschule атайын ылайыкташтырылган мектебинде мугалим болуп иштеп, ал жакта 15 жылдан бери жашап келет.

Sputnik Кыргызстан агенттигинин кабарчысы чет жактагы мекендешибиз менен мектептеги билим берүү жөнүндө маек курду.

— Кыргызстандык мугалимди германиялык кесиптештери кандай кабыл алды?

— Германияда он жылдан бери мугалим болуп эмгектенем, иштеген жеримде мен жалгыз чет элдикмин. Ага чейин Кыргызстанда немис тили боюнча жогорку билим алып, беш жылдай Бишкек архитектура жана курулуш колледжинде эмгектенгем. Өзүбүздүн билим берүү системасына ичим чыкчу эмес. Ошол маалда Вальдорф педагогикасы жөнүндө угуп калып, Бонн шаарындагы атайын мектепке бир жылдык программага барууга мүмкүнчүлүк түзүлүп калды. Бул жакка келгенде кесибиме байланыштуу боштуктар толду. Үч ай жергиликтүү мектепте мамлекеттик практикадан өтүп, 3-класстагы окуучуларды сахнага кыргызча ырдатып чыккам. Ошол иш-чарага менин бир окуучу кызымдын мектеп директору болуп иштеген жакыны келип, мени байкап калып жумушка чакырган. Германияда мыйзам боюнча жумушка биринчиден өзүнүн жарандарын алат. Эгер татыктуу талапкер табылбаса, башка Европа өлкөлөрүнөн алат. Такыр болбой калганда гана үчүнчү мамлекеттен келгендерди ишке тартат. Ага карабай мени жумушка кубануу менен чакырып, элчиликке кайрылып виза алуума жардам беришкен.

Азыр иштеген жерим атайын ылайыкташтырылган мектеп болуп саналат. Германияда андай билим берүү мекемелеринде тентек, бейбаш балдар же үй-бүлөлүк зомбулукка дуушар болгондор, Даун синдрому, аутизмдин абдан оор формасы менен жабыркагандар окушат. Жалпылап айтканда, бул жакта балдарды окутуу методикасы билим берүү системасына ылайыкталбастан, эркин ойлонуп, аларды ар тараптан өнүктүрүүгө ылайыкташтырылган. Чет жакта агартуучулукту аркалап жүрүп дем алыш күндөрү Вихтен шаарындагы педагогикалык институттун "Класс жетекчи" бөлүмүнө тапшыргам. Кийин дагы үч жыл атайын педагогиканы окуп, жалпы жети жылдай билим алдым. Себеби ден соолугунан жабыркаган түрдүү балдар менен иштешүүгө туура келет. 

Учительница в школе в Дортмунде, кыргызстанка Бубуйна Чолпонкулова с учениками
© Фото / предоставлено Бубуйной Чолпонкуловой
Учительница в школе в Дортмунде кыргызстанка Бубуйна Чолпонкулова

— Окуучуларга канча предметтен сабак бересиз?

— Немис тили, математика, зоология, биология, география, физика, химиядан сабак берем. Андан сырткары, класс жетекчи болуп орус тили, кол эмгекти окутам. Булардын ичинен мен кол эмгекти жакшы көрөм. Кыргызстанда бул сабакты толук ачып берүүгө мүмкүнчүлүктөр көп экенине карабай, анын баркы жок. Мен Германияда 1-класстагы балдарды алгачкы сабагын өтүү үчүн аларды зоопаркка алып барып, үй жаныбарлары бөлүмүн кыдырабыз. Ошол жактан койлорду көрүп, аларды кармап өздөрүнүн эмоциясын айтышат. Анан ал жактан кыркылган койдун жүнүн кир боюнча эле сатып алып мектепке алып келебиз. Аны чогуу мектептин короосуна алып чыгып айна, ысык суу менен жууп, кайра чайкайбыз. Андан соң кийинки сабакта кичинекей балдар тыпыйып отуруп алып аны тытышат. Дагы бир күнү парктан куурап калган жыгачтарды чогултуп, анын кабыгын сыйрып ийик даярдап, жип ийрип, кичинекей килем токуп, оюнчук, кыздар мончокторду жасайт. Мунун баары баланын моторикасын өнүктүрүүгө жардам берип, акыл-эсинин калыптануусуна чоң түрткү болот. Ошонун баарын көрүп кыргызстандык мугалимдер муну эмне жасабайт деген ой пайда болот. 

Учительница в школе в Дортмунде, кыргызстанка Бубуйна Чолпонкулова с учениками
© Фото / предоставлено Бубуйной Чолпонкуловой
Учительница в школе в Дортмунде кыргызстанка Бубуйна Чолпонкулова

— Германияда мугалимдерге кандай шарт түзүлгөн?

— Илимпоздор менен мугалимдердин талкууларына көп катышабыз. Кээде театрдан чакырылган актерлор менен иштешебиз. Чыгармачыл инсандар досканын жанында туруп бөлмөнүн аягында отурган балага кыйкырбай, бирок ага жеткиликтүү кылып сүйлөөнү үйрөтөт. Жомок, тамсил, тарыхый окуяларды айтуунун сырларын ачып берет. Түрдүү жыйын, илимий иш-чараларга катышуу үчүн жол кире, тамак-аш, жатакананын акчасын мектеп төлөп берет. Кыскасы, кесиптик жактан бир жерде тура бербей дайым кыймылдабыз.

Эмгеги медицина, авиация, машина курууда колдонулат. Окумуштуу Рыспаевдин маеги

— Дарыгерлер Гипократтын анттын берип, өз милдеттерин аткарат. Мугалимдер андай ант бербесе да, аларга чоң жоопкерчилик жүктөлгөн. Ушул пикирге кошуласызбы?

— Ооба. Жолдошум тамаша-чынды аралаштырып Германияда мугалим болуу мектепте эле жашоо турбайбы деп калат. Мисалы, мен эртең өзүмдүн классыма сабак өтө турган болсом, бүгүн түштөн кийин же кечинде барып доскага өтө турчу темага жараша сүрөт тартып кетем. Эртеси класска кирген окуучулар ал сүрөттү көрүп фантазиясы иштеп, сабакка болгон кызыгуусу артат. Бул ыкма балдар менен биргеликте теманы толук ачууга жардам берет. Негизи жумушубуз абдан жоопкерчиликтүү, окуучулардын калыптануусу, ой жүгүртүүсү биздин колубузда. Ар бир кыймылым, айткан сөзүм балдардын коомго аралашуусуна сөзсүз таасир берип, келечеги курулат. 

Учительница в школе в Дортмунде, кыргызстанка Бубуйна Чолпонкулова с учениками
© Фото / предоставлено Бубуйной Чолпонкуловой
Учительница в школе в Дортмунде кыргызстанка Бубуйна Чолпонкулова

— Окуучуларга баа койбойт экенсиздер, жетишкендиктерин кантип баалайсыздар?

— Ооба, мындай мамиле автоматтык түрдө мугалимдин бийлигин алып таштайт. Айрым учурда мугалим окуучунун ата-энеси менен тил табыша албай калганда, ал баа коюуну рычаг катары колдонушу мүмкүн. Мындан сырткары, окуучуларда коркуу сезими жаралып, ички жан дүйнөсүндө өксүктөр жаралат. Биздин мектепте баанын айынан окуучулар бири-биринен корунбайт, өзүн ээн-эркин алып жүрөт. Мен мугалим катары кайсы окуучум немис тилин жакшы билет, кайсы баланын ой жүгүртүүсү жакшы экенин билем. Ошол боюнча балдардын жооп берүүсүнө мүмкүнчүлүк берем. Менин сөзүмдү кабыл албаган айрым окуучулар өзү курактуулардын айтып бергендерин бат илип алышат. Класс жетекчи катары окуусунан артта калган балдарды билбейсиң деп урушпайм. Алар мектепке баа үчүн эмес, билим алуу үчүн келет. Тескерисинче, 1-2-класстагы окуучуларым мага бүгүн эмнени өтөбүз, эмнени үйрөнөбүз деп келишет.

Нан жасап сатканыман уялчумун... Кыргызстандык ишкер келиндин ийгилиги

Мектебибизде окуучуларды баалоо мугалимдер үчүн өтө оор, жөн эле баа коюп кое албайсың. Мен кичинекейлердин ар биринин жүрүм-турумуна, жетишкендигине анализ жүргүзүп, окуу жылынын соңунда ар бирине мүнөздөмө берем. Жадагалса, кайсы теманы өздөштүрүп, эмнени жакшы түшүнө албагандыгына чейин жазам. Соңунда кийинки жылы эмнеге басым жасоо керектиги жөнүндө сунуш берип, окуучуга ыр түрүндө мүнөздөмө беребиз. Эгер бала өзүмчүл болсо, ага түлкү жөнүндө ыр жаттатам. Дегеним муну менен биз анын кемчилигин ачык айтпай, кыйыр түрдө аң-сезимине таасир берип кулк-мүнөзүнүн оңолушуна түрткү беребиз. Бул ыкма кадимкидей жардам берет, кээде айрымдар бул ырды эмнеге жаттап жатканын кадимкидей сезишет. 

— Байкасам сиздер балдар менен психологдордой эле иштешет экенсиздер?

— Атайын педагогиканы окуганда медицина, физиологияны дагы өздөштүрөбүз. Баланын мээсинде айрым жөндөмдөр канча жашта өнүгө тургандыгы жөнүндө маалымат болушу керек. Эгерде 1-класстагы окуучу партаны көмкөрүп туруп сабактан чыгып кетсе, ага эмне түрткү болгондугун мен билишим абзел. Мүмкүн ал баланын физиологиялык жактан өзгөчөлүктөрү бардыр же үйүндө маселе жаралып жаткандыр. Мунун баарын билүү менин мойнумда. Албетте, мен врач эмесмин, бирок анын ата-энесине кайсы дарыгерге же адиске баруу керек экендигин айтып, жакындары менен чогуу иштешем.

Учительница в школе в Дортмунде, кыргызстанка Бубуйна Чолпонкулова с учениками
© Фото / Бубуйна Чолпонкулова
Учительница в школе в Дортмунде кыргызстанка Бубуйна Чолпонкулова

— Мугалим катары окуучуларыңызга эмнелерди билдирбегенге аракет кыласыз?

— Балдар жасалмалуулукту, калп айтканды дароо сезет. Мен күндө жумушта саат 07:30да болуп калам. Балдар келгенге чейин жарым саат ойду жумушка багыттап, жеке көйгөйлөрүмдөн арылып даярданып турам. Эгер маанайым жок болсо, балдарга түшүндүрүп айтып, менде ушундай көйгөй болуп жатат, силер бул тууралуу кандай ойлойсуңар деп баарлашам. Бул жакта балдар боюнда бар аялды көп кезиктире беришпейт. Мен иштеген тогуз жылда кош бойлуу болгон экинчи эле мугалим болдум. Эгер мага баскан, кыймылдаган оор болуп жатса, окуучуларыма айтам. Чарчаган жоксуңбу, массаж жасап берейинби деп да келип калышат.

— Окуучуларыңыз өзгөчө балдар экен, алар менен кантип жакындашасыз?

— Классымда талма менен ооруган окуучу болсо, анын ата-энеси врач менен сүйлөшүп, тиешелүү кагаздарын, дарысын мага алып келип берет. Эгер анысы жок болсо, мен ал балага бир дагы дары бере албайм. Психикалык жактан кыйналган балдарды да алып келишет. Бир жолу 3-класска бир кыз келди. Аны баккан энеси баңгизат колдонуп, энелик укуктан ажыратылган болчу. Айланасындагы адамдардан күмөн санап, коркуп, такыр жалтактап бүтүп калган экен. Кыз менен психологдор иштешти, мен ага жакшы мамиле жасап кыздар-балдар менен аралаштырууга аракет жасадым. Андай балдар мээримге, сүйүүгө өтө муктаж келет. Кээде ал мени кучактагысы келчү, мен ага уруксат берип, ыйын, сөзүн да көңүл буруп укчумун. Бир жылдын ичинде ал секелек ушунчалык жакшы окуган, күлүп-жайнаган, айлана-чөйрөсүндөгү адамдарга ишеничи арткан кыз болуп чыкты. Чынында зээндүү, дээринде бар кыз болчу, мен аны майда-барат нерселерге жумшап, коомдо орду бар экенин сездирчүмүн. Эч бир дары-дармек, түрдүү терапияларды албай ушундай жыйынтыкка келгенбиз. 

Учительница в школе в Дортмунде, кыргызстанка Бубуйна Чолпонкулова с учениками
© Фото / предоставлено Бубуйной Чолпонкуловой
Учительница в школе в Дортмунде кыргызстанка Бубуйна Чолпонкулова

— Чет жакта ата-энелер мектептеги окуу процесске канчалык деңгээлде активтүү катышат?

— Окуучулардын билим алуусуна ата-эненин катышуусу чоң роль ойнойт. Анткени мектеп муктаждыгынын 72 пайызын мамлекет каржыласа, калганы ата-энелердин мойнунда. Биз дагы алар педагогиканын максатын түшүнсө деп аракет кылабыз. Анткени жаңы технологиялар өнүгүп, баарлашуу жаңы деңгээлге өткөндүктөн, ата-энелердин да ички кооптонуусу бар. Балдардын жакындары кайсы сабак өтүлүп жатканы, эмне себептен ошол темалар зарыл болуп жатканын билип туруш керек. Ошондуктан бир айда бир жолу чогулуш болуп турат. Ата-энелер мектепте уюштурган иш-чаларга да активдүү катышат. Кээде окуучулар менен тоого чыгып калсак, бир-эки күн ата-энелер коштоп барат.

Америкалыктарга сабак берген Улан: глобалдык IT-компанияга айлансак дейбиз

— Чет жакта очор-бачар болуп, тажрыйба топтогон экенсиз. Кыргызстанга келип алган билимиңизди, тажрыйбаңызды колдонуу планыңызда барбы?

— Ал нерсе чет жакта жүргөн ар бир атуулдун жүрөгүндө болсо керек. Мен Германиядагы окуучуларымдын ийгилигин, өзүмдүн эмгегимдин жыйынтыгын көргөндө Кыргызстанга барып, алыскы бир айылда мугалим болуп иштегим келип кетет. Ошол эле маалда менин демилгем, тилегим канчалык деңгээлде жыйынтык берет деп ойлонуп калам. Себеби жашоодо калыптанган система өз таасирин бербей койбойт. Бирок ага карабай ичимде Вальдорф педагогикасы менен улуттук педагогиканы айкалыштырган мектепти мекенимде ачууну ичимде багып жүрөм. Себеби коомдун келечеги азыркы биз тарбиялап жаткан балдарга байланыштуу. Ал эми мектеп – коомду тарбиялоочу эң чоң платформа. Кыргызстанда буга анча көңүл бурулбай жатканы мени өкүндүрөт. Өзүмдүн да эки балам кыргыз чөйрөдө каада-салтты көрүп тарбияланса дейм.

0
Белгилер:
маек, билим берүү, Кыргызстан
Тема боюнча
Италияда киши баккандар келин сыяктуу эле кызмат кылат. Ишкер Автандилова менен маек
Чек ара жабылып, үй-бүлөм башка өлкөдө калды. Сингапурдагы кыргызстандыктын маеги