Кымыз фестивалы. Архив

Адамдын кандай экени сунган аякты алганынан билинип... Кымыз ичүү салты

2389
(жаңыланган 18:54 23.08.2018)
Бал кымыз, тунма кымыз, сөөк кымыз, гүл кымыз... Бүгүн колумнист Шаакан Токтогул дал ушул улуттук суусундуктун аки-чүкүсү тууралуу кенен айтып бермекчи.

Кымыз кыргызда эң негизги баалуу суусундук болгон. Суусундук болуу менен бирге кишинин ден соолугуна да өтө пайдалуу. Суусасаң чаңкоону басат, алсыз болсоң (иммунитет алсызданса) кубат берет, оорусаң дары болот (кан айланууну жакшыртып, канды тазалайт, ички органдарга, айрыкча ашказанга пайдалуу жана тамак сиңирүүнү жөнгө салат). Шибердин ширелүүсүн тандап жеп, жыттусун оттогон бээнин сүтүн тобурчакка ышталган сабага куюп (түбүндө көрөңгөсү бар), бишкек менен бышып отуруп жасалган суусун.

Кымыздын түрлөрү

Кымыздын абалына, кошулмасына же даяр болушуна карап бир нече түргө бөлүшкөн. Төмөндө курамына карай бөлүнүшү:

Саамал кымыз – сабадагы кымызга жаңы саалган сүттү куюп, бирок бишкек менен бышыла элеги. Бышпаган кымыз. Ал эми көп бышылып, түнөгөнү нак кымыз делет.

Жайлоодогу кыз айран ичүүдө. Архивдик сүрөт
© Sputnik / Владимир Пирогов
Бал кымыз — жердин өзгөчөлүгүнө, чөбүнүн ширесине ылайык, даамдуу, ыраактан келсе да көбүрүп-жабырбай, бир калыпта тура берген кымыз.

Тундурма кымыз — таң заардан, тунуп калган кымыздын үстүңкү көк кылтыр суусун сузуп алат. Абдан күчтүү, ошону менен катар дарылык касиети күч. Байыркы бабалардын сексен, токсон жашка чейинки дымактуу, демдүү жүргөнүнүн сыры дал ушул тундурма кымызда деп элдик билимдерден укканым бар.

Тунма кымыз — эң күчтүү кымыз. Бээнин сүтү атайын даярдалып, бал кошулуп чайкалып, мейиз кошулуп бышылып, үч-төрт күн ачытылып жасалат.

Чайкаган кымыз — жакшы ачыган кымызга бал кошулуп чайкалып, андан кийин саамал кошулуп көпкө бышылат.

Ачыган кымыз — жакшы бышылган жаш кымызга саамал, жанчылган мейиз, набат кошулуп чаначка куюлуп даярдалат. Жакшы тамагын конокко сактап көнгөн кыргыз кадырлуу коноктор үчүн же тойлорго атайы даярдаган.

Ал эми жыл мезгилин карай да бөлүнгөн.

Ууз кымыз — эрте жаздагы кымыз. Таттуу келип, көп ооруга дары саналган.

Гүл кымыз — жайдын толуп турган кезинен күзгө чейинки кымыз. Элдик билимде үркөр баткандан соң чөп күчүнө кирет дешет. Демек, ошого жараша кымыз да күчтөнөт.

Сөөк кымыз — чөп бышкан күздөн баштап кышка чейинки кымыз. Шырылдаң кымыз деп да аталат. Бээлер байып сүтү коюуланып калгандыктан кымыран көбүрөөк кошулат. Ошон үчүн коюу, күчтүү, аш болумдуу болот.

Кымыз ичүү жөрөлгөсү

Ак деп аяр мамиле жасалып, төкпөй-чачпай, аздек мамиле жасалган. Үйгө келген кишиге сөзсүз кымыздан ооз тийгизишкен. Көч өтүп баратса да суусунга кымыз берүү салт болгон. Бейтааныш кишинин, жолоочунун кымыз ичкенинен эле кандай киши экенине баа бере билишкен. Кесени олдоксон алып, шыпкап жутса, орой мүнөзүнөн, алакөөдөктүгүнөн кабар берген. Кесени катуу кармаса, тексиз жердин баласы деп билишкен. Колдун учу менен, бирок кош колдоп кармап, бир жутуп кайра берүү сыпаалыктын, ак сөөктүктүн белгиси болгон. Анан да улуу киши, аксакал киши турган жерде өзүнө сунулган аякты аксакалга сунуу — жөн билгилик.

Айкөл баянында Кытайдан кордук көрүп, казактын Көкчөсүнөн көңүлү калып, ашуу ашып, бел басып, аты ыргайдай, өзү торгойдой болуп арып-азып келген Алмамбет атабызга аян көрүп, атайы күтүнүп чыккан Манас ата, кырк чоросу кымыз сунат. Каны катып, карды ачып, кубаты качып араң турса да мырзалыкты билгизип, сыпаалыкты туйгузуп, аякты алгач Бакай атага сунуп, анан өзү бир уурттап кайра берет эмеспи. Ошондо Бакай баш болуп Манас ата, кырк чоронун бардыгы Алмамбеттин тегин адам эмес экендигине баа беришет.

Илгери сый конок тоскондо бир үйгө бир аякчы (кымыз сунган жигит) дайындашкан. Кыздуу үйдө кыякчы, кымыздуу үйдө аякчы деген кеп ошондон калган. Аякчы кымызды бир тизеси менен чөгөлөп оң колу менен ийиле сунган. Алган киши кош колдоп башын бир аз ийип алган.

Эгер кымыз сунулган киши атчан болсо алгач кымыздан аттын жалына тамызып туруп ичкен. Анткени аттын жалы ыйык деп эсептелген. Бул ата-бабадан калган салт катары кылымдардан кылымдарга уланып келген.

2389
Белгилер:
Кыргызстан, Сүт, кымыз, каада-салт
Тема боюнча
Шыбага, кешик, табак түптүн мааниси эмнеде? Ырымга жасалчу азыктар
Бээнин сүтү менен дарылануу – 2018: Кыргызстандагы сүт ичкен жерлер жана баалары
Маршруткага отуруп аткан аялдар. Архивдик сүрөт

Дароо эле "уяты жок" дешет. Маршруткадагы жанды кашайткан жоруктар

1108
(жаңыланган 13:35 04.12.2021)
Коомдук транспорттун ичинде бара жаткан адамдардын айрым кылыктары колумнист Эламан Карымшаковдун көкөйүнө көк таштай тийиптир. Мындан улам ал жанын кашайткан жагдайларын тизмектеп чыкты.

Азыр маршруткаларга 15 сом берип шаардын бир башынан этегине чейин жетсең болот. Ал арада миңдеген кызыктуу окуяларга туш болосуң. Бирок кээ бир учурларды көзүм да көрбөсүн, кулагым да укпасын дейсиң.

Таң кутмандуу болбой калганда…

Адатта эртең менен "кутман таң" дешет эмеспи. Эгер жеке унааңыз болбосо бул сөз сизге тиешелүү эмес. Анткени күндүн жакшы башталышы маршруткадан көз каранды.

Таң атпай көзүңдү ушалап жумушка шашып жөнөйсүң. Жолго жетейин дегенде маршрутка өтүп кетет же 15-20 мүнөт күттүрүп кууратат. Бир кыйладан кийин булуттан чыккан айга окшоп келе жаткан аппак маршрутканы көрөсүң. Сүйүнүп барып эшигин ача салсаң ичи толо эл.

Ал эми айдоочу "ай, артка жылып койсоңор, ортосу бош эле турбайбы" деп корсулдайт. Эптеп кыпчылып "өх-хх баттым" десең артыңдан дагы үч адам келе жаткан болот. Айла жок, аларды да батырыш керек. Албетте, бул дүйнөдө жалгыз эле сен жашабайсың да. Ошентип унаага жык толгон жүргүнчүлөр айдоочуну басып калчудай абалда батканына сүйүнүп эңкейип, кыйшайып кете берет. Кээде кыздар менен бетме-бет тиктешип каласың, ошол кезде сезимдериң ойгонуп, жүрөгүң козголо баштайт. Тилекке каршы, ал сүйүү 10-15 мүнөткө эле созулат. Ошончо элдин көзүнчө ал бийкеч менен таанышып, телефон номерин алыш үчүн Чолпонбайдай эрдик керек экенин билип унчукпай кала бересиң.

Анан улам сүрүлүп жатып тээ артка өтүп кетесиң. Бир маалда эле терезени карасаң жумушуңа жеткен болосуң. Эми кайра сыртка чыгып көр! Мина коюлган талаадан сойлоп өткөндөй эле. Кечинде чыкканда деле ушул көрүнүш. Чарчап "азыр арт тарабында орун болсо отура калайын" деп кыялданып кирсең дагы деле бири-бирине кабатталып, бир буттап турушкан болот.

Балээге калган жаштар

Ошентип кыйналып бара жатсаң улгайган адамдар кирет. Аларга жол бошотуп, арттагыларга кыйкырып жатып орун алып бересиң. Кээде айрым ата-апалар маршруткага кирбей жатып эле "ай жаштар, орун бошотуп бербейсиңерби!" деп кыйкырышат. Анан берген орундукка да унчукпай эле отуруп калбай "азыркы жаштар тигиндей-мындай" деп бир короо сөз айтышат. "Рахмат балам, өмүрлүү бол!" деп койсо кандай кубанып каларыбызды билсе гана. Анан да күчүңдү сынап көрөйүн дегенсип "келе кармап алайын" дебей, оор сумка көтөрүп турганыңды унчукпай карап отура бергендер да бар.

Чынында жаштар деле эртең менен эрте туруп жумушуна же окуусуна барып чарчашат. Алар деле адам, чаалыгып уктаса уктап калгандыр. Дароо эле наалып кирбей арт жакка өтсө орун бошотуп беришет да. Баса, ал жаштар асмандан түшпөйт, ошол эле ата-апалардын балдары.

IP-телефония

Маршруткага киргенде телефон чалса зарыл ишин айта салып кайра коюп койсо түшүнөм. Кээ бири антпейт да, "кечээ түнү менен кафеде отурдук. Апеей, Айжамал ичип алса кыпкызыл экен. Жигитин кызганып Айгүл менен чачташып кетсе болобу. Аны эртеси Каныбекке айтсам каткырып өлүп калды" деген сыяктуу жеген-ичкенин, достору менен тентип жүргөнүнө чейин эзилип сүйлөшкөндөр жаныңды кашайтат. Дагы бири келинин ушактап, курбусун сынаганга үлгүрөт. Аны карап отуруп коомдук транспортто баратканын унуттубу деп аң-таң болосуң. Кээде эки-үч дос бала же кыздар түшөт да өздөрүнчө кыраан каткырык салып, жаагы тынбай "пыты-пыты-пыты" деп сүйлөшүп башыңды оорутат. Андайда жаактан ары эле бир чапкың келет.

Маршрутка романтикалуу жай эмес

Кээде айрым жаштардын сүйүүсү маршруткага киргенде күч алат. Бактыңарга көз тийбесин, бирок жарым саат, бир саат өзүңөрдү кармап койгулачы. Паркта жүрсөңөр мейли демекмин, маршруткадагы балдарга терс адат көрсөтүп жатпайсыңарбы. Эгер мындайды да өз көзүм менен көрбөсөм жазбайт элем…

Бир жолу дем алыш күнү эртең менен "Дордой" базарын көздөй жөнөдүм. Мени менен кошо маршруткага кыз-жигит кирди. Жакшы эле бара жатышкан, анан эле бир орун бошоп калды. Тиги кызын отургузду да өзү анын алдына отуруп алса болобу. Тим эле өздөрүнүн үйүндө диванда отургансып эркелешип алышкан. Элди көзгө илбейт. Мен телефонумду колго алып, келген каттарга жооп жазып жатсам жанагы түгөйлөр мага карап "эмне тартып жатасың" деп кыйкырат. "Ай, силерди тартып эмне кылайын" десем болбойт. Телефонумду көрсөтүп араң кутулдум. Көрсө, алардын намысы ошондо ойгонгон имиш.

Анан дагы эркектер маршрутканын ичинде буту-колду жыйып отурганды үйрөнсөк жакшы болот эле. Кээ бирлери жайыттагы койлорго көз салып жаткансып керилип, талтайып отуруп алышат.

Айдоочунун амалкөйлүгү

Айдоочулар деле кечке чарчайт. Бирок ошончо адамдын тагдырын колуна алгандан кийин кичине жоопкерчиликтүү болуш керек. Терезени карамак тургай башыңды бура албаган абалда бара жатканыңды билгенден кийин аялдамаларды алдын ала айтып турса болот да, туурабы? "Байке, Ахунбаев көчөсүнөн токтотуп коёсузбу" десең "мына. келдик, түш!" дейт. Сен ары-бери түртүлүп өткөнгө чейин "алдыга чыгып даярданып турбайсыңбы" деп урушуп кирет. Тигиндей шартта алдыга чыкмак тургай араң дем алып жатканың менен иши жок.