Уста. Архив

Кеме курган киши өтүкчүгө таң калыптыр. Уста тууралуу

1876
(жаңыланган 21:04 06.01.2019)
Уста десе жыгач кармаган же темир иштеткен кишини элестетебиз, албетте. Бирок уста деген түшүнүк өтө кеңири мааниге ээ. Андан ары ой жоруп көрөлү, чогуу күбө болуңуздар...

Тизгин жаяр

Заман талабына ылайык ар кимибиз ар тармакта билим алып бир кесиптин ээси болгонго аракет кылабыз. Бирок жогорку билим кишинин Теңирден буйруган касиети, өзөгүндө бугуп жаткан өнөрү, канында кайнап турган ички дараметин ачабы? Анткени ар бир киши табиятынан бир ишке маш, бир өнөргө шыктуу жаралат эмеспи. Бир кесипти аркалап, өмүр өтөлгөсүндө ошону менен жашап, бирок жараткандан буйруган касиети, өнөрү ачылбай кеткен адамдар да арбын. Демек, өмүрдөгү маанилүү нерсе —кишинин өзүн-өзү таанып, өз өнөрүн ача билгени окшобойбу. Киши өз өнөрүн таанып, ички дараметин ачканда гана ошол өнөрдүн адисине, чеберине, устасына айланат.

Уста деген ким?

Уста — бир өнөрдүн, кесиптин жеткен чебери, ашкан адиси. Аныктап айтканда өнөрдүн устасы, ошол өнөрдүн өзөгүнө үңүлүп кирген, жараткандын өзүнө буйруган жарлыгын билген, ошого ылайык өз касиетин ача алган адам. Алсак, жыгачтын чыныгы устасы жыгач менен сүйлөшөт дешет. Ал эми темир уста же зергер ошол заттардын тилин билет.

Жалпы жонунан өнөрдүн түрүнө карай темир уста, жыгач уста, үй курган уста, зергер, кырмачы болушу мүмкүн. Бир өнөрдүн же кесиптин мыктысын да өз ишинин устасы экен дешет. Демек, уста — бул бир иштин чебери.

Устанын түрлөрү

Колунан көөрү төгүлгөн, ишмердиги колунда болгон кишилерди "колу билет турбайбы" дешет. Ал эми ишмердиги тилинде болгон чечендерди "кара сөздүн устасы экен" дешет. Жакшы тикмечини "шайы-бөздүн устасы", ал эми манасчыны "сөздүн устасы" деп аздектешет. Элге алынган эл шайырларын "өнөрдүн устасы" дешет. Демек, ашкан адис, "мастер" деген түшүнүккө шайкеш.

Усталар уламышы

Кыргызда устачылыктын пири — Дөөтү. Элдик уламыштарда сынган ташты да эптештирип жигин билгизбей жамаган мыктылыгы менен даңазаланат.

"Ашагандан машаган, Бөлөкбай уста жасаган" деп эпосто айтылгандай, Бөлөкбай уста темир иштетүүнүн чебери болгон. Анын колунан чыккан куралдардын атагы алыска тараган. Аян менен Манас деген баатыр тууларын билип, курал-жарагын толугу менен жасагандыгы айтылат. Дөөтүнүн өзү менен достошкон Төкөр уста колдогон Бөлөкбайдын асмандан түшкөн алты курчтун да курчтугун ашырып курал жасаганы айрыкча белгиленет.

Чыгыш элдеринде Букар мунарасын курган уста жөнүндө уламыш бар. Өз кезегинде ал Букардын түптөлүшүндө чоң орду бар атактуу устага шакирт түшөт. Мунара курууну мыктылап өздөштүрөт. Ал үчүн, албетте, устатынын оту менен кирип, күлү менен чыгат. Болуп-толуп, өз алдынча мунара куруп, аты элге билинип калган кезинде анын усталыгы алыска угула баштайт. Өз ишине маашырланган ал: "Мен устатымдан да мыкты болдум. Мыктылыгымды ал курган мунаралардан алда канча бийик мунара куруп далилдейм",- дейт. Ошентип Букар мунарасын кура баштайт. Эл арасында аны кубаттагандар көбөйөт. Тетирисинче "суу ичкен кудугуна түкүрдү, устатынын кусуру урат" деп кооптонгондор, жектегендер да чыгат. Мунара болсо күндөн-күнгө бийиктейт. Устаты курган Букардын бардык курулуштарынан ашат. Кышын кынап отуруп, акыркысын коердо мунаранын башынан учуп кетип көз жумат. Бир кыш ошону менен койулбай калат. Эл арасында "устанын менменсингени- мертингени" деген сөз ошондон калган.

Устанын орду

Азиз кандын доорунда "кара сөздүн устасы" деп Жээренче чеченди, "саяпкерликтин, сынчылыктын устасы" деп издеттирип Толубай сынчыны, "улуу сөздүн устасы" деп Токтогул ырчыны (Токтогул Сейдаалы уулу), "көсөмдүктүн устасы" деп Алымкул түшчүнү кандар-бектер жанына ала жүргөнү да тегин эместир. Өнөрдүн усталарын төргө отургузуп, сүйлөгөн сөзүнө, айткан акылына маашырланып, алдына ат тартып, үстүнө тон жаап барктаган.

Темирдин, жыгачтын, зер усталарынын жасаган эмгегин баалай билип, айтса ал акыдан ашырып берип устанын көңүлүн ооруткан эмес. Эл арасында азыр да "устанын көңүлү калбасын, айтканын бер" дегендерин угуп калабыз.Үй курарда да уста багуу деген түшүнүк биринчи орунга чыгат. Алардын тамагын бапестеп даярдап, иши бүткөндө айткан акысын берип жылуу-жумшак узатып коюу милдет.

Тизгин жыяр

Кеме курган кишинин өтүгү жыртылып калып көнчүгө келет. Көнчү заматта өтүгүн ултарып бере коюптур. Анын иштегенине маашырланган кемечи: "Бали, ушундай сонун өнөрүң бар турбайбы, колуңдан көөр төгүлөт экен",- деп алкап, өз ишинин ушунчалык чебери экендигине таң калып, башын ийген экен. Демек, өтүкчүбү, машина куруучубу, өз ишин мыкты билсе, ошону менен катар менменсинип жардан алыс кетпей эл үчүн иштесе, анан да анын эмгегин эли баалап турса деген изги тилек…

1876
Белгилер:
Шаакан Токтогул, зергер, уста, темир
Тема боюнча
Сал билек, таруу кууру. Балдар оюндарынын маани-маңызын билесизби?
Жылкынын түрү менен сынын ким билет? Айтуяктын асылы тууралуу
Маршруткага отуруп аткан аялдар. Архивдик сүрөт

Дароо эле "уяты жок" дешет. Маршруткадагы жанды кашайткан жоруктар

1154
(жаңыланган 13:35 04.12.2021)
Коомдук транспорттун ичинде бара жаткан адамдардын айрым кылыктары колумнист Эламан Карымшаковдун көкөйүнө көк таштай тийиптир. Мындан улам ал жанын кашайткан жагдайларын тизмектеп чыкты.

Азыр маршруткаларга 15 сом берип шаардын бир башынан этегине чейин жетсең болот. Ал арада миңдеген кызыктуу окуяларга туш болосуң. Бирок кээ бир учурларды көзүм да көрбөсүн, кулагым да укпасын дейсиң.

Таң кутмандуу болбой калганда…

Адатта эртең менен "кутман таң" дешет эмеспи. Эгер жеке унааңыз болбосо бул сөз сизге тиешелүү эмес. Анткени күндүн жакшы башталышы маршруткадан көз каранды.

Таң атпай көзүңдү ушалап жумушка шашып жөнөйсүң. Жолго жетейин дегенде маршрутка өтүп кетет же 15-20 мүнөт күттүрүп кууратат. Бир кыйладан кийин булуттан чыккан айга окшоп келе жаткан аппак маршрутканы көрөсүң. Сүйүнүп барып эшигин ача салсаң ичи толо эл.

Ал эми айдоочу "ай, артка жылып койсоңор, ортосу бош эле турбайбы" деп корсулдайт. Эптеп кыпчылып "өх-хх баттым" десең артыңдан дагы үч адам келе жаткан болот. Айла жок, аларды да батырыш керек. Албетте, бул дүйнөдө жалгыз эле сен жашабайсың да. Ошентип унаага жык толгон жүргүнчүлөр айдоочуну басып калчудай абалда батканына сүйүнүп эңкейип, кыйшайып кете берет. Кээде кыздар менен бетме-бет тиктешип каласың, ошол кезде сезимдериң ойгонуп, жүрөгүң козголо баштайт. Тилекке каршы, ал сүйүү 10-15 мүнөткө эле созулат. Ошончо элдин көзүнчө ал бийкеч менен таанышып, телефон номерин алыш үчүн Чолпонбайдай эрдик керек экенин билип унчукпай кала бересиң.

Анан улам сүрүлүп жатып тээ артка өтүп кетесиң. Бир маалда эле терезени карасаң жумушуңа жеткен болосуң. Эми кайра сыртка чыгып көр! Мина коюлган талаадан сойлоп өткөндөй эле. Кечинде чыкканда деле ушул көрүнүш. Чарчап "азыр арт тарабында орун болсо отура калайын" деп кыялданып кирсең дагы деле бири-бирине кабатталып, бир буттап турушкан болот.

Балээге калган жаштар

Ошентип кыйналып бара жатсаң улгайган адамдар кирет. Аларга жол бошотуп, арттагыларга кыйкырып жатып орун алып бересиң. Кээде айрым ата-апалар маршруткага кирбей жатып эле "ай жаштар, орун бошотуп бербейсиңерби!" деп кыйкырышат. Анан берген орундукка да унчукпай эле отуруп калбай "азыркы жаштар тигиндей-мындай" деп бир короо сөз айтышат. "Рахмат балам, өмүрлүү бол!" деп койсо кандай кубанып каларыбызды билсе гана. Анан да күчүңдү сынап көрөйүн дегенсип "келе кармап алайын" дебей, оор сумка көтөрүп турганыңды унчукпай карап отура бергендер да бар.

Чынында жаштар деле эртең менен эрте туруп жумушуна же окуусуна барып чарчашат. Алар деле адам, чаалыгып уктаса уктап калгандыр. Дароо эле наалып кирбей арт жакка өтсө орун бошотуп беришет да. Баса, ал жаштар асмандан түшпөйт, ошол эле ата-апалардын балдары.

IP-телефония

Маршруткага киргенде телефон чалса зарыл ишин айта салып кайра коюп койсо түшүнөм. Кээ бири антпейт да, "кечээ түнү менен кафеде отурдук. Апеей, Айжамал ичип алса кыпкызыл экен. Жигитин кызганып Айгүл менен чачташып кетсе болобу. Аны эртеси Каныбекке айтсам каткырып өлүп калды" деген сыяктуу жеген-ичкенин, достору менен тентип жүргөнүнө чейин эзилип сүйлөшкөндөр жаныңды кашайтат. Дагы бири келинин ушактап, курбусун сынаганга үлгүрөт.