Нарындын Ак-Талаасындагы балдар

Жол бошоткула, арстан ойгонду! Ызгаарда жүрөк жылыткан китепкөй Кош-Дөбө

5160
(жаңыланган 16:50 26.02.2019)
Колумнист Нуржигит Кадырбеков Нарындын Ак-Талаасында болуп, айыл эли түп көтөрүлө уюштуруп алган китепканаларын көрүп келди. Хабиб менен Конордон же Роналдо менен Мессиден башканы авторитет эсептебей калган мадыра баштардан тартып даам татканы кирген үйдүн карапайым кожейкесине чейин сүйлөгөнү китеп болуп калыптыр дейт ал.

Канистр сүйрөгөн бала

Жители села Ак-Талаа Нарынской области
© Фото / Табылды Муратбеков
8-март — бул Нарындагы айылдын аты. Ренат, Элмурас, Ийгилик деген жергиликтүү жигердүү жигиттердин демилгеси менен айыл түп көтөрүлө китеп топтоп, жаңы китепкана уюштуруп, анысын iPhone чыгарчу завод же футбол боюнча дүйнө биринчилигин өткөзчү стадион кургандай кубанып шаан-шөкөт менен ачып алышты.
Февраль айында 8-мартта болдук. 8-март — бул Нарындагы айылдын аты. Ренат, Элмурас, Ийгилик деген жергиликтүү жигердүү жигиттердин демилгеси менен айыл түп көтөрүлө китеп топтоп, жаңы китепкана уюштуруп, анысын iPhone чыгарчу завод же футбол боюнча дүйнө биринчилигин өткөзчү стадион кургандай кубанып шаан-шөкөт менен ачып алышты. Айыл аксакалдары башында, кыргыз туусун желбиреткен мугалимдер менен окуучулар кашында, аларды аргымактарын алкынта коштогон бирдей формачан улакчылар аркасында турган жамаат жарым чакырымдай шаңдуу жүрүш жасап, Бишкектен атайын чакырылган профессор, педагог, Алиппе баштаган далай окуу куралдарынын жана китептердин автору Сулайман Рысбаев экөөбүзгө кызыл лентаны кестиришти. Кары-жаш дебей маанай көккө көкөлөп, китептерди тээ илгери жоготкон жан биргелерин кайра тапкандай сүйүнө карап жатышты. Китеп менен жолдош, сапарлаш, сырдаш болчу жаңы жаркын келечектин пайдубалы бир кичинекей, бирок абасы каңылжаарды жарган, адырларын апапакай кар баскан, адамдарынын дили, ниети аруу айылда ушинтип курулду. Сапар карып жолго чыгууга камынып жатсак, жашы ондордогу бир бала жипке он литрлик канистрди байлап, муз жол менен тартып келе жатат. Кабат үйдөгү батирибиздеги ашканага кирип крандан суу агызгандан зерикчү биздей шаардыктарга бул бир керемет көрүнүш эле. Буюрса, китептен тапкан акыл аркылуу бул айылдагы ар бир үйгө суу түтүгү кирчү күн эми алыс эмес деп ишенем. 

Улуу тарыхтын башатына...

Жители села Ак-Талаа Нарынской области
© Фото / Табылды Муратбеков
Азыркы учурда издеп окуй тургандай абдан кызык миңден ашык ар түрдүү китептер заматта топтолуп, Кош-Дөбөнүн айыл өкмөтүнүн имаратынын экинчи кабатында заманбап китепкана пайда болуптур да аз эле убакта айылдыктар эң көп каттаган куттуу жайга айланыптыр.

Андан соң Ак-Талаанын Кош-Дөбөсүнө жол алдык. Калың кар каймактай каптаган оодан бул ирет Ак эмес эле Аппак-Талаага айланыптыр. Теребелди карасаң тим эле карек карыгат. Көөдөй түндө тайгаланып барып күрткүгө сайылган унаабызды чыгара албай бир топ убара тарттык. Деген менен көңүлдө эч бир кабатырлануу жок эле. Анткени "максаттуу адам чарчабайт" дегендей, жаркын максатты көздөй, тагыраагы, улуу тарыхтын башталышына күбө болгону баратканбыз. Береги 8-март айылындагы китеп майрамы ушул Ак-Талаанын Кош-Дөбөсүнөн башат алган "Бир адамдан бир китеп" долбоорунун уландысы эле. Бакай жана Эрлан аттуу эки жигит ушундай аталыштагы демилге көтөрүп, айылындагы эшиктерди катары менен каккылап ар бир адамды жок эле дегенде бирден жаңы, кызыктуу, окумдуу китеп алып берүүгө көндүрүп чыгышыптыр. Адегенде муну кандай кара шумдукту баштадыңар дегенчелик кыңырылып кабыл алгандар, максат жаштардын акылына жана рухуна инвестиция салуу, элди окууга, илим-билимге кызыктыруу аркылуу ынтымакка, өнүгүүгө жана жаңы бийиктиктерге шыктандырууда экенин түшүнгөн соң бирден эмес бир нечеден китеп сатып бере башташыптыр. Бир эле демөөрчү элүү миң сом бергенин айтсаң. Ошентип, азыркы учурда издеп окуй тургандай абдан кызык миңден ашык ар түрдүү китептер заматта топтолуп, Кош-Дөбөнүн айыл өкмөтүнүн имаратынын экинчи кабатында заманбап китепкана пайда болуптур да аз эле убакта айылдыктар эң көп каттаган куттуу жайга айланыптыр. Мурда киши күтүп ээнсиреген китепкана эми келип-кетчүлөрдүн көптүгүнөн бороктоп кайнаган шорподой түнкү 11ге чейин иштей баштаптыр. Миң китептин алты жүзү азыр колдо экен. Адам күчүн, малын же убактысын курмандык кылып, маңдай тери менен убараланып жасаган нерсесин кымбат тутат тура. Эгер президент же депутаттар ачып берсе, бул китепкана, балким, мынчалык кадырлуу болмок эместир.

Ошентип китеп менен анчейин иши болбой келген айыл аз эле убакта китепкөйлөрдүн ордосуна айланып, атагы чыгып отурат. Кечээ эле Айтматов, Касымбеков, Сыдыкбековдон башка калемгерди тааный бербегендер эми Роберт Киосакини, Наполеон Хиллди, Джон Кехону, Уинстон Черчиллди, Махатма Гандини, Джек Лондонду кыргызча окуп жаткан чагы. Мугалимдер менен окуучулар мындай турсун, Хабиб менен Конордон же Роналдо менен Мессиден башканы авторитет эсептебей калган мадыра баштардан тартып биз даам татканы кирген үйдүн карапайым кожейкесине чейин сүйлөгөнү китеп болуп калыптыр.

Акжолтой достук

Жители села Ак-Талаа Нарынской области в библиотеке
© Фото / Табылды Муратбеков
Хабиб менен Конордон же Роналдо менен Мессиден башканы авторитет эсептебей калган мадыра баштардан тартып биз даам татканы кирген үйдүн карапайым кожейкесине чейин сүйлөгөнү китеп болуп калыптыр.

Китеп менен адамдардын жапырт достошуусу — бул, буюрса, ири ийгиликтин, руханий жаңыруунун башаты. Смартфон менен телевизор уурдап укум кылчу убакытты сарамжалдоонун, мокоткон акылды курчутуунун, жалкоолук жардыланткан жан дүйнөнү кайрадан ирдентүүнүн эң ишенимдүү жолу. Бул аркылуу канча адам өзү байкабай кулаганы калган аңдан алыстап, батып бараткан баткактан кутулуп чыгары бышык. Китеп аркылуу акыл байыйт, идеялардын горизонту кеңейет, маектердин мазмуну кызыктуу болот, пайдасыз сөздөр, кыңыр кылыктар азаят, жаштык менен боштуктан улам болчу далай зыяндуу иштер, кылмыштар кан буугандай токтойт. Китепке болгон сүйүү — бул жүрөккө илим түйүү, башка акыл үйүү, маанисин жок нерселерди жашоодон чийүү, караңгылык каптаган чөйрөгө чырак болуп күйүү, төмөндөн өйдөгө, мунарыктан жарыкка, ойдуңдан бийиктикке карай жүрүү. Мунун акыбети адам үчүн, улут үчүн, ал тургай аалам үчүн береке жана ийгилик. "Амал оңолсо адам, адам оңолсо аалам оңолот" деген кеп бар го. Кыргыздын кыйырындагы кичинекей айылдагы китепкөй чөйрөнүн түзүлүшүн жана кеңейишин улуу тарыхтын башталышы дегеним ушундан.

Пикеттен китепке

Книги в библиотеке в селе Ак-Талаа Нарынской области
© Фото / Табылды Муратбеков
Пикетчи эмес китепчи, урушкан эмес уюшкан эл бололу!

Аңгыча айылдын чоң клубунда профессор Сулайман Рысбаев экөөбүз менен жолугушуу башталды. Ызгаар суукка карабай адамдар агылып келгени эле китепкөй улутка уютку болчу китепкөй айыл пайда болгонун шарданалап турду. Сулайман агайдын "Пикетчи эмес китепчи, урушкан эмес уюшкан эл бололу. Силер ушул багытта башкаларга өрнөк болдуңар" деген маанидеги кыска, бирок нуска кеби келгендердин демине дем кошконсуду.

Кыргызстандын желегин көтөргөн жоокер. Архив
© Пресс-служба президента КР / Султан Досалиев
"Адамга рахмат айтпаган Аллага да рахмат айтпайт" деген сөз бар. Айылдыктарга эң мыкты демилгеси, аракети жана ишке ашкан амалы үчүн рахмат айттык. Бишкекте кардын карааны көрүнбөй жаз жыттанып, денелер нымшып ныксырап калган учурда калың кар, көк муз каптаган ызгаарга карабай уюшуп, улуу кадамды баштап бергени, ал демилге оомат болуп оошуп айылдан айылга, оодандан ооданга, аймактан аймакка таркай баштаганы, буга чейин ким канча кабат үй салды, канча унаа алды, же жамандык-жакшылыктагы аземдерде, шаан-шөкөттөрдө канча бодо мал сойду деп жарышкан жарандар эми китеп жарышына, акыл жарышына тартылганына ыраазы болду. "Жамбаштап жатсаң сонун да" деп мээге сиңген саптар "жамбаштап китеп окуп жатсаң сонун да" болуп өзгөргөнү турганы, ошол өзгөрүү аң-сезимдердин, максат-милдеттердин, амбициялардын, жашоонун маани-маңызынын жакшылыкка карай өзгөрүүсүнө себеп экени, ошол аркылуу элибиз эртеңине карай ишенимдүү кадам таштап, ири ийгиликтерди багынтарына жол ачылып, чыйыр салганы үчүн рахмат айттык кошдөбөлүктөргө.

Өзүбүздүн өрнөк

Библиотека села Ак-Талаа Нарынской области
© Фото / Табылды Муратбеков
"Китепкөй улут" идеясын ишке ашыруудагы конкреттүү, иштиктүү кадамга айланган "Бир адамдан бир китеп" долбоору — бул кыргыз өрнөгү

Өнүгүү үчүн өрнөктү, негедир, Чыгыш менен Батыштын өнүккөн үлкөн өлкөлөрүнөн издейбиз. Өзүбүздөгү өрнөктөрдү баса белгилеп, алардын себепкерлеринин атын атап, кутун кубантып, жайылтсак жаман болбос эле. Ашказан көнгөн тамагын мыкты сиңиргендей, эл да өз өрнөгүн мыкты өздөштүрүп, мыкты жайылтары турган иш. "Китепкөй улут" идеясын ишке ашыруудагы конкреттүү, иштиктүү кадамга айланган "Бир адамдан бир китеп" долбоору — бул кыргыз өрнөгү. Буюрса, бир учурда дүйнө өлкөлөрүнүн тарых китептеринде Кыргыз мамлекетинин арстандай секирик жасап алдыга озгонуна негизги себеп катары жазылып, окутула турган өрнөк. Адам дилинин, жүрөгүнүн, жан дүйнөсүнүн тазаруусуна, напсинин тузакталып, акыл-эсинин алкынышына, күч-эркинин курчушуна себеп болчу өрнөк. Бул өрнөктү уйга ээр токуган сымал бизге жарашпай калат же биздин шартта аткаруу мүмкүн эмес деп эч ким айта албайт. Анткени Нарындын кышындагыдай катаал шарт Кыргызстандын башка аймагында болбойт. Жалаң бышкан кыштан хан сарайлар салынып кеткен айрым айылдардан айырмаланып, Ак-Талаанын Кош-Дөбөсү СССР учурундагыдан анчейин деле өзгөргөн эмес. Ылайдан курулган үйлөр, ылай көчөлөр... Үйлөрүнүн ичи да жупуну, акталган ылай шыбак. Биз конок болгон жерлерден дегеле евроремонт көрбөдүм. Бирок эң мыкты жасалгаланган үйлөргө караганда да маанайлары жарык, ауралары аруу. Себеби ал жерде арак-шараптан баш тартып, китеп окуу маданиятын баштап, жайылткан меймандос, берешен, ынтымактуу, ыймандуу эл жашайт. "Сырттагы кыны эмес, ичтеги кылыч маанилүү" деген ошол.

Жол бошоткула!..

Школьники в библиотеке в селе Ак-Талаа Нарынской области
© Фото / Табылды Муратбеков
Арам-адалды айырмалай билген, эл-жерине кайтарым же акы күтпөй ыктыярчыл дух менен кызмат кылган ыкластуу, намыстуу, максаткөй азамат уул-кыздарыбыз жапа тырмак иш-аракетке киришти, эми бизди токтотуу кыйын. Китепкөй улутка, адеп, ыйман жана билим державасына айланабыз.

Кош-Дөбөдөн шерденип кайттык. Анткени улутубуздун учугу улуулукка карай уланарына ишеним күчөдү. Китепкөй айылды бара-бара китепкөй өлкөгө айлантууга бел байладык. Кыргыздын канча айылы болсо, бири да Кош-Дөбөдөн кем эмес ийгилик өрүшүн багынтарына шек жок. Жакшылыкта жарышалы. Чамдайлы. Кош-Дөбө алыс кетип кала электе кууп жетели. Бир адамдан бир эмес үч, беш, жети китеп кылчу айылдар чыгар... Кош-Дөбө, сен да чамда! Биринчи баштап, аягында артта калбагандай бол.

Кыргызстан, буюрса, ушул 2019-жылы китеп окуу боюнча КМШда биринчи орунга чыгат. Жараткан жалгаса, 2025-жылы дүйнөдөгү он мыкты окумал өлкөнүн катарына киребиз. Арам-адалды айырмалай билген, эл-жерине кайтарым же акы күтпөй ыктыярчыл дух менен кызмат кылган ыкластуу, намыстуу, максаткөй азамат уул-кыздарыбыз жапа тырмак иш-аракетке киришти, эми бизди токтотуу кыйын. Китепкөй улутка, адеп, ыйман жана билим державасына айланабыз. Азиянын арстаны ойгонду... Жол бошоткула! Кыргызстан келе жатат!

5160
Белгилер:
Нуржигит Кадырбеков, Нарын, китеп
Тема боюнча
Тоталитаризмден парламентаризмге... Эгемендиктин 27 жылдык сабагы
Кемтигин эмес, артыгын издейли. Журт башчылары тууралуу
Бата алуунун миң жолу. Сөзсүз эле эл чакырып той бериш керекпи?
Кыз бетип жабып отурат. Иллюстративдик сүрөт

Карындашыңа кайдыгер болсоң күйөөсү кордойт. Агалар кызга таянар тоо бололу

5131
Журналист Эламан Карымшаков эркек таянар тоосу, сурап алар адамы жок аялдарды сабашы мүмкүн деп эсептейт. Мындан улам ал кыздарды күйөөсүнүн муштумуна салып бербеш үчүн агаларга жана ата-энелерге өз оюн сунуштоону эп көргөн.

"Жыгачтын жумшагын курт жейт, адамдын жумшагын адам жейт" деп кашкайган чындыкты айтышкан. Адам баласы ушундайбыз, алсыздарга кыйын болууга машпыз. Достордун арасында, окууда же жумушта болобу, эгер бирөө бир аз эле бош болсо, аны артка түртө салабыз. Менимче, үй-бүлөдө деле ушундай, аял таяк жесе да унчукпаса, күйөөсү урганын токтотпойт. Эгер бир кишини урууга алың жетпегенин аңдасаң, аны менен урушпай жай сүйлөшүүнүн амалын издейсиң да.

Менин оюмча, аялын алсыз эрекектер урушу мүмкүн. Жубайынын көңүлүн алгысы келбейт, бардык маселени муштум менен чечүүгө өтөт. Дагы бир мисал, көчөдө бараткан жигитти сабап койсоң, кайра ал достору менен келип бетиңди талкалап кетерин же түрмө азабына салып, акчаңды очойто аларын билесиң, мындан улам ал канча жиниңе тийсе дагы унчукпайсың.

Кечээ тараган видеодон аялдын артында таянар тоосу болуп бере турган адамдары жок экенин түшүндүм. Сурап алары болбогондон кийин эркек мыкаачылык кылуудан да кайра тартпай калган өңдүү. Адам канчалык өзүн жоготуп же жини келип турса дагы кесепетин ойлойт. Жөнөкөй эле мисал, мен курактуу жигиттер мас болгондо досторунун арасында тополоң салып, калжактап айланы кетирет. Бирок үйүнө келгенде түптүз басып эле ата-энесине көрүнбөй кирип кеткенге шашат.

Эгер тиги аялга ушунчалык жини келип бир-эки чаап жиберсе, ачуу менен жасалган иш катары түшүнсө болот. Муну салыштыруу үчүн гана айтып жатам, негизи аялга кол көтөрүүнү жактабайм. Анан колун артка байлап, мойнуна дүңгөлөктөрдү илип, башынан ылдый суу куюп, бетке чаап, анысын видеого тарттырып "башкаларга сабак болсун" дегенин аялды адам катары көрбөй калган деп сыпаттадым. Ал буга чейин деле сабап, тескерисинче анысына маашырканып, жазаланбаганын түшүндүм. Же аялынын туугандары алдында, же укук коргоо органдарына жооп берген эмес. Демек ал жөн эле сабаганга алымсынбай калган, ушунтип мазактап эрдемсингиси келген. Каны суюк жаш жигит болсо бир жөн, 52 жашка чыгып калган кишинин буга кантип дити барды? Аны көргөн балдары эмне болот? Эгер билсе, ал өзүнүн тегерегиндегилерге гана зыян келтирбестен, жаш муундун бир бутагын сындырды, бүт кыргыз эркектерине көө жапты. Жаш кыздар "күйөө деген ушул болсо, андан көрө жөн эле жүргөнүм жакшы" деп калды, эркектер зөөкүр, мыкаачы деген түшүнүктү таңуулап койду. Ооба, "бирөөнүн үй-бүлөсү башкага караңгы токой" дейт. Канткен күндө да бул окуя — коомдун трагедиясы.

Бул бир эле көрүнүш, ошол киши өлүм жазасына тартылса дагы маселе чечилип кетпейт. "Аялдардын укугу" деп көчөгө кыйкырып чыгуудан да натыйжа болбойт.

Мен үй-бүлөлүү эмесмин, турмуштун ачуу-таттуусун жон терим менен сезе элекмин. Ошентсе да көргөн-билгендериме таянып ой-туюмдарымды айтууну эп көрдүм.

Эркек досторума кайрыларым, карындашыңарга көңүл бургула, ачык сүйлөшкүлө. "Тиги менен жүрбө, бул жакка баспа" деп үйдө камап, ар бир кадамына тыюу сала бербегиле. Адамды эч качан күч менен кармап тура албайсың. Андан көрө аң-сезимин ойготуп, дүйнө таанымын кеңейтип, жашоодогу ак-караны айрый билишине жардам бергиле.

Менин эки карындашым бар, бири былтыр турмушка чыкты, кичүүсү 2-класста окуйт. Улуу карындашым менен баарын ачык сүйлөшөм. Ким менен мамиле куруп жатканы тууралуу да ачык эле айтып берчү. Ага кеп-кеңешимди айтам. Себеби өткөөл курактагы кыздарга кооз сүйлөгөндөр эле идеалдуу көрүнүп, чыныгы жүзүн биле албай калышат. "Жигиттер менен сүйлөшпө" деп чек койгон эмесмин. Артынан чуркагандарды көрсөтсө, ал кандай адам, максаты эмне, баарын териштирип көрүп өзүмдүн оюмду айтар элем. Баары эле сүйүүнүн отуна малынгысы келет, аны чектеп коё албайсың. Ошондуктан мен карындашымдын өзүнө татыктуу адамды тандашына жардам бергем.

Дагы бир жери, агасы же атасы таяныч тоо болуп бере албаган кыз ал сезимди башка эркектерден издейт. Коркунучтуусу — ал башын жөлөгөн эркектин максаты кандай экени караңгы. Ошондуктан, достор, калп эле олуттуу боло бербей карындашыңар менен достошкула. Анын бактылуу болушун кааласаң өз оюн ачык айткан, эркин болушуна шарт түзүп бергиле. Кагып-силкип уруша бергенден көрө аң-сезимин ойготуу керек. Мен карындашыма "сага ишенейин, биздин үй-бүлөнү уят кылба, сени жанындай көргөн чоң ата, чоң энебиз бар, алардын жүзүн жер каратпа" деп айтчумун. Ошондо кыз мен минтсем агам же атам урушат дебей, аларды уят кылбайын деп ойлонуп калат.

"Токчулук эркекти, жокчулук аялды бузат" деген сөз бар. Ошондуктан студент карындашыңарга жактырган көйнөгүн алып берип же жөн эле керегиңе жарат деп 1000-2000 сом берип койгон жакшы. Эгер сен кош көңүл болуп, кайдыгер мамиле жасап, баскан-турганын гана тескеп, ичинде эмне болуп жатканын билүүгө кызыкпасаң, сырын башка эркекке айтат. Анан башында айткандай "адамдын жумшагын адам жейт" болуп, кызды канчалык сүйүп турса дагы "артында таянар тоосу жок, эмне кылып алмак эле" деп орой мамиле менен башкарууга өтүшү мүмкүн.

Кээ бир үй-бүлөлөр кызы мектепти бүтөрү менен күйөөгө бергенге шашат. "Жүрө берсе жаман жолго түшүп кетпесин, кой, аманатын тапшырайын" дейт. Эмне үчүн алар жоопкерчиликтен качат? Эмнеге кызына үйдөн татыктуу тарбия берип, окутуп, бир кесипке үйрөтүп, коопсуздугун камсыздап бергиси келбейт? Айылда жүргөн баёо кыздар шаарга келгенден кийин эки жылда өзгөрөт. Жашоого башкача карап, адамдын ким экенин аз да болсо аңдап калат. Менимче, өз үйүнөн жакшы тарбия алган кыз шаарга келсе деле жаман жолго түшпөйт. Ар бир кадамы чектелип, коркуу менен чоңойгон кыз эркиндикке чыкканда өзүн жоготуп коюшу мүмкүн.

Эгер кызыңыздын кор болуп жашашын каалабасаңыз, билим алышына, дүйнө таанымынын кеңейишине шарт түзүп бериңиз. Кызыңызды өз алдынча болгонго, оюн ачык айтканга үйрөтүңүз. Ошондо гана кечээгидей окуялар азаят деген ойдомун.

"Бирөөнүн үй-бүлөсүнө киришпе" деген стереотип бар. Карындашың күйөөсү менен жаңжалдашса, ачуу үстүндө бир окуя болсо өз ара чечип алсын деген жакшы. Эгер катуу сабап жатса, анда киришиш керек деп эле айтам. Унчукпасаң дагы кайталанышы мүмкүн.

Негизи чымчыктын да уясынын бузулушун каалабайм. Бирок аялзатынын бир келген өмүрдүн жыргалчылыгына бата албай, күйөөсүнөн кордук көрүп баш көтөрө албай басынып жашашын да каалабайм. Биздин коомдо аялды алсыз бир адам катары эмес, балдарынын келечегине кам көргөн, улутту тарбиялаган асылзат айым катары көрүп сыйлаган эркектер толтура.

Ошол эле учурда эркектерге да жакшы тарбия берип, ыймандуу, нысаптуу, билимдүү кылып чоңойтуш керек. Караңгы болуп калса мурдунан алысты көрө албай, ар кандай иштерди жасай берет. Жеке эле өзүмдү айтайын, окуп, иштеп ар кандай адамдар менен пикир алышып, улуулардын кеп-кеңешин уккан сайын күндөн-күнгө жашоого болгон көз карашым өзгөрүүдө.

Соңунда эки сөз менен оюмду жыйынтыктайын.

Ата-энелер, бизге окшогон уул-кызыңарга татыктуу тарбия берип, билим алуусуна шарт түзүп бериңиздерчи. Өлкөдө билим берүүнүн деңгээли төмөн, мамлекеттен ушуга көңүл бурууну сурайм.

Акылы тунук асылзаадалар, кечээки окуяга муңайып, үмүт шамын өчүрбөңүздөр. Силерге тоодой бакыт тартуулай алчу жигиттер түгөнгөн жок, БИЗ БАРБЫЗ!

5131
Белгилер:
тарбия, билим, сабоо, ур-токмокко алуу, кордук, ата-эне, үй-бүлө, күйөө, аял
Тема боюнча
КРге донорлор үй-бүлөлүк зомбулук менен күрөшүү үчүн 200 миң доллар бөлдү
Кишилер китептерди окуп жатат. Архив

Жети элдин тилин бил. Тил үйрөнгөн адамдын артыкчылыгы жана ийгилиги

960
(жаңыланган 13:06 07.06.2020)
“Канча тил билсең – ошончо адамсың” деген кеп бар. Тил аркылуу биз бир элдин сүйлөгөнүн эле эмес, дүйнө таанымын, руханий дөөлөттөрүн, көөнөрбөс баалуулугун кошо үйрөнөбүз дейт колумнист Нуржигит Кадырбеков.

Тил билген адам эл жеткен ийгиликке ортоктош болуп, акыл жана рух казынасынын алтын ачкычын колго алат. Ошондон шыбага жана үлүш алууга мүмкүнчүлүк жаралат. Тилин өздөштүрүү менен ар бир калктын дилине сүңгүп кирип, алар тууралуу сырттан байкоо салганда көзгө урунбаган акыйкатты көрөбүз. Айтор элди, улутту таанып, түшүнүп, аңдоо үчүн анын тилин билүү аба менен суудай керек.

Ошон үчүн улуулардан “жети элдин тилин бил” деген накыл калыптыр. Бабаларыбыз бул насаатты тек гана айтып койбостон, жашап көрсөтүшүптүр. Кайсыл заман, кайсыл доор болбосун, элибиздин сөз баккан, илим-билимге кызыккан, кат тааныган, кыл калем кармаган акылдуулары бир эмес бир нече тилди өздөштүргөнүн тарых тастыктайт. Жусуп Баласагын, Махмуд Кашгари, Сарахси, Оши сыяктуу аалым бабаларыбыз эне тилибизден бөлөк жок эле дегенде фарсы жана араб тилдерин ийне-жибине чейин өздөштүрүшкөн. Кечээги эле Токтогул, Тоголок Молдо, Молдо Нияз, Жеңижок, Молдо Кылыч, Абдираим сыяктуу залкар акындар жана калемгерлер өзбек, казак, тажик тилдерин мыкты билишкени айтылат. Андан берки Касым Тыныстанов, Жусуп Абдырахманов, Баялы Исакеев, Төрөкул Айтматов, Исхак Раззаков сыяктуу мамлекеттик жана коомдук ишмерлердин бүтүндөй плеядасы болсо орус тилин терең үйрөнүшүп, ошол аркылуу дүйнөлүк илим-билимдин агымына аралашыптыр. Азыркы жаштардын арасында орус, англис, кытай, француз, алман, түрк, араб, фарсы, корей, жапон тилдерин жер жаңгактай жеңил чаккан көп тилдүүлөр көбөйүп барат. Бул өтө жакшы көрүнүш. Эне тилибиз, албетте, уюткулуу улутубуздун улуу уңгусу, акыл, маданият, билим көрөңгөбүздүн тарам-тарам тамыры, байманалуу пайдубалы, берекелүү башаты. Бирок биз үчүн дүйнөгө ар тараптан эшик-терезе ачкан дүйнөлүк тилдер, ар кандай элдер, мамлекеттер жана маданияттар менен байланыштырган алтын көпүрөнүн милдетин аткарууда жана аткара бермекчи.

Жеке өзүм да бир нече тилди үйрөндүм. Тил үйрөнгөнгө чейинки балалыгымда эне тилимди гана жетик билүү бир өмүрдүн ысык-суугу, оош-кыйышы, оомат-ийгилиги үчүн жетиштүү деп боолгочумун. Жогорку окуу жайда орус тайпасында окуп калып, кыргыз тайпасына которулууга айла-амал таппай кыйналгам. Көрсө, орусча окуп калганым тагдырыма буюрган Жараткандын өтө чоң белеги болгон экен. Тилди өздөштүргөн сайын анын даамы дагы да даана жана таттуу сезиле берди. Бара-бара кесибими терең үйрөнүүгө жана адам катары өсүшүмө себеп болгон китептерди биринин артынан бирин окуй баштадым. Пушкиндин, Толстойдун, Достоевскийдин, Есениндин, Тургеневдин түп нускасын окугандагы туйган жан дүйнө ырахатын сүрөттөө кыйын.

Англис тилин да кыргызча билбеген орус мугалимден үйрөндүм. Ал мезгилде түз эле кыргыз тилинен окуп өздөштүрүү үчүн даярдалган окуу-методикалык эмгектер жокко эсе болчу. Япон тилин болсо англис тили аркылуу акылыма сиңирдим.

Араб тили менен орус тилинин структурасы, грамматикасы оголе окшош. Араб тили менен жеңил-желпи таанышып кетишимдин башкы себептеринин бири ушул.

Ошентип ар бир тил өмүрүмдөгү орчундуу максаттарга алып барган чыйыр жол сыяктуу ак кызматын өтөп берди жана өтөп жатат. Теребелге, дүйнөгө бир тараптагы бир эле терезеден эмес, чоң-кичине, түркүн-түрдүү терезеден саресеп салган керемет болорун жон терим менен сездим. Ошон үчүн ушул күндөрү да жаңы тилдерди өздөштүрүү менен алпурушуп жүрөм.

Тил, бирок ишенимсиз дос. Бир аз көңүл бөлбөй койсоң таштай качат. Ошон үчүн аны унутта калтырбай, ар дайым пайдаланып, колдон келсе өнүктүрүп-өстүрүп, байытып отуруу керек. Бир тилдин зыяны башка тилге тийбегендей болсун. Чет өлкөлөрдүн биринде мурдагы СССРден көчүп кеткен Табакиндердин үй-бүлөсү менен таанышып калгам. Алардын кичүү кызы жергиликтүү тилди өздөштүрүүгө баш-оту менен киришип кетип, орус тилин унута баштаган экен. Ошондо ага апасы “кызым, жок болсо мейли эле. Колуңда турган бар улуу байлыгыңды жоготуп жатканың кандай? Канча адам жетпей жүргөн, жетем, үйрөнөм, билем деп умтулган эң сонун тилди унута баштаганың өтө чоң чекилик" дегендей кейип кеңеш айтып жатканын уккам. Эң туура ой. Ошондуктан жаңы тил менен алек болуп жатып, жаттаган тилиңди кароосуз калтыра көрбө. Барды сактай жана таптай билүүнүн өзү акылдуулук. Жылдап тер төгүп мээнет кылып үйрөнгөн тилиңди эс тутумдан өчүрүп алуу — узак убакытта кыйналып курган мунараны ураткандай эле кесирлик.

Эне тилибизди аздектейли, асырайлы, даңазалайлы. Башка тилди, балким, бир-эки жылда мыкты үйрөнсөң болот, бирок эне тилди өмүр бою өздөштүрөсүң. Чет өлкөгө кетип, ошол жакта отурукташып калгандардын бала-бакырасын айыптоо кыйын, бирок өз мекениңде жүрүп өз эне тилиңде чала-чарпыт сүйлөсөң, бул өз тамырыңа жана маданиятыңа кылган улуу кыянаттык.

960
Белгилер:
эне тил, маданият, тил
Тема боюнча
Кел, келе бер, Китеп майрамы! Быйыл сени жарык жүз менен тосуп алабыз
Ички иштер министринин мурдагы орун басары Курсан Асанов. Архив

Курсан Асанов пневмония болуп ооруканага түшүп, соту жылдырылды

48
(жаңыланган 00:52 11.07.2020)
Эске салсак, шаардын Биринчи май райондук сотунда Асановго козголгон кылмыш иши боюнча жараян болмок. Курсан Асанов "кыргыз милициясына чыккынчылык кылды, ишенимден кетти" деген негиз менен 2019-жылы 13-августта кызматтан бошотулган.

БИШКЕК, 11-июл. — Sputnik. Ички иштер министринин мурдагы орун басары Курсан Асанов өпкөнүн эки тараптуу пневмониясына чалдыкты. Бул тууралуу Sputnik Кыргызстан агенттигине өзү билдирди.

Ал шаардагы ооруканалардын биринде дарылана баштаганын айтып, буга байланыштуу сот жараяны жылдырылганын кошумчалады.

Эске салсак, шаардагы Биринчи май райондук сотунда Курсан Асановго карата козголгон кылмыш иши боюнча жыйын болмок.

Суракка чакырылган экс-министр Космосбек Чолпонбаев оор абалда ооруканага түштү

Курсан Асанов "кыргыз милициясына чыккынчылык кылды, ишенимден кетти" деген негиз менен 2019-жылы 13-августта кызматтан бошотулган. Ага карата кылмыш иши козголуп, үй камагына алынган.

Анын артынан жан сакчысы Дамирбек Пайзылда уулу кармалып, кийин үй камагына чыгарылган. Ал эми өкүл баласы Турсунбек Бейшенбековду ушул жылдын 20-январында Аскер прокуратурасы сурактан кийин кармаган. Бирок баш коргоо чарасын тандаган сот аны үй камагына чыгарган. Мындан сырткары, Асановдун жубайы жана туугандары да суракка чакырылганы айтылган.

Ал эми уулу Мухаммед-Али Асановго издөө жарыяланган.

48
Белгилер:
кылмыш иши, сот, оору, оорукана, пневмония, Курсан Асанов
Тема:
Курсан Асановдун министрдин орун басарлыгынан алынышы
Тема боюнча
Саламаттык сактоо министринен пневмония, орун басарынан COVID аныкталды