Чыңгыз хандын эстелиги. Архивдик сүрөт

Чыңгыз хан менен Атилла курган империялар кайда? Дүйнө багындыруунун 8 жолу

1472
(жаңыланган 15:17 09.07.2019)
Колумнист Нуржигит Кадырбеков дагы бир ирет адамдын жан дүйнөсүн байытып, аруулай турган нерсеге кайрылыптыр. Адамзат жер бетинде жашап турганда баалуулугун, таасирин жоготпойт дейт.

Кол башчылардын артында "бул жерди багынткан, тигил элди караткан" деген аты гана даңаза болуп калбаса, алардын кылганынын азыркыларга ысык-суугу канчалык? Ал эми адабият алптарынын жазгандары — алигиче акылыбыздын азыгы, рухубуздун нуру.

Саясат жана адабият

Саясат кызып, адабият өлбөстүн күнүн көргөн заманда жашап жатабыз. Саясаттын айдыңы чектелүү, жолу кууш, өмүрү кыска. Ал эми адабият чек ара дегенди билбейт, адамзат барда баалуулугун, таасирин жоготпойт. Дегеним, миң жыл мурда жашаган Жусуп Баласагын атабыздын "Куттуу билим" чыгармасы алигиче бир чымчым да маанисин жоготподу. Ийгилик издеп, бакытка бап болгусу келген ар бир адам үчүн дале жакшылыкка багыттап, жамандыктан тооруй турган руханий улуу казына жана мурас катары ак кызматын өтөөдө. Баласагынга замандаш атактуу падышалар тууралуу уккан, билгендер барбы? Ал падышалардын, ошол учурдун тың чыкма мамлекеттик ишмерлеринин, саясатчыларынын курган державалары, тургузган саясий системдери азыр кайда? Грек акылмандары Сократ, Платон, Эзоп, Гомердин эмгектери, айткан накыл кептери дале өтүмдүү, окумдуу. Алардын доорундагы грек кол башчысы Македонский кураган кыйырсыз империянын сайда саны калдыбы? Ошон үчүн адамдар Руми менен Эмрени, Низами менен Новаини, Пушкин менен Байронду, Тагор менен Майн Ридди, Драйзер менен Кавабатаны, Айтматов менен Маркести, Лорка менен Алыкулду, Гюнтекин менен Ауэзовду улутуна, тегине, макамына, жердигине карабай сүйүп окушат.

Аскерден артык каармандар

Саясат бир тарапка иштесе, адабият адамзатка тегиз кызмат кылат. Мамлекеттик ишмерлер менен саясатчылар бирөө үчүн улук болсо, башкасы үчүн курук, бир эл үчүн баатыр жана кумир, дагы бир эл үчүн кан ичкич, баш кесер... Ал эми Хосров, Мажнун, Ак кол башчы, Эдигей, Балконский, Кикудзи, Хосе Аркадио, Онегин, Мартин Иден, Айтолду, Фериде, Абай ж.б. каармандар дүйнөдө эч ким үчүн чоочун эмес, баарына бирдей, баарына калыс. Алар кезеги келгенде дүйнөнүн кайсы тилинде болбосун түш жоруп, окурман менен баарлашат, сырдашат, дос болот, керек болсо калбаган катарлашына, жандаган сапарлашына айланат. Алардын улуу жана ак жолтой миссиясы — адамдардын акыл чабытын кеңейтүү, жүрөк кылдарын күүгө салуу, оюн, дүйнө таанымын байытуу, билим сересин бийиктетүү, бирөөгө өрнөк, бирөөгө сабак болуу... Македонский менен Атилланын, Чыңгыз хан менен Наполеондун селдей каптачу аскеринен да күчтүү, таасирдүү. Аскерлер кан төгүп адамдын жүрөк үшүн алса, адабий каармандар чебер сүрөттөлгөн өзгөчө касиеттери жана амалдары менен жүрөктү ээлешет.

Бөтөн жүрөктөрдөгү кыргыз руху

Айтайын дегеним, кыргыз дүйнөнү сөз менен гана багынта алат. Чыңгыз атабыз муну далилдеди. Ал багынткан он миллиондогон жүрөктөрдө кыргыздын руху жана таасири бар. Аттиң, бирок жүрөктөгү сезимдер алтын менен акчадай, үй менен улоодой атадан балага, энеден кызга мурас болуп калбайт экен. Ар бир адамдын жүрөгү — өзүнчө дүйнө, өзүнчө аалам. Ар бир жүрөккө өзүнчө жол табуу керек. Демек, сууну ысык сактоо үчүн улам отту ичкеретип тургандай, башка жүрөктөрдөгү кыргыз рухун асыроо үчүн элибизден бир аз да болсо аракет суралат...

Бирок Айтматов ачып берген кыйырларга маашырланып отура берсек, башка тургай залкардын өзүнүн арбагы да ыраазы болбос. Адабияттагы амбициябыз ай чапчып, алыстарды көксөп да, көздөп да тынымсыз иштөөбүз керек. Ийгилик иштерманды сүйөт, максат аны таап, так билгенге багынат. Шылтоо-шынаа издеш — мококтордун, өтүмсүздөрдүн тагдырдагы үлүшү. Биз дүйнөнү жаңы чыгармалар, жаңы каармандар, жаңы идеялар менен багындырууну улантуубуз керек... Кол куушуруп отура бериш үчүн "каражат жок", "адабиятка көңүл бөлүнбөй жатат" деген сыяктуу шылтоо-шынаа толтура, бирок адамзатка акыл деген улуу байлык ушундай кыйчалышта жол таап, көйгөйдү чечүү үчүн берилген тура.

Кыскасы, улуттук адабиятыбызды өнүктүрүп, дүйнөгө таанытуу — азыркы маданият саясатынын эң орчундуу багыттарынан болушу шарт. Ал үчүн төмөндөгү бир канча долбоорлорду аткарууга бел байласак...

Жазуучулар жайлоодо

Жазуучу өз чыгармасы үчүн ойду, демди, эргүүнү, сюжетти жана идеяны элден алат. Демек жазуучу менен элди көбүрөөк жолугуштуруу керек. Чыгармачыл жолугушуулар өңчөй эле мектептерде, университеттерде же клубдарда өтпөстөн күтүлбөгөн жагдайларда да уюштурулса. Маселен, элдин көбү эс алууга тараган жайдын күндөрү "Жазуучулар жайлоодо" деген ат менен кеңири компания өткөрсөк неге болбосун? Жайлоо — баарлашууга, сырдашууга эң ыңгайлуу жай. Телевизор жок, көп жерлерде чөнтөк телефон иштебейт, шаар-кыштактардагыдай адамдар көп эмес. Адам аз жерде адамдын кадыры көтөрүлөт, маектешип чер жазууга шерик издейсиң. Ошондой учурда катардагы Калманбет эмес, кыл калем кармаган жазуучулар китептерин жүктөнүп өздөрү келип отурса жайлоо тургундары тим эле жыргабайбы. Ак дастарконду жайып, куймак, боорсок, каймак, май, кымыз, айранды жайнатып коюп жан дүйнөлөрдү сергитип да, эргитип да сырдашып, китеп, чыгармалар, каармандар, залкар акын-жазуучулар тууралуу кеп кылып отурууга не жетсин. Дасторкон четинен өткөн мектеп да, окуу жай да жок. Куйма кулак бөбөктөр ата-апалардын дасторкон үстүндөгү баарлашууларын угуп отуруп далай жомокторду, окуяларды, санжыраларды, тарыхтарды, макал-лакаптарды эстерине сиңиришкен...

Конокто калемгер...

Кыргызстандагы миңден ашуун китепканалардын ийгилигин аныктоонун бир шарты катары "жыл ичинде канча акын-жазуучу конокто болуп, окурмандар менен дил маек курду?" деген суроону кийирип койсок, жер-жерлерден атактуу калемгерлерди жолугушууга чакыруу жөрөлгөсү жайылмак. Жазуучу-акындар барган жеринде жок дегенде өз китептерин жана өздөрүн таанытып келишет.  Жек Лондонду билип, бирок өзүбүздүн таланттуу Дүйшөналы Султанкуловдон кабарыбыз болбогондон улам адабиятыбыз оожалып кете албай убарабыз...

Кыскача мазмун...

Интернетте кыргыз чыгармаларынын кыскача сюжетин жазып жайгаштырып, чет тилдерге которуу ишин колго алуу өтө зарыл. Жети жүз бетке чукул "Сынган кылычтын" үч беттик кыска түшүндүрмөсүн окуп чыгуу бир жагынан жеңил болсо, бир жагынан романдын өзүн окууга чакырчу мыкты жарнама. Бир эле мезгилде кыргыз авторлору жана көркөм чыгармалары тууралуу кенен маалымат базасы түзүлүп калмак.

Ааламга жол...

Кыргыз адабиятын дүйнө тилдерине которуу боюнча эл аралык конференция өткөрүп, жер шарынын булуң-бурчтарынан келген кыл калем чеберлери менен кереге кеңеш курсак далай маселенин башы ачылмак. Айтматовду немисчеге, Эралиевди түркчөгө, Касымбековду англисчеге оодарган же башка авторлорду өз тилине которууга кызыкдар адистерди топтоп, көйгөйлөрдү жана мүмкүнчүлүктөрдү талкуулап, өз адабиятыбыздын жана маданиятыбыздын өзгөчөлөгүн таанытып, меймандостук менен коноктоп айрым кооз жерлерибизге зыярат кылдырып койсок ишибиз илгерилегени турат. Элибизди сүйүп, жерибизге суктанган чет элдик жүз коноктун бири адабиятыбыз үчүн ааламга терезе ачып берүүгө баш-оту менен киришсе деле чоң жеңиш болмок.

Эсептүү тууган

Чыгармаларым ааламга аты чыкса дегенде ичкен ашын жерге койгон калемгерлер канча. Жок дегенде тили тектеш казак, өзбек, каракалпактан ошондойлорду таап, сенин ырыңдыбы, повестиңдиби же драмаңдыбы биз кыргызчалайлы, биздин бул, тигил таланттарыбызды сен өз элиңе тааныт деген эсеп менен эмгектенсек далай акын-жазуучуларыбыз окула баштамак. Ушундай усул менен бир тууган элдер арасындагы достук, ишеним жана ынтымак чыңдалары турган кеп...

Кыргыз адабиятынын достору

Дүйнөдө кыргыз чыгармаларын өз тилине которгон же ошого себеп болгондордун "Кыргыз адабиятынын достору" маалымат базасын жасап, ар бири менен байланыш түзүүгө аракеттенип, алардын арасынан кыргыз адабиятын дүйнөгө таанытуу боюнча атайын кеңеш уюштуруу зарыл. Кыргыз-Кувейт Чыгыш университетинде Айтматовдун араб тилине которулган китептеринин таанытымы жакында болуп өттү. Бирок кыргыз маалымат каражаттарында араб котормочулары тууралуу учкай да сөз айтылганын байкабадым. Кыргыз адабиятынын достору — кыргыз элинин достору. Алардын көмөгүсүз аалам айдыңындагы таскагыбыз катуулабайт. Жок дегенде алардын атын атап, рахмат айтып турсак демине дем, күчүнө күч кошулмак беле дейм.

Сыйга сый...

Кыргызда сыйлык жана сыймык үчүн иш кылуу илдети бар. Эмгекти кыларын кылып, артынан мага тиги мамлекеттик сыйлыкты бере гой дечүлөр, аттиң, оголе көп. Анчейин арзыбаса деле сыйлык ала коюп коомдук пикирдин чордонунда дүң болгондор да аз эмес. Жалаң эле ич ара устукан бөлүшө бербестен, жыл сайын кыргыз маданиятына жана адабиятына кызмат кылып жаткан чет элдиктерди лупа менен болсо издеп таап ошолорго да мамлекеттик сыйлыктарыбызды ыроолосок. Медаль менен орден — болгону темир, Ардак грамота — кагаз. Аларды берүү менен жок дегенде шүгүрчүл эл экенибизди тастыктап, өз маданиятыбыздын күйөрмандарын көбөйтмөкпүз...

Адабият дипломатиясы

Жыл сайын бир же эки багытта өтө катуу иш алып баруу эрежесин киргизсек. Маселен, "2019-жылы кыргыз жазуучуларынын эмгектери негизинен өзбек тилине, 2020-жылы казак тилине которулсун" деген сыяктуу багыттуу аракет менен чындап ийгилик жемишин татмакпыз. Кол башчылар деле адегенде бир чөлкөмдү, андан кийин башкасын багындырат эмеспи. Ошол эле мезгилде кыргыз тилинде өзбек жана казак адабиятынын он, орус адабиятынын жыйырма, француз адабиятынын жети томдугун ж.б. даярдап таркатсак, эл достугун ширелткен чыныгы маданий дипломатия жүргүзмөкпүз.

Албетте, мындай демилгелер каржы болмоюн ишке ашпайт. Салык мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизип, социалдык долбоорлорго ири колдоо көрсөткөндөргө салык жагынан жеңилдик берилерин шарданаласак, демөөрчү ишкерлер менен ишканалар четтен чыгарына шегим жок. Айрым кошуна өлкөлөрдө ар бир маданий мекеме, адабий басылма жана чыгармачылык союздар бирден ири бизнес компанияга аманат болуп бекитилип берилиптир. Балким, ушул тажрыйбаны биз да колдонуп көрөрбүз.

1472
Белгилер:
чыгарма, мыйзам, жайлоо, акын, жазуучу, саясат, адабият
Тема боюнча
Жаркын маанайда жүрүүнүн 15 эрежеси. Таңдын ырыскысы тууралуу
Темир базардан өмүр базарга карай. Эксперимент уланат...
Айт намазын окуп жаткан карыя. Архив

Азыркы азалуу Ата Журт, эртеңки айт... Бул күндөрдүн артында улуу жакшылыктар бар

324
(жаңыланган 14:39 30.07.2020)
Колумнист Нуржигит Кадырбеков аза күтүү күнүнө улаш келген Курман айт майрамына токтолуп, бул эки күндүн бири-бирине байланышы, мааниси тууралуу ой калчады.

Адамзаттын башына келген апаат кыргыз жерин да кыйгап өткөн жок. Таажы вирус тумандай басып, түтүндөй каптады. Канча адамдарыбыз бул дарттын торуна чалдыкты. Көбү, ылайым жамандык көрбөй, өздөрү эле эмес укум-тукуму оожалып, оомат тапкыр дарыгерлердин алтын колдору жана ападай камкордугу себеп болуп, ал тордон кутулуп чыгышты. Аттиң, бирок канчалары үчүн бул оору ажалдын айдагына салган тирүүлүктүн эң акыркы азабы жана сыноосу болуп калды. Арасында жашы да, карысы да, байы да, кедейи да, аалымы да, илимпозу да, калемгери да, киночусу да, сахна чебери да, карапайымы да, бий, төбөлү да бар...

Адам — аалам

Суу бөксөрсө, жер оюлса бир себеп болуп кайра толор, дайра ташыса бир күн нугуна түшөр, бирок дарттан айыга албай өлүм даамын таткан мекендештерибиздин ордун ким толтурат? Көрсө, ар бир адам өзүнчө кайталангыс бир аалам тура. Бүгүн ошол маркум шейиттерди эскерип бүтүн эли-журтубуз аза күтүүдө. Дүйнө боюнча желбиреген кызыл туубуз түшүрүлүп, капалыкта тунжурап турабыз. Аза учурунда көзү өтүп кеткендер үчүн көңүл айтышып, аларга бата багыштап гана тим болбостон, өлүмдү ойлондурат. Анын айбалтасы акыры ар бир моюнга шилтенерин, мейли падыша бол, бай бол, дыйкан же дубана бол, азыр сен тебелеп баскан чөптөрдүн бир күнү үстүңдө өсүп турмайы барын эсте жаңылайт экен. Ошол себептүү жашоонун маңызын, маанисин, максатын ой элегинен өткөрүп, жүрөгүң эзилип да, жумшарып да чыкканын сезесиң.

Ар бир көз жумган мекендешим сай-сөөгүмдү сыздатып кетти… Жээнбеков элге кайрылды

Аза күтүү ким үчүн?

Адам кандай кымбат... Болбосо пандемиянын таасири тийбеген бир дагы тармак калган жок. Өндүрүш аксады, экспорт жана импорт кыскарды, тыштан инвестиция агымы кан буугандай токтоду, канча ишканалар сызга отуруп, соода айлануусу соолуй жаздаган дайрадай азайды. Булар себеп болуп түмөндөгөн адамдар жумуш орундарынан кол жууду. Натыйжада өлкө казынасына миллиарддаган акча түшпөй, экономикалык абал кедерге кетти. Музейлер жабылды, китепканалар ишин токтотту. Тартылчу кинолор, коюлчу спектаклдар жана концерттер кийинкиге жылып, маданият тармагы өтө өксүдү. Мектептердин, окуу жайлардын, бала бакчалардын стол-парталарын чаң басып, билим берүү айдыңы кыйынчылыкка кептелди. Жергиликтүү шайлоолордун мөөнөтү жылып, саясий система башаламан. Чынында бул көрүнүштөрдүн баары — өлкө үчүн өтө ачуу сыноо жана ого эле чоң жоготуу. Бирок түшпөй калган киреше, тайыздаган казына жана үзгүлтүккө учураган маданий-гуманитардык иш-чаралар үчүн эч ким эч качан аза күтпөйт. Кудайдын алдында дүнүйө-байлыктын чымындын канатынча да кадыры жок деп бекер жерден айтпаса керек. Кечээги селсаяк бүгүн чириген байга айлангандай, буюрса, бүгүн кемисе, эртең кайра кемелине келет бул тармактар. Жамандыкты амандык жеңет дейт акылман кыргыз.

Бирок өлгөн адамды тирилтүүгө ушунча илимий жетишкендиктери менен бүткүл адамзат алсыздык кылат экен. Ошон үчүн пандемиянын кесепетинен көзү өткөн миңдеген мекендештерибизди эскерип, азалуу муңайып турат, кайран Ата Журтубуз. Адам — чыныгы байлык. Адам болбосо кайдагы экономика, кайдагы маданият жана кайдагы мамлекет. Белди бекем бууйлу! Оңололу! Жаман адаттарды таштап, жакшы амалдарды баштайлы! Элибиз адептүүлүгү, уяттуулугу, бекем ынтымагы жана күжүрмөн эмгеги менен ааламга атагы чыксын. Балким, маркумдарга ошонун сообу тиер. Ошону менен алардын арбактарын ыраазы кыларбыз.

Коронавирустан көз жумгандар "Ата-Бейитте" эскерилип, куран окулду

Дарт берген дарс

Алтын менен күмүштүн, ак сарай менен кымбат автоунаанын эмес, ден соолуктун чыныгы байлык экенин ооруп сакайган жан билет тура. Апааттын эпкини тийип, эки өпкөсү кагынып, ооруканада жаткан апам менен видео байланыш аркылуу баарлашсам: "Айыгып чыксам алтын шакек-сөйкөлөрүмдү тагынбайм. Аларың байлык эмес экен. Чыныгы байлык жана бакыт — оорубай соо жүргөнүң тура. Эч кимди сындабайм, урушпайм. Адамдын даражасын ыйманы, топугу жана кичи пейилдиги көтөрөт экен. Бизди караган өзбек мээрман айымдын илбериңки мамилесине көңүлүм көлкүлдөп, ушундай тыянакка келдим. Эгер бирөө мени урушса сүйүнөм, анткени тирүү болгонум үчүн урушуп жатат", — дейт. Аны угуп, оору жүрөктү жумшартып, жан дүйнөнү тазалап, боорукерликти күчөтөт деп бекер айтылбасына дагы бир жолу ынандым. Ошондон улам Жараткан бул кара тумоону элибиздин ынтымагын арттырып, бир туугандык сезимин жылуулап, чыныгы дөөлөт-баалуулук эмне экенин аңдатыш үчүн атайын жибергенби деген ой кылт этти мага. Демек, ушул апаат сыноосунан ден соолугубуз жабыркап, канча асыл адамдарыбыздан ажыраган менен өтмүш-келечегибизге дагы бир жолу көз чаптырып, акыл калчап, айып-күнөөлөрүбүз үчүн тообо, аманчылыгыбыз үчүн шүгүр келтирип, анык байлык-бакыт эмне экенин түшүнүп, руханий жактан жетилип, байып чыгалы.

Караңгы түндүн артында жаркырап тийчү күн бар... Өмүр-өлүм ортосу

Артка канчалык кылчактабайлы, өмүрдө өткөн күнүңдүн, саатыңдын, ал тургай көз ирмемиңдин пардасы дароо кайра ачылбас болуп жабылат. Демек, кетирген каталыктардан таалим алып, кемчилдиктерди кайталабай, мындан да көбүрөөк жигер, кайрат менен алга кадам шилтейли. Оорунун жайылышына негиз болгон алешемдиктерди жашоонун берген эң маанилүү сабагы катары кабылдайлы да, ал үчүн ар кимди айыптап, кылдан кыйкым издеп, ансыз да ачышып турган көңүлдөрдү, муңканып турган жүрөктөрдү жаралабай, бири-бирибизге арка-бел болуп, баштарды, жүрөктөрдү бириктирип, ынтымак менен сыноо тоскоолдуктарын сындырып өтөлү.

Өзгөчө Курман Айт

Улуттук аза күнүн утурлап Курман Айт майрамы келет. Бул күн мүмкүнчүлүгү барлардын эчки, кой, уй же төөнү курмандыкка чалып, этин жиликтеп таркатып канчалаган муктаждардын, бей-бечаралардын, тууган-туушкандардын, кошуна-колоңдордун жана жакшы санаалаштардын көңүлүн көтөрүүсүнө себеп. Ошол аркылуу адамдар арасындагы алака бекемдеп, мамилелер жылуулайт. Таарынышкандар табышып, кектешкендер кечиришет. Байлардын берешендиги болбосо жардылар мукурайт, жардылардын батасын албаса байлар жарыбайт дегендей, бул күнү алуучулар берүүчүлөргө ак баталарын арнайт. Ошентип маанай көтөрүлөт, ынтымак-ырашкердик чыңдалып, береке артат. Ушундай улуу мааниси бар бул ыйык майрам – эл-жерибиз үчүн аза-муңду аз да болсо унуткарып, көңүл-сезимдерге жакшылыкка карата үлкөн үмүттүн үрөнүн сепкен, бакытка, бейпилдикке жана сак-саламатыкка карай бурулуштун ак жолтой учуру болуп калгай.

Бизге позитив керек! Жашоону оң нукка бура турган 8 кадам

Азалуу зайыптын ак кийдисин элестеткен быйылкы Курман айт майрамынын дагы бир өзгөчө мааниси бар. Кыргыз кырсыктан сак болуу же кутулуу үчүн мал союп, түлөө өткөргөн. Башына балакет, оору же башка азап келген адам адегенде кой-короосунан токтуларынын семизин карматып, Кудайымдын жолуна деп курмандык чалып, этин эзилте бышырып, устукан-шорпосун атайын жайылган дасторкон үстүнө чакырылган конокторго тартып, алардын жүрөгүн жылытуу менен ак батадан шыпаа жана жакшылыкка жол издеген. Ушул Курман айт майрамында курмандыкка чалынган жандыктардын баары, ылайым, калкка каран түн болгон касиетсиз апааттын алыстап, артын карабай кетишине чабылган садага, арналган түлөө болгой.

Ойлоп көрсөк, курмандыксыз дегеле ийгилик да, жеңиш да болбойт экен. Бизнестеби, илимдеби, чыгармачылыктабы, же саясат багытындабы, бийиктикти багынтуу үчүн канча күч, убакыт жана каражат курмандыгы талап кылынат. Ата-бабаларыбыз элибиздин маданиятын, салтын, наркын сактап, кийинки муунду ыйман-адепке тарбиялаш үчүн да малын, жанын, убактысын аябаптыр. Согушта же азыр биз баштан кечирип жаткандагыдай апаат учурунда күч, убакыт жана байлык эле эмес, өмүр курмандыгысыз жеңиш келбейт экен. Фашизмдин мизин майтарыш үчүн мурдагы СССР отуз миллионго жакын адамынан ажыраганы мунун таасын мисалы.

Ылайым, эртеңки кылчу курмандыктарыбыз бүгүнкү күткөн аза туманын таркаткан керимсел шамал сыяктуу болгой. Келчү балакеттердин алдын тосуп, оор-жеңил дарттардын шыпаасына айлангай. Жеңиштерибизге жана ийгилигибизге жол ачууга себеп болгой.

Караңгыдан кийин күтүп таң турат,
Капалыктан кийин күтүп шаң турат, — демекчи, азанын артынан рухий тазаруу жана ийгилик жылоолгон кез келсин. Бул күндөрдүн артында, буюрса, улуу жакшылыктар бар. Караңгы түндүн эң коюу учуру — таң атар алды болот.

324
Белгилер:
оору, түлөө, майрам, курман айт, курмандык, аза күтүү күнү
Тема боюнча
Эргешов: карантин тууралуу Мухаммед пайгамбардын айтканы бар
Ош облусунда жер-жерлерде куран окулуп пандемиянын курмандыктары эскерилди
Медкызматкер фотографка бармагын көрсөтүүдө. Архивдик сүрөт

Бизге позитив керек! Жашоону оң нукка бура турган 8 кадам

644
(жаңыланган 20:32 26.07.2020)
Колумнист Нуржигит Кадырбеков азыркы кырдаал баркы билинбеген бакыт-таалайдын кадырын сездиртип турган учур экенине токтолду.

Пандемия биз үчүн бир жагынан оор сыноо болсо, бир жагынан жөн-жайда таназар албас бактыбызды жана байлыгыбызды түшүндүргөн даанышман мугалим болду.

Баркы билинбеген бакыт-таалай

Адам менен кол алышып же кучакташып көрүшүүнүн өзү чексиз береке экенин түшүнгөнсүдүк. Азыр эми бөлөк-бөтөндөр мындай турсун, жандай көргөн жакындарыңдан боюңду жаа бою ала качып, жолукса буйтап өтчү заман болуп турат. Анткени аты жаман илдеттин жайылышына ким себеп болорун эч ким билбейт. Ар бир адам шектүү, ар бир адам коркунуч булагы.

Өзүбүз төрөлгөн, чоңойгон, сүйгөн калаабызда же айылыбызда жалаң жырткычтар менен жапайы жандыктар мекендеген чытырман токойдо адашып, коркконунан эки жакты элеңдей караган карыптай алаңдап, көңүлдөр уйгу-туйгу. Аалам гүлистан болсо да, жүрөгүңдү кандайдыр кысылуу, кооптонуу эзгилеп турса, кайдагы бакыт, кайдагы кубаныч, кайдагы эргүү? Тапканың көзгө көрүнбөй, татканыңдын даамы сезилбей, ичиңден кыжалатчылык кемирет. Ташынган дүнүйөң, ашынган бийлигиң болбосо да күнүмдүк оокатыңа шүгүр айтып, тек гана жан дүйнөңдө санаа жок жашаган кандай зор бакыт экенин эми аңдадык окшойт.

Караңгы түндүн артында жаркырап тийчү күн бар... Өмүр-өлүм ортосу

Үйүбүзгө коноктун келип турганы да чексиз таалай экен. Азыр оорунун тарашынан кооптонуп башкалар баш бакпай калган канча үйлөр берекеси качып, суз тарта сурданган мазарды элестетип калды. Көрсө, үй да адам менен үй экен. "Бут менен кошо кут кирет" деп кыргыз бекер айтпаптыр.

Атаң айтпас, энең эскертпес тарбия

Аяштар, классташтар, курсташтар, кесиптештер ж.б. менен өбүшүп учурашпаса деле болорун үйрөттү бул акыбал. Кийинки мезгилде элибизде аял-эркектин бири-бирин өөп саламдашуусу кадыресе көрүнүштөй жайылып бараткан. Жакынсып өбүшүү адепке сыйбайт десең, акыл үйрөтпөй ары турчулап аңырая карагандардын канчасы азыркы күндө өз неберелерин же кыздарын беттен сүйүүдөн айбыгып отурушат. Ар бир элдин өз салты, маданияты жана адеби бар. Кыргызда беттен өбүү бул ата-эне баштаган жакын туугандарга жана Кудай кошкон өмүрлүк жарга гана уруксат берилген өзгөчө укук болуп келген. Ошол үчүн кыргыз акындары "Апаңдан башка өппөгөн, анда сен он беш жашта элең" деген сыяктуу ыр саптарын кошушкан. Каныкей энени өбүү анын жакын аяштары Алмамбет, Чубак, Сыргак баатырлардын үч уктаса түшүнө кирбеген. Анткени Каныкей энебиздин ыйбаа-ыйманы жана Манас атабыздын ар-намысы, ошол эле мезгилде баатыр аталарыбыздын такыбалыгы жана уяты мындайга эч качан жол бермек эмес. Ошондой асыл адат-баалуулуктарыбызды батыштын сериалдары менен Голливуд фильмдеринен үйрөнгөн табиятыбызга жат кылыктарга көөлөп, ашмалтайын чыгарып баратканда пандемия бизге атаң айтпас, энең эстетпес акылды үйрөттү.

Пандемия бизге тарыхтагы кыйын-кезеңдерде бабаларыбыз баштан кечирген ачуу сезимдердин даамын таттырды. Элестетсеңиз, али канчага созулуп, качан бүтөрү белгисиз Улуу Ата Мекендик согуштан күн сайын шойкомдуу кабар күтүп, жүрөк-жүлүнү жыйрылып, сар-санаада отурган апалардын жана кары-картаңдардын абалын. Биз да ошентип, эртең менен ойгонуп эле канча адам ылаңга кабылып, канчасы ошондон кайтыш болгонун билгени интернетке үңүлүүдөбүз. Жакындарыбызды, айтылуу адамдарыбызды жоготкондо колуна кара кагаз тийип, кан какшаган шордуулардын армандуу акыбалын аңдап жатабыз. Жаман кабар болбогой эле, көзгө тикендей сайылган суук көрсөткүчтөр кескин азайса экен деп жүрөк безилдейт.

Адамдан эс алган табият. Карантин кыялды чындыкка айландырганда

Пандемия себеп болуп чыныгы баатырларыбызды таптык жана тааныдык. Жай күндөрү кыйкым таап, сындап турчу дарыгерлерибиздин, тартип сакчыларыбыздын, аскерлерибиздин жана журналисттерибиздин эрдигин билип, кадырын түшүндүк. Кол куушуруп, тагдырга наалып коюп жата бербестен, белди бекем бууп, башына каран түн түшкөн Мекенибизге жан аябай кызмат кылган ыктыярчылык дух жанданды. Кайрымдуулуктардын саны өстү. Жарандар жок эле дегенде өз айылындагы эзели каралбай жүдөө абалга келген бейтапканалар менен медпункттарды оңдоп-түзөп, керектүү жабдыктарды алып берүү үчүн уюшуп каражат топтой баштады.

Эмки маанилүү кадам

Эми ушул апааттан мүмкүн болушунча аз жоготуу менен чыгуубуз керек. Кантип? Элди дары жана дарыланчу жай менен камсыздап, дарыгерлерге мыкты шарттарды түзүп, алардын маяналарын эселеп төлөп, жаңы ооруканаларды тургузуп, керектүү жабдыктарды алып келип, ыктыярчыларды уюштуруп, зарыл болсо кээ бир аймактарга карантиндик тартип киргизип, элдин баарына бет кап кийгизип, аламан иш-чараларга жол бербей көйгөйдү чечүү аракеттери ансыз деле болуп жатат. Бирок булардан да зарылыраак, мыкты түшүмүн берчү бир усул, ыкма бар. Ал — жарык маанайда болуу.

Албетте, азыркыдай ылаң ырбап, жаман кабар тумандай тумчуктуруп турган күндөрү шаттанып жүрүү кыйын. Бирок ошого умтулуубуз керек. Анткени азыркы күндө аты жаман вируска чалдыккандар отуз миңден ашыгыраак болсо, анын кайгысына ууланып, кыжалатчылык менен ооругандар алты миллионго чукул. Акыл токтото элек бөбөктөрдөн башка ар бир жан ушул санаага уугуп, кабатыр, капа.

Жаман маанай да — чыныгы дарт. Анткени ал жаңы ооруларга астана-эшик ачып, андан башка ичте бугуп, тынч жаткан миңдеген дарттарды козгойт. Эгерде көп маселени көңүлгө албай, шатыра-шатман жүргөнүбүздө, иммунитет баралына келип, анча-мынча вирустарды капка салып сабаган кургак жүгөрүдөй таш-талканын чыгармак. Кыжалатчылык деген ошол денени зыяндан коргоочу табигый иммунитетти чүнчүтүп, мокотуп, ар кандай ооруларга ыңгайлуу бута кылып берип жатат. Ошондуктан төмөндөгү шарттарды аткарып, көңүл көтөрүүнүн аракетин кылалы.

Түндүн миссиясын билесизби? Өзгөчө абалдын пайдасы

1. Күндү күлүп баштайлы. Эртең менен көздү ачып эле интернеттен жаңылыктарды издеп, соцтармактагы пикирлерди окуп кирбеңиз. Антсеңиз, ар кандай жаман кабарлар кыжалатчылыктын сазына салып, акылыңызга, жан дүйнөңүзгө таажы вирусунан кем эмес зыянын тийгизет. Азыр интернеттен позитивдүү жаңылык табуу өтө кыйын. Ошондуктан туруп эле жуунуп-тазаланып келип, алакан жайып жакшы тилектерди айтыңыз. Жеңил-желпи көнүгүүлөрдү жасап, денеге кан жүгүртүңүз. Жакындарыңыздын ден соолугун сурап, жылмайып жылуу сөз багыштаңыз. Жакшылап тамактаныңыз.

2. Жүзүңүздөн жылмаюу кетпесин. Эриндин эки учун бир эли көтөрүп коюу анча деле кыйын иш эмес. Бирок түрүңдөгү бул өзгөрүү дилиңе да оң таасирин тийгизет. Ошондой эле жылмаюу аркылуу башкалардын да ичтеги кыжалатчылыгын шамал үйлөгөн булуттай таркатууга себеп болушуңуз ажеп эмес. Бактылуу адам гана бакыт шооласын тарката алат. Каражат жагынан кайрымдуулук кылуу байлар менен жоомарттардын шыбагасы болсо, жылмаюу аркылуу жагымдуу маанай тартуулоо ар кимдин колунан келет.

3. Азыркы оор жагдай үчүн ар кимди айыптоодон алыс бололу. Айыптоонун артынан ызырынуу, ачуулануу, алда кимге тиш кайроо сыяктуу ыйманды ыдыратып, ден соолукту талкалачу жагымсыз сезимдер коштой келет. Ачуудан улам тилиңден чыккан сөз далай адамдын жүрөгүн жаралайт, көөнүн суутат.

4. Комедия көрүңүз, кызыктуу анекдотторду айтып маектешиңизди күлдүрүңүз. Жашоодогу күлкүлүү окуяларды эстеңиз. Айтор, "күлкү — ден соолуктун мүлкү" деген айныксыз чындык экенин далилдей турган учур мына азыр. Бирок чектен ашпаңыз. Ашыкча күлүү адамдан абройду, жүздөн нурду кетирет дейт.

5. Кандай гана жагдай болбосун жакшылыкка жоруйлу. Адамга үмүт тартуулаңыз. Азыр аты жаман илдеттен күнүнө миңдеген адамдар куландан соо болуп айыгып чыгып жатканын эстетиңиз. Эгер шагын сындырып, ындынын өчүрүп, күмөнсүй берсеңиз соону да оору кыласыз. Өлүмдү күтүү өлүмдөн да оор деген сөз бекер айтылбаса керек. Күйүт күйгүзүп күл кылат. Үмүт болсо деңизде чөгүп бараткан адамга ыргытылган куткаруучу кемсел сыяктуу.

Таш ыргыткандар аш алып кетсин. Алмадан алган сабагым

6. Оорунун да пайдалуу пазилеттерин биле жүрөлү. Оору аркылуу адамдын күнөөлөрү кечирилет, жан дүйнөсү тазаланып, жүрөгү жумшарат дейт. Оорунун кадырын ооруган билип, кайрымдуулук, мээримдүүлүк сезимдери күчөйт. Адам такыр оорубаса башка түгүл Жаратканды да унутуп, мүнөзү таш боор, мерез тартып, жүрөгү карайып-катып, ар кандай күнөөлөрдү жасоодон артка кайтпай калмак.

7. Тилди жаман, пайдасыз сөздөн тыйып, жакшы жана жагымдуу гана нерселерди сүйлөйлү. Анткени адамдын тили менен жүрөгү түздөн-түз байланыш. Эч ким жок жерде сөгүнүп алсаң деле жүрөгүңдүн бушайман болгону ошондон. Тескерисинче, маанайды асмандатчу сонун сөздөрдү айтсаң, маектешиңден мурда да өзүңдүн жүрөгүң кубанат. Анткени өз жүрөгүң өз тилиңе алда канча жакыныраак. Сөзү болот, анан өзү болот дегендей, жакшы сөз жакшылыкты, жаман сөз жамандыкты чакырганга тете.

8. Интернеттен көрүп, окуп, кызык деп ойлогондун баарын эле бөлүшө бербейли. Азыр интернетте ачуу сөз, агрессия, зордук-зомбулук, адепсиздик, жалган-жашык аябай көп. Вирустан бет кап тагынып, аралыкты сактап, көпчүлүккө аралашпай аман калуу мүмкүн, бирок интернеттеги "негатив" аттуу вирустан антип кутула албайсың. Негативдүү маалымат жаткан, баскан, отурган жериңе телефонуң аркылуу заматта жетип, убактыңды уурдап, маанайыңды бузуп, кыжырыңды кайнатып, духуңду түшүрүп, стресске чейин алып барууда. Адал менен арамды, чындык менен жалганды айырып, аныктап отурбай, укканына уккандай ынанган биздей баёо, ишенчээк элди ушундай сезимтал абалынан пайдаланып, удургуган ушак, карандай калпты таркатуу менен кандайдыр капсалаңга кабылтып, алааматка түртүп аласалтышпаса экен деп тилейм. Ошондуктан жаман, жагымсыз кабарларды, пикирлерди жок дегенде таркатпайлы. Жаманды айтпай жоёлу.

Эшекти дос тутсаң, арстан болсоң да кадырың түшөт. Чөйрөнүн мааниси тууралуу

Айтор, "өсөр эл бири-бирин колдойт, кесир эл бири-бирин кордойт" дегендей, азыр бири-бирибизди кордоп, бири-бирибизге орой сөз айтып, кылдан кыйкым таап кыжалат кылчу учур эмес. Колдон келишинче бири-бирибизге дем берели! Улуттук духту көтөрөлү! Дух көтөрүлмөйүн иммунитет көтөрүлбөйт. Дух бийиктемейин, пандемия аттуу жалпы жоонун мизин майтарып, чабуулун кайтаруу оңойго турбайт. Апаатты алдын алуунун да, аны жеңип чыгуунун да жолу — жакшы маанайды сары майдай сактоодо. Жакшы сөз болот, андан соң, буюрса, жакшы кез болот!

644
Белгилер:
сөз, оору, маанай, интернет, коронавирус, пандемия
Тема:
Дүйнөгө жайылган коронавирус
Тема боюнча
Караңгы түндүн артында жаркырап тийчү күн бар... Өмүр-өлүм ортосу
Бириккен Араб Эмирлигинин түндүк-чыгышындагы Аджман аймагындагы базарда ири өрт учурунда

Бириккен Араб Эмирлигинде базарда ири өрт чыкты. Видео

0
(жаңыланган 16:01 06.08.2020)
Маалыматка караганда, өрт 5-августта жергиликтүү убакыт менен саат 18:30да башталган. Тилсиз жоо менен өрт өчүрүүчүлөр 2,5 саат күрөшкөнү айтылат.

БИШКЕК, 6-авг. — Sputnik. Бириккен Араб Эмирлигинин түндүк-чыгышындагы Аджман аймагындагы базарда ири өрт чыкты. Бул тууралуу The National жазды.

Маалыматка караганда, өрт 5-августта жергиликтүү убакыт менен саат 18:30да башталган. Тилсиз жоо менен өрт өчүрүүчүлөр 2,5 саат күрөшкөнү айтылат.

​Жергиликтүү полиция жетекчисинин айтымында, базардын айрым жерлери такыр эле өрттөнүп, күлү гана калды. Бирок жабыркагандар болгон жок. Анткени акыркы төрт айдан бери карантинге жабылып турган.

Үрөй учурган жарылуу болгон жерден алынган 14 сүрөт. Бейруттагы трагедия

Учурда полиция өрттүн себебин иликтеп жатат.

0
Белгилер:
видео, өрт, базар, Бириккен Араб Эмирлиги
Тема боюнча
Жүрөктү титиретет! Бейруттагы  катуу жарылуунун видеосу