Артисттердин концертте чыгуусу. Архивдик сүрөт

Кошой, Бакай аталардын юбилейи... Туулган күндөгү көз жаш

798
(жаңыланган 10:17 01.08.2019)
Колумнист Нуржигит Кадырбеков туулган күнү тууралуу жазды. Автор мындай сезимге биринчи жолу туш болгонун белгилеген.

Туулган күнүм болчу... Машинамды айдап жумушка бара жатып, негедир көзүмө жаш тегеренди. Буга чейин канча туулган күндөрүм өттү, бирок бир да жолу мындай сезимге туш болбогом...

Бир күндүк хан

Бала кезде мен үчүн майрамдардын майрамы болгон бул күндү чыдамсыздык менен күтчүмүн. Бир күн болсо да ата-эненин, тууган-туушкандардын, жакындардын көңүл чордонун ээлеп, ар биринин жылуу куттуктоолору менен кошо белек-бечкегин кабыл алып, өзүн жомоктогу ханзаададай сезип алуу кайсы жаш балага жакпасын?

Окуучу кезимде ушул күндүн шылтоосу менен классташтардын бир күндүк “ханына” айланчумун. Туулган күн ээсинин маанайын көтөрүү ыйык милдет болгондон бетер, анын көз кареги менен тең айланып, бир сөзүн эки кылбай аткарып коюу — элибизде кеңири жайылган салт эмеспи. Классташтарым да бул салтты катуу сактачу. Алардын атайын даярдап, “Туулган күнүң менен! ” деп чогуу тартуулаган белегинин берекеси менен арада боло калчу анча-мынча таарынычтар унутулуп, алыстаган жүрөктөр бириге түшчү.

Анан студент болдук. Студенттик курак — курсак бир жарытылуу тойсо өзүңдү дүйнөнүн эң бай адамы ойлоп калган керемет учур эмеспи. Ошого эптеп шылтоо табылса эле колдон чыкканын топтой коюп, ага келишинче даамдарды сатып алып, ортого жайып майрамдап калчубуз. Туулган күн да ушундай шаан-шөкөткө себеп болуп берчү бир окуя эле.

Кийинчерээк досторду үйгө чакырмай башталды. Беш-алты чакырым аралыкка маршрутка менен баргандан тыйынын сарамжалдап, жөө каттаган байкуш айрым студент теңтуштар кечеге куру кол баргандан уялып, белек алуу үчүн карызга акча издеп кыйналса, тигил жакта башкалардын астында баласынын шагы сынбасын деп отуруш өткөрүп берүүгө макул болуп, чөнтөгүнө бөөдө күч келип туулган күн ээсинин ата-энеси да кыйналчу. Эки тарапты тең кыйнаган ушул өнөкөттөн ошондо эле көңүлүм сууган. Бирок “элден кем калбайын” деген куру намыс кайра эле туулган күн өткөрүү “милдетинин” баткагына белимден батырчу. Неге биз өмүрүбүздүн тең жарымынан көбүн бирөө үчүн жашайбыз, билбейм.

"Кыргызда болбогон" майрам

Чоң атам туулган күндү “кыргызда болбогон” деп жерип, жактырчу эмес. Кийин ойлосом, анысы да чын экен. Болсо башкадан таппасак да, жарым миллиондон ашык саптан куралган, дүйнөнүн эң улуу дастаны болгон “Манас” эпосунан окуйт элек. Эпосто миңдеген жерлердин, элдердин, жаныбарлардын, өсүмдүктөрдүн аттары аталган; согуш, тынчтык, той, шаан-шөкөт, салтанат учурларынын ар кыл жагдайлары укмуш чебердик менен чагылдырылган; ондогон элдин салт-санаасы, каадасы тууралуу кенен жана терең маалыматтар камтылган. Бирок Бакай атанын 80 же Кошой атанын 90 жылдыгын, же эр Чубактын 50 жылдык мааракесин кыргыз эли шаан-шөкөт менен майрамдаганы тууралуу бир да маалымат жок. Каныкей энебиздин туулган күнүнө карата Манас атабыз кымбат белек сатып берип, ак боз үйгө ак дастаркон жайып, кырк чорону жубайлары менен чакырып, отуруш өткөрүп, улам-улам чоң кесеге кымыздан толтуруп, ар бир үй-бүлө кезек-кезек менен “Ушул жаштан жок эле дегенде үчтү жаша! Сен үчүн алып жиберили” деп каалоо айтып отурганын элестетүүгө болобу? Манас атабызды коё туруп тээ бери жактагы Калыгул, Арстанбек, Жеңижок, Токтогул аталарыбыздын жыл сайын “баланча жашка чыктым” деп отуруш же маараке уюштуруп, гүүлдөп майрамдаганын элестетүү дегеле мүмкүн эмес. Анан качан, кайдан жүрүп элибизде ушул туулган күндү белгилөө адаты пайда болду, билбейм.

АКШда, Японияда окуп жүргөнүмдө туулган күнүм өздүк эмес эле эл аралык майрамга айланчу. Конокко келген чет элдик тааныштар улуттук тамагыңдын даамын таткысы келет. Тамак жасаганды жакшы билбегенимден АКШда азербайжан досум Элчин, ал эми Японияда өзбек жана дунган досторум Мирзахид менен Ариф конокторго мен үчүн чыгыштын тамактарын жайната жасап берип, абийирди жабышкан. Түн бир оокумга чейин бака-шака болуп отурууга убакытты укум кылууну такыр жактырбасам да курбулардын, коноктордун көңүлүн сыйлап, жүрөктөгү кыжалатчылыгымды такыр билдирчү эмесмин. Бир жагынан алтындан артык убактысын мен үчүн садага чаап, кеченин аягына чейин отурганына кайра ыраазы болчумун.

Кийинчерээк бир белгилүү кишинин “Адам бир эле жолу туулат. Демек, бир өмүрдө бир гана жолу туулган күн болот. Жыл сайын кайра-кайра туулган күн белгилөө акылсыздык” деген маанидеги насаатын эшиттим. Ойлоп көрсөм, аныкы деле туура...

Бара-бара мурда туулган күндү эмнеге ушунчалык шаан-шөкөт менен белгилеп жүргөнүмө өзүм түшүнө албай калчу болдум. Бул күн — эки дүйнө ийгиликке жетүүбүзгө себеп болчу бир маанилүү окуя орун алган, же улуу-кичүүнүн, бай-кедейдин, оору-сыркоонун, мусапырлардын батасын алууга арзый турган абдан кайырлуу, сооптуу, берекелүү иш же ибадат аткарылган күн болсо бир жөн. Болгону күлгүн өмүрдүн, таттуу өмүрдүн, өткөн соң кайрылбас арман өмүрдүн шуулдап артта калып, аягы жакындап жылып келе жатканын эске сала турган кайгылуу бир мезгил чекити, көз ирмеми экен. Биз ошонун урматына дүңгүрөтө майрамдайбызбы туулган күндү?

Көзүмө жаш тегеренди...

Оор дартка кабылган жакынын операция кылууга жетиштүү акча топтой албай кайрымдуулук концертине билет сатып жүргөндөр же социалдык түйүндөрдө ар кандай акцияларды уюштургандар миңдеп саналат. Бул номерге бир СМС жиберсең баланча деген муктаждыгы бар шордууга мынча тыйын садага берген болосуң деген маанидеги каттар телефонубузга байма-бай келип турат. Жума намазынан чыксаң керебетте жаткан оорулуунун аянычтуу сүрөтү менен ага жардам сураган өтүнүч жазылып чапталган үкөктөр мечиттин короосунда ондоп, жүздөп турган болот. Ресторан менен кафеге туулган күндө сайрандоого кеткен каражаттын ондон бирин ошондойлорго садага кылып турсак, канча адамдын көйгөйү чечилет эле. Садага балээден, кырсыктан тосот дешет аалымдар.

Биринчи ирет туулган күнүм болгону үчүн көзүмө жаш тегеренди. Бир кездерде мени аябай кубантчу өздүк майрамым бул сапар негедир көңүлүмдү чөгөрдү. Кырктын астанасын аттоом — өмүр жана өлүм, жашоонун маңызы, инсандык жоопкерчилик, адамдык парз, озуйпаларым жөнүндө дагы бир жолу терең ойлонуума себеп болду. Эртеңки күнүм — кайып: кандай болору, дегеле болору же болбосу бир Кудайга белгилүү. А өткөнүм кандай болду экен? Эл-жер үчүн, мекен үчүн, адамзат үчүн, ата-энем, жакындарым үчүн, келечек үчүн, ыйман үчүн жарытылуу эмне иш кылдым? Дегеле майрамдап, белгилегенге арзыгыдай эмнени кыйраттым? Ушуларды ойлоп, көпкө тунжурап олтурдум.

Биринчи жолу көзүмө жаш тегеренди...

798
Белгилер:
муктаждар, юбилей, маараке, майрам, туулган күн
Тема боюнча
Унчукпай пайда келтирүүнүн жолу. Аманат эстафетасы башталды
Темир базардан өмүр базарга карай. Эксперимент уланат...
Микрофонго сүйлөп жаткан адам. Архив

Сөгүнүүнү тыйган мыйзамды кайтаралыбы? Оозуна ээ боло албагандар кандай жазаланмак

601
Колумнист Эламан Карымшаков тилинен жаңылгандарга чара көрө турган мыйзам керекпи же жөн эле койгон жакшыбы деп суроо салды. Жаза колдоно турган норма эки жыл иштеп, кайра жоюлуп кеткен.

Эстрада ырчысы Курал Чокоевдин сөгүнүп, уят сөздөрдү сүйлөп даярдаган автордук программасы коомчулуктун сынына кабылды. Шоуго ырчылар Кайрат Примбердиев менен Кайрат Кыргыз конок катары катышкан. Маданий кызматкерлеринин адаттан тыш жоругу көпчүлүккө жага бербеди. Мындан улам аларды жектеп, чара колдонуу талабы менен Маданият, маалымат жана туризм министрлигине кайрылып жатышты. Министр Нуржигит Кадырбеков "мына сага" деп Чокоевдин "Маданияттын мыкты кызматкери" төш белгисин кайтарып алды. Ал эми Примбердиевдин "Эмгек сиңирген артист" наамынан ажыратууну президенттин аппаратына сунуштады. Ошондой эле мамлекеттик маданий иш-чараларга эки ырчыны белгилүү мөөнөткө чейин катыштырбоо аракетин көрүүдө.

Ушул жаңылыкты окугандан кийин сөгүнгөндөрдү жазага тартуу мыйзамы эсиме түштү. Жогорку Кеңештин депутаты Мирлан Жеенчороев коомдук жайда тартип бузгандарга чара колдонуу боюнча мыйзам долбоорун демилгелеп, 2017-жылдын башында күчүнө кирген. Ага ылайык, оозуна ээ боло албагандар майда бейбаштык жасады деп саналып калган.

Бул норма Административдик жоопкерчилик жөнүндө кодекстин 364-беренесине киргизилип, сегиз саатка кара жумушка кесүү менен 1500 сом айып пул салуу же болбосо беш суткага камоо жазасы каралган.

Тилекке каршы дейбизби же бактыга жарашабы, бул мыйзамдын өмүрү кыска болуп, эки жыл эле жашады.

2019-жылдын 1-январында жаңы кодекстер күчүнө кирери менен бул норма алып салынган. Ага ылайык, коомдук жайда сөгүнгөндөргө эмес, түкүргөндөргө чара колдонула баштады.

Азыр Жоруктар кодексинен да, Бузуулар кодексинен да Жеенчороевдин мыйзамын кезиктирүү мүмкүн эмес.

Жоруктар кодексинин 119-беренесине майда бейбаштык деген бөлүм бар. Ага зомбулук же зомбулук көрсөтөм деп коркутуу, мүлктү жок кылуу же зыянга учуратуу, коомдук тартипти же жалпы кабыл алынган жүрүм-турум нормаларын одоно бузуу киргизилген. Мындай жорук жасагандарга 30-60 миң сом айып пул салынат же алты айдан бир жылга чейин камалат.

Ал эми Бузуулар кодексинин 81-беренесинде коомдук тартипти камсыз кылуу боюнча нормалар каралган.

Көчөлөрдө, стадиондордо, скверлерде, коомдук транспортто жана башка коомдук жайларда баңгизат каражаттарын, психотроптук заттарды колдонгондор же спирт ичимдиктерин ичкендер, адамдык кадыр-баркты, коомдук адеп-ахлакты мазактагандар жана мас болуп жүргөндөр жазага тартылат. Жеке жактарга 5 500 сом, юридикалык тараптарга 17 000 сом айып салуу каралган.

Жыйынтыктап айтканда, азыр коомдук жайда сөгүнгөндөргө карата бийлик чара колдоно албайт. Бирок адаштырбаңыз, сизди бирөө сөксө милицияга арыз жаза аласыз. Ал эми жаныңыздагы адамдардын оозунан ак ит кирип, кара ит чыгып жатса айла жок...

Эми элестетип көрөлү, эгер 2017-жылы кабыл алынган мыйзам күчүн жоготпогондо Курал Чокоев менен Кайрат Примбердиев мамлекет тарабынан берилген наамдардан гана айрылбастан жазага да тартылмак. Тагыраак айтканда, милиционерлер бул эки ырчынын жана программанын башка катышуучуларынын эшигин каккылап бармак. Сот чечими менен балким микрофон кармаган колдор сегиз саат кара жумуш жасап, 1 500 сом айып төлөмөк же беш сутка абакта отуруп чыкмак.

Ушул сыяктуу жаза 2018-жылдын февраль айында Бишкектеги түнкү клубдун диджейине колдонулган. Жылаңачтанып алып музыка койгон диджей кыздын видеосу социалдык тармакка тарап кеткенден кийин милиция аны кармап, беш күнгө камаган. Ал эми клубдун администратору 1 500 сом айып төлөп, сегиз сааттык коомдук жумушка тартылган.

Оозуна алы жетпегендерге чара көрө турган мыйзамды кайра кайтарыш керекпи же жөн эле койгон жакшыбы? Пикириңизди калтырыңыз, баарлашалы.

601
Белгилер:
сөгүнүү, чара, жаза, тыюу салуу, мыйзам, ырчы
Тема боюнча
Маданият министрлиги Курал Чокоев менен Кайрат Примбердиевге чара көрдү
Вашингтондогу Капитолийдин имаратынын алдында полиция менен кагылышуу учурунда Трампты колдогон демонстранттар көздөн жаш агызуучу газ булуту менен капталыпп жатыша

Ыркы кеткен АКШнын кооптуулугу артабы? Сереп

144
(жаңыланган 10:44 13.01.2021)
АКШ чындап эле дүйнөдөгү эң күчтүү, гегемонизмге талаптанган держава экени талашсыз, бирок бул – жакындагы окуяларга чейин эле ичинде ырк кеткен держава.

Тереңдеп бараткан ички саясий каатчылык Кошмо Штаттарды тышкы дүйнө үчүн дагы коркунучтуу кылат. Улутчул Трамптан реванш алган глобалисттик маанайдагы истеблишмент дүйнөлүк аренада колдон чыгаргандарынын эсесин толтурмакчы. Америкалыктардын көңүлүн ички көйгөйлөрдөн тышкы маселелерге бурууга аракеттенет. Дегеле жарадар жырткычтан баарын күтсө болот... Ушундай божомолдор соңку убакта Россияда көп жаңырууда. Ушул теманын тегерегинде Петр Акопов ой чубаган.

Булардын баары АКШ супер держава гана эмес, азырынча атаандашы жок дүйнөлүк гегемон, АКШдагы кандай гана маселе болбосун, дүйнөгө дүрбөлөң салчудай чагылат деген ойдон улам чыгууда. Ошондуктан АКШдагы каатчылык башкаларга оңдой берди болгону менен кубанарлык нерсе жок. Тескерисинче, бардык фронтторго чабуулга өткөнгө чейин жаңы сыноолорго даяр болууга тийишпиз.

"Капитолий басылгандан" кийин "эми дүйнөдөгү тынчтыкты ким коргойт, глобализация жолуна адамзатты ким илгерилетет? Күчтөнүп бараткан Кытай, Россия жана башка демократиялык жетишкендиктерге жана Батыш курган дүйнө түзүмүнө коркунуч туудурган өлкөлөрдү ким ооздуктайт?" деген маанайдагы ойлор жаралды.

АКШ чындап эле дүйнөдөгү эң күчтүү, гегемонизмге талаптанган держава экени талашсыз, бирок бул – жакындагы эле окуяларга чейин эле ичинде ырк кеткен держава. Аны бул абалга мурда дал күч берип турган нерсе, тагыраак, АКШнын улуттук мамлекеттик кызыкчылыктары менен ааламдашуу боюнча атлантикалык долбоорун ишке ашыруунун ортосундагы ажырым талкалады. Башкача айтканда, Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин глобалдык дүйнө түзүмүн, жаңы типтеги дүйнөлүк улут үстүндөгү империя куруучунун ролун жүктөнгөн Кошмо Штаттар ичтен ыркы кетүүдө. Баары көз алдыбызда болуп отурат, бирок замандаштарга болуп жаткан өзгөрүүлөрдүн ылдамдыгын баалоо дайым татаал. Бул – өтө жаш мамлекет, беш жылдан кийин чейрек миң жылдыкка гана толот. Кыска тарыхынын туура жарымында ал өз көйгөйлөрү менен алектенген. XIX кылымдын аягында гана европалык колониялык державалардын ичинен эң чабалы, Испаниядан анын карибдик жана азиялык ээликтерин (Куба менен Филиппинди) тартып алууга чыгынган.

XX кылымдын башында Кошмо Штаттар дүйнөлүк мейкиндикке чыккан, анан да эки европалык жана дүйнөлүк согуштарга катышуудан улам адегенде батыш ааламынын гегемонуна айланып, кийин глобалдык үстөмдүккө белсенген.

Акыркы жарым кылымда АКШ улуттук мамлекеттен акырындап улут үстүндөгү атлантикалык элитанын глобалдык үстөмдүгүнүн долбоорун жүзөгө ашыруу базасына айланган.

Глобализаторлорго оңдой берди болгону менен алардын долбоору ишке ашпай калган. Жаңы Вавилонду куруу жолунда Кошмо Штаттар дүйнөлүк аренада – аскердик күч, каржылык, идеологиялык жана кадрдык таасирде, болгондо да тарыхый ченем боюнча абдан кыска (кылымга жетпеген) убакытта укмуштай ийгиликтерге жетише алган. Эми дал ошондой – алда канча ыкчам эле баарынан кол жууй турганы анык. Ооба, ушул тапта көпчүлүк муну элестете албайт чыгар, аны түшүнүү үчүн орус же кытай болуу керек.

Эгер жүз элүү жыл оболу кимдир бирөөнө дүйнөнүн азыркы саясий картасын көрсөтүшсө, АКШны дүйнөлүк гегемон деп атоо оюна да келбесе керек эле, себеби анын территориясы андан бери дээрлик көбөйгөн жок. Натыйжада ким дүйнөнү башкарары түшүнүктүү эмеспи. Германия Европаны тескегени менен эки дүйнөлүк согушта утулуп, АКШдан геосаясий жана аскердик көз карандылыкта экенин угуп таң калмак. Ал эми ошол эле Кытай аймактык жактан өзгөрбөгөнү менен ичтен бөлүнгөн жана жарым вассалдык өлкөдөн дүйнөнүн кубаттуу экономикасына айланганын, миң жылдап келген ордун кайтара алганын билип айран калмак. Бирок дүйнөнүн глобалдашуу шартында Кытай эми түнт болбойт, ал дүйнөлүк мейкиндикке чыкты. Эми аны токтотуу мүмкүн эмес.

Теориялык жактан Кошмо Штаттар азыркы каатчылыктан кийин сакталып да кала алмак. Ааламдашууну бир тараптуу башкарууга мүмкүн эместигин моюнга алып, гегемондун ролунан баш тартып, өз инфраструктурасын жана экономикасын калыптандыруу, башкача айтканда, улуттук мамлекетин бекемдөө зарыл болчу.

Трамп дал ушуга алып бара жаткан, көбүнесе ички туюмга салып, бирок туура багыт алган. Анткен менен глобалисттик маанайдагы америкалык элиталарга АКШнын мамлекет катары болушу менен иштери да жок, тагыраак, алар ички курамын жеңил эле өзгөртүп коюуга даяр.

Кытай, Россия, Германия жана башка өлкөлөрдөн айырмаланып Кошмо Штаттардын тамыры гана тургай, мамлекеттин негизги пайдубалын түзүп турган улуту жок. Ал эми ички өзөгү болбостон, дүйнөлүк гегемон тургай туруктуу мамлекет да болбойт. Дүйнөлүк үстөмдүктү кармап турууга күчү калбагандай эле азыр гегемон да жок. Вашингтондогу бийликке кайткан глобалисттер муну жакшы түшүнүшөт.

Обаманын тушунда эле алар союздаштар жана өнөктөштөр менен "лидерликти" бөлүшүп, глобалдашууга жоопкерчиликти бөлүштүрүү аракетин башташкан. Пайдасы, стратегиялык чечимдерди кабыл алууда таасири болбосо, чыгымын көтөрүүнүн кажети канчалык?

Азыр Байдендин администрациясы тышкы аренада эч кандай курчутуу, эч бир жаңжалсыз абдан кылдат аракетте болмокчу. Анткени бул АКШнын абалын гана начарлатып тим калбайт. Ал эми жаңы бийлик курчуп турган ички көйгөйлөрүнө чоң көңүл буруп жана көп күч жумшоого мажбур. Анан да жаңы бийлик "Трамптын акылга сыйбаган" башкаруусунан таптакыр айырмаланарын көрсөтүүсү зарыл. Бирок дал ошол "акылга сыйбас" киши бир дагы согуш отун тутанткан жок, ал түгүл ушул көктөмдүн аягына чейин Афганистандан куралдуу күчтөрдү толук чыгарууга милдеттенме алган.

Байдендин администрациясы оптимизм менен мессианизмди айгинелеп, "демократия саммитин" өткөрүп, "атлантикалык шериктештикти" бекемдеп, Кытайга каршы бирдиктүү фронтту топтоп, Россияга кысым көрсөтөт. Бирок бул чаралардын жыйынтыгы төмөн, ал эми дүйнөдө АКШга карата мамиле мээлүүн болмокчу. Дүйнө жүзү "америкалык кылым" дүйнөлүк аренада гана эмес, АКШнын өзүндө да аяктап баратканына биротоло ынанды.

144
Белгилер:
бийлик, реванш, Дональд Трамп, лидер, Дүйнө, кооптуулук, АКШ
Тема боюнча
Трамп Байдендин инаугурациясы алдында Вашингтонго өзгөчө кырдаал киргизди
Ким Чен Ын АКШны душман деп атап, Россия менен достошкусу келгенин айтты
Рейхстагдын байкоо жеринде кишилер. Архив

Германия Кыргызстандын карызын кечет, бирок бир шарты бар 

0
(жаңыланган 00:11 27.01.2021)
Өткөн жылы министрлик тышкы карызды жоюп салуу өтүнүчү менен бир нече мамлекетке кайрылган. Бир гана Германия макулдугун берди.

БИШКЕК, 26-янв. — Sputnik. Германия Кыргызстанга 14,9 миллион евро өлчөмүндөгү карызын кечүүгө даяр. Болгону Кыргызстан ал каражатты ипотекалык кредитке жумшашы керек. Бул тууралуу журналисттерге Финансы министрлигинин Мамлекеттик карыздар башкармалыгынын жетекчиси Руслан Татиков билдирди.

Анын айтымында, өткөн жылы министрлик тышкы карызды жоюп салуу өтүнүчү менен бир нече мамлекетке кайрылган. Бир гана Германия буга макул болду.

Руководитель Управления государственным долгом при Министерстве финансов Руслан Татиков во время беседы на радио
© Sputnik / Асель Сыдыкова
Финансы министрлигинин Мамлекеттик карыздар башкармалыгынын жетекчиси Руслан Татиков
"Жалгыз Германия карызды жоюу боюнча макулдугун берди. Документке кол коюла элек, бирок сүйлөшүүлөр болду”, — деди Татиков.

Ал кошумчалагандай, бул каражат эми Мамлекеттик ипотекалык компанияга жумшалат деп күтүлүп жатат.

0
Белгилер:
Руслан Татиков, Тышкы карыз, Германия, Кыргызстан
Тема боюнча
Кыргызстан карыз төлөөнүн эң жогорку чегине качан жетет? Расмий жооп