Айдаркен комбинаттын суюк сымабы. Архив

Улуу Ата Мекендик согушка таасир берген Айдаркендин сымабы. Кызыктуу баян

(жаңыланган 12:50 20.04.2020)
Сымап — кеңири белгилүү болгон оор суюк металл. Улуу Ата Мекендик согуш маалында коргоо багытында гана пайдаланылган. Сымаптын фульминаты, кошулма, ошондой эле жалпыга белгилүү болгон күркүрөк сымап курал-жарактын ар кыл тиби жана түрүндө болгон.

Күркүрөк сымап менен капсюль, детонатор, патрондор, снаряд, авиабомба, мина үчүн жардыргычтардын ичин толтурушкан. Сымаптын экинчи багытта, бирок эң маанилүү колдонулушу — сулема же сымаптын хлориди, медицинада күчтүү дезинфекциялоочу каражат. Согуш жылдары сулемасыз госпиталды да, операция жасоочу бөлмөнү да элестетүүгө болбогонун жазат баяндамачы Дмитрий Верхотуров.

1941-жылы СССР өтө олуттуу коркунучка, кандайдыр ок-дары өндүрүшүн толук токтотуу кооптуулугуна кабылган. 1941-жылдын 29-октябрында немец армиясы Украинадагы Горловканы басып алган. Андан анчалык ыраак эмес жерде сымап өндүрүү жана эритүү боюнча СССРдеги жападан жалгыз комбинат жайгашкан Никитовка айылы болгон. Комбинаттын жабдуусун чыгарып кеткени менен сымапты кайдан алыш керек деген башка бир курч маселе жаралган.

Шахтер Хайдарканского ртутного комбината
© Sputnik / Эмиль Садыров
Айдаркен (Хайдаркан) эзелтен белгилүү болгон. Геологдор бул жакта байыркы иштелмелердин издери жана байыркы заманда иштетилген кендин жараксыз катмары байкалганын белгилешкен. Бирок кенди аздыр-көптүр тыкыр иликтөө 1930-жылдын башында гана башталган.

Кырдаалдын олуттуулугун сандар менен көрсөтүүгө болот. Согушка чейин, 1940-жылы, Никитов комбинатынан 361 тонна, ал эми 1941-жылдын январь-сентябрь айларынын аралыгында (комбинатты 1941-жылдын 8-октябрынан тарта көчүрө башташкан) 372 тонна сымап өндүрүлгөн. Ошол маалда, 1941-жылы, сымапка болгон муктаждык 750-800 тоннага чыккан, анын 500 тоннасын гана камсыз кылууга мүмкүн болгон. Сымаптын жарымы чет өлкөдөн да сатып алынган. Бирок бул да татаал болгон. Согуш башталганы негизги дүйнөлүк сымап өндүрүү бөлүгү душман тарапта калып калган.

1938-жылы кийинчерээк антигитлердик коалицияга кирген өлкөлөр, анын ичинде СССР жылына 1383 тонна сымап алган. Ось альянсына кирген өлкөлөрдөн Италия 3300 тонна жана Испания 1370 тонна сымап өндүргөн. Ошондуктан Никитов сымап комбинатынын басып алынышы курч көйгөй жараткан. Башта запастагы жана кай жер болбосун алынган сымапты жеткирүүгө болмок. Бирок аскердик керектөө 1941-жылдын 4-кварталында 70 тоннага, анын ичинде Ок-дары наркоматы — 30 тоннага, Саламаттыкты сактоо наркоматы — 20 тонна, Авиациялык өнөр жай наркоматы — 8 тоннага бааланган. Ошол эле кварталда жарандык сектордун керектөөсү 69 тонна болору эсептелген. Болгондо да бул болушунча кыскартылгандагысы эле. Сымапты кайдан алуу зарыл? Бул согуштун жыйынтыгын аныктай турган суроо болгон.

Хайдарканкурулуш

Айдаркен (Хайдаркан) эзелтен белгилүү болгон. Геологдор бул жакта байыркы иштелмелердин издери жана байыркы заманда иштетилген кендин жараксыз катмары байкалганын белгилешкен. Бирок кенди аздыр-көптүр тыкыр иликтөө 1930-жылдын башында гана башталган. Кен Алай тоо тутумуна кирген, деңиз деңгээлинен 2000 метр бийик, Ферганадан түштүк-батышка 83 чакырым аралыктагы Эшме тоо кыркасында жайгашкан. Ага жакын жерде Айдаркен кыштагы бар. Анын аймагында жайгашкан кен да кыштактын атын алган, азыркыга чейин сакталган.

2006-жылы Хайдаркан Айдаркен болуп өзгөртүлгөн, 2012-жылы ага шаар макамын ыйгарышкан.

Готовая продукция Хайдарканского ртутного комбината — ртуть
© Sputnik / Эмиль Садыров
2006-жылы Хайдаркан Айдаркен болуп өзгөртүлгөн, 2012-жылы ага шаар макамын ыйгарышкан.

1933-жылы эле Айдаркен — ири жана маанилүү кен экени аныкталган. Негизги компоненти плавик шпаты (флюорит) эле, анда сымап менен сурьма аралаш болгон. СССРдин Илимдер академиясынын материалдарында 1933-жылы Айдаркендин геологиялык кору 1 миллион тонна плавик шпаты, 198,5 миң тонна сурьма жана 10,3 миң тонна сымап деп бааланган. Бирок бул аралашмалар сурьма боюнча СССРдин бардык запастарынын 100 пайызы, сымап боюнча 50 пайызы болгон. Чынында ал баалар өндүрүлгөн сымаптын корунан 8,5 миң тоннадан 2,7 миң тоннага чейин абдан айырмаланган.

Айдаркен согушка чейин эле өздөштүрүлө баштаган, белгилүү болгондой, 1940-жылы кен 800 килограмм сымап эриткен. Аны менен катар эле кенде сурьманын 30 пайыздык концентраты алынган. Мисалга, 1941-жылдын июлуна карата 1681 килограмм сымап жана 195,1 тонна сурьма концентраты өндүрүлгөн. Негизи бул тажрыйба лаборатория курулушу боюнча татаал Айдаркен кенинин ар кыл тилкесинен руданын өндүрүштүк сыноосун өткөргөн. Геологиялык иштер жана сыноо запастын көлөмү жана ишкананын өнүгүү долбоорунун иштелмелерин тактоо үчүн маанилүү болгон.

Согуштун башталышы жана Донбасстын немистер тарабынан басып алынышы бул ишти үзгүлтүккө учураткан. Никитов руднигинин жабдыктарын чыгарып кетүүгө үлгүрүшкөн, аны кайда жайгаштыруу керек деген маселе чыккан. Чынын айтканда, Айдаркен эң ылайыктуу болчу, себеби СССРдин бөлөк эч бир жеринде мынчалык ири кен болгон эмес. Аны иштетүүнү эч создуктурбастан баштоо зарыл эле.

1941-жылдын июль айында курулуш түптөлүп, Айдаркен кендин инфраструктурасы менен алектенген. Никитов комбинатынын эвакуациясы бардык ишти дароо тездеткен.

СССРдин Түстүү металлургия наркоматынын Главредметинин (Сейрек кездешүүчү металлдардын башкы комитети) документтеринен комбинаттын курулушу абдан шашылыш мүнөздө болгону көрүнүп турат. 1941-жылдын 24-октябрында СССРдин түстүү металлургия наркомунун орун басары П.Я.Андропов Свердлов темир жолунун Бокситы станциясынан Скобелево Ташкент темир жолунун станциясына № 689 (920 киши) курулуш батальонун тезинен которуу үчүн 40 вагон талап кылган.

Инженер О.Каминскийдин учкай катында жазылгандарга караганда, 1941-жылдын 13-ноябрында Хайдарканстройдо дизелдик-компрессордук (беш дизель-генератор менен) жана устакана имараты эбак тургузулган. Бремсберг же рудниктеги жантык тоннелдин курулушу башталган. Жер казуу иштери жана тажрыйба заводун байытуучу фабриканын пайдубалын түптөө иши жүргөн. Ошондой эле Кувасайдан ЛЭП да курулуп, суу түтүгү өткөрүлгөн.

Вагонетка заполненная ртутной рудой в шахте города Айдаркен
© Sputnik / Эмиль Садыров
Согуштун башталышы жана Донбасстын немистер тарабынан басып алынышы бул ишти үзгүлтүккө учураткан. Никитов руднигинин жабдыктарын чыгарып кетүүгө үлгүрүшкөн, аны кайда жайгаштыруу керек деген маселе чыккан. Чынын айтканда, Айдаркен эң ылайыктуу болчу, себеби СССРдин бөлөк эч бир жеринде мынчалык ири кен болгон эмес.

Кыйынчылык жалгыздап келбейт тура. Геолог Смирнов 1941-жылдын октябрында рудниктин башкы талаасынан сымаптын корун баалоо ишин жүргүзгөн. Буга дейре 7,1 миң тонна запас тастыкталган, ал эми Смирнов 1-1,5 миң тонна экенин көрсөткөн. Анын пикиринде, жер алдындагы рудникти түптөп, ордун аныктоо үчүн ийне-жибине чейин иликтенген геологиялык иштерди аткаруу керек болгон. Жеңил казылчу руданы жана эзелкиден калган жараксыз катмарды алуу абзел эле. Аларда курамында 0,1 пайыз сымап камтылган 50 миң тоннанын тегерегинде кен болгон. Башка арга жок болчу. Геологдордун бүтүмүнө карабастан, СССРдин Түстүү металлургия наркоматынын Техникалык кеңешинин комиссиясы 1941-жылдын 15-ноябрында 1942-жылы Айдаркенде 300 тонна сымап өндүрүү керектиги боюнча чечим кабыл алган. Бул үчүн бир айлык өндүрүш көлөмүн 18 эсеге жогорулатуу зарыл болгон!

Айдаркен согуш жылдарынан соң

Айдаркенде мынчалык көлөмдө согуштун аяк ченинде да өндүрүлбөгөндүгүн дароо айта кетели. Аныгында СССРдин Түстүү металлургия наркоматындагы Главвольфрамынын №5 комбинаты, согуш жылдары Айдаркен сымап комбинаты ушундай аталган, алда канча аз металл өндүргөн. Тагыраагы, 1941-жылы — 11,65 тонна, 1942-жылы — 82 тонна, 1943-жылы — 137 тонна. 1945-жылы №5 комбинаттын өндүрүшү 193 тонна сымап алынган. Бирок ошентсе да, 1942-жылы комбинат өндүрүштү сегиз эсеге көбөйткөн, ал эми андан кийинки жылы аны дагы эки эсеге жогорулата алган. Согуш убагы үчүн бул кыйла чоң жетишкендик. Куру дегенде согуштагы эң зарыл муктаждыктар Айдаркен сымабы менен канааттандырылып турган.

1942-1943-жылдары комбинат 219 тонна сымап өндүрүп, ошол убакта бул СССРдин Ок-дары наркоматынын керектөөсүн (240 тонна) дээрлик камсыз кылган. Капсюль жана жардыргычтарды өндүрүүгө сымап жетишерлик болгон.

Вагонетка заполненная ртутной рудой в шахте города Айдаркен
© Sputnik / Эмиль Садыров
Кенде 1941-жылы — 11,65 тонна, 1942-жылы — 82 тонна, 1943-жылы — 137 тонна. 1945-жылы №5 комбинаттын өндүрүшү 193 тонна сымап алынган. Бирок ошентсе да, 1942-жылы комбинат өндүрүштү сегиз эсеге көбөйткөн, ал эми андан кийинки жылы аны дагы эки эсеге жогорулата алган.

Айдаркен 1943-жылдын 5-сентябрында 51-бөлүк жана 5-чабуул армиясынын Горловканы бошотконго чейин кармалып турууга мүмкүндүк берген. Главвольфрамдын адистери талкаланган нерселерди баалоо жана тез калыптандыруу иштерин уюштуруу үчүн ал жакка ашыгышкан. Көмүр өндүрүшү наркоматы, Кара металлургия наркоматы жана башкалар сыяктуу ири чарбалык наркоматтар талкаланган ишканаларды калыптандыруунун алдын ала пландарын иштеп чыгышкан. Никитов сымап комбинатынын өзгөчө маанилүүлүгү үчүн да, албетте, мындай план болгон. Куткарылгандан көп өтпөй ал дагы сымап өндүрө баштаган. Калганына союздаштары көмөктөшкөн. 1945-жылдын 1-январына карата негизинен АКШдан СССРге ленд-лиз боюнча (Кошмо Штаттар тарабынан экинчи дүйнөлүк согуш маалында аскердик техника жана материалдык каражаттарды союздук өлкөлөргө карыз же ижарага берүү тутуму) 818,6 тонна сымап ташылган. Ленд-лиздин үч жылында орто чен менен жыл сайын 272 тонна сымап алып келинген. Аз эмес, бирок эң маанилүү, эң зарыл муктаждыктарды камсыз кылууга гана жумшалган. Сымап Кошмо Штаттардын өзүнө да өтө зарыл эле, бул держава башка союздаштарын, биринчи кезекте Улуу Британияны жабдуу үчүн күчтүү аскердик өнөр жайды өнүктүргөн.

Ленд-лиздин негизги массасы 1943-1944-жылдарга туура келет, демек эң кыйын кезеңде, эң оор 1942-жылы советтик коргоо өнөр жайы үчүн Айдаркен эң негизги сымап өндүрүүчү болгон.

Белгилер:
армия, Улуу Ата Мекендик согуш, комбинат, өндүрүүчү, сымап, Айдаркен
Тема боюнча
Непалдык гид Кыргызстандагы туризмдин негизги көйгөйүн атады. Маек
Кыргызстандагы 16,5 тонна таштандыдан пайда көрүүнүн жолу. Кызыктуу маек
Россиянын Петр Великий атомдук крейсери. Архив

"Бул кемесиз иш жүрбөйт": Россиянын Түндүк флоту НАТОго кандай жооп кайтарат?

(жаңыланган 20:15 22.04.2021)
Эксперттердин баамында, РФтин Түндүк флотуна ушул тапта суу түбүндө жүрүүчү дизелдик кайыктар өтө зарыл.

Куралышы адаттан тыш, купуялуулук, автономдуулугу жогору, бөтөнчө милдеттер... 2027-жылы Россиянын Аскердик-деңиз күчтөрүнүн Түндүк флоту кеминде эле суу түбүндөгү жаңы дизель-электрдик төрт кайык менен бекемделет. Алар "Лада" 677 долбооруна таандык.

Бүгүнкү күндө мындай кемелер айрыкча Арктикага зарыл. РФтин эң күчтүү аскердик-деңиз бирикмесинин курамы кандай өзгөрөрү тууралуу РИА Новости агенттигинин колумнисти Николай Протопопов толгогон.

Дизелдик серия

Төртүнчү муундагы 677 долбоорунун дизелдик-электрдик кайыктары 1990-жылдардын аягынан бери курулуп келет. Башкы кемеси — ушул тапта сынамык пайдалануудагы "Санкт-Петербург". Суу түбүндө жүрүүчү дагы эки, атап айтканда, "Кронштадт" жана "Великие Луки" кайыктарынын курулушу ар кыл баскычта. Булардан тышкары дагы эки кеменин курулушу келерки жылы башталат.

"Лада" — көбүнесе инновациялык долбоор. "Рубин" борбордук конструктордук бюросунун иштеп чыгуучу адистери россиялык кеме курууга анча мүнөздүү болбогон бир корпустуу схеманы колдонушкан.

Атайын каражат менен капталгандыктан, ошондой эле заманбап радиоэлектрондук системалар менен жабдылып, жогорку даражада автоматташтырылгандыктан "Ладалар" бул типтеги субмариналардын арасынан байкатпастыгы боюнча кескин түрдө айырмаланат. Булардан тышкары, келечекте "677чилерди" абадан көз каранды болбогон күч орнотмолору менен жабдышмакчы.

"Ладалар" — россиялык флоттун "курулушу узакка созулган" кайыктарынан. Кемелерди ишке берүүнүн мөөнөтү улам жылдырылып, каржылоо кыскарып, иш токтотулуп келген. Биргелешкен кеме куруу корпорациясынын жетекчиси Алексей Рахмановдун айтымында, мындайга себеп болгон көйгөйлөр тийиштүү каражаттар менен жабдуучуларга байланыштуу. Ал тургай ушундан улам Тынч океандык флот үчүн "Ладалардын" ордуна башка бир — 636.3 долбоорунун суу түбүндөгү алты кайыгын курууну чечишкен.

Башкы "Санкт-Петербург" кемесин моряктарга араң 2010-жылы беришкен. Негизи бул кеме сынамык стенд катары болуп, пайдаланууда улам толукталып, куроодогу мүчүлүштүктөрүн жоюуга бир далай убакыт кеткен.

"Ладалар" салыштырмалуу чакан субмариналар, сыйымдуулугу — 1800 тонна. Суу түбүндө 21 узелге дейре күүлөнөт, 250 метрге чейин сүңгүй алат. Экипажы — 35 киши, автономдуулугу — 45 сутка. Негизги кеме торпеда жана миналар менен гана жабдылган, сериядагы кийинкилеринде бортторуна "Калибр" канаттуу ракеталары жайгаштырылат.

Алмашкыс кайыктар

Эксперттердин баамында, РФтин Түндүк флотуна ушул тапта суу түбүндө жүрүүчү дизелдик кайыктар өтө зарыл. Азырынча аталган өлкөнүн 877 долбоорунун суу түбүндө жүрүүчү эски дизелдик-электрдик кайыгынан бир нечеси гана бар.

"Палтус", негизи эле суу түбүндөгү күчтөр көп буталуу жана стратегиялык атомдук субмариналар катары таанылган. Натыйжада аларды башкы функциясынан башка багытка буруп, тактикалык операцияларга катыштырууга туура келет. Россияда флоттун мурдагы командачысы адмирал Вячеслав Поповдун айтымында, мындай көрүнүш — 1990-жылдардагы каатчылыктын изи.

"Түндүк флотко суу түбүндө жүрүүчү дизелдик кайыктар ар убак зарыл, — дейт ал. — Ар бир долбоордун өз аскердик багыты бар, башкалар анын ордун баары бир жүз пайызга толтура албайт. Азыркы дизелдик-электрдик суу түбүндөгү кайыктардын атомдук түрлөрүнөн негизги айырмачылыгы — дээрлик дабышсыз, аларды табыш абдан татаал. Негизги милдети — душмандын кайыгы менен кармашуу". Адмирал ушундай субмариналардын жоктугун башка каражаттар, атап айтканда авиация, кемелер, атомдук ракета ташуучулар менен толукталарын түшүндүрөт.

"Түндүк флотко суу үстүндөгү жана суу түбүндөгү кемелердин бардык – дизелдик-электрдик кайыктардан атомдук түрлөрүнө дейре керек, — дейт Попов. — Флотко командачылык кылып турганымда суу түбүндө жүрүүчү дизелдик-электрдик үч кайыгыбыз бар эле. Акырындап алар мөөнөтү боюнча эсептен чыгарылган, бирок кайра жарытарлык эч нерсе жөнөтүлгөн эмес. Кара деңиз флотун суу түбүндөгү дизелдик кайыктар менен толуктоону чечишкен. Саясий себептерден улам ушундай болгону айкын".

Чектешкен чекит

Түндүк флоту кансыз согуш жылдары өзөктүк ооздуктоонун маанилүү элементи болгон. Түндүк деңизчилер эң заманбап стратегиялык атомоход жана суудагы сокку уруучу ракеталык кемелерге ээ болгон.

Бүгүн тарых кайталанып турат: Түндүк флотко өзүнчө аскердик округ макамын ыйгарышкан, ал эми 2014-жылы анын базасында Бириккен страгиялык командачылыкты түзүшкөн. Бул жакка эң акыркы курал жана техника келип турат. Ошентип, түндүк деңизчилер "Борей" долбоорунун суу түбүндөгү жаңы атомдук жана "Ясень" көп буталуу кайыктарын алгачкылардан болуп өздөштүрүштү.

"Адмирал Нахимов" атомдук ракеталык крейсери да толук заманбапташтырылууда. Ага удаа эле "Петр Великий" оор атомдук ракеталык крейсери да толук жакшыртылат. Мындан тышкары, түндүк деңизчилерге 22350 долбоорунун көп буталуу фрегаттарынан бир нече бирдик бөлүшкөн. Алар "Калибр" канаттуу ракеталары жана кемеге каршы коргонуучу "Оникс" ракеталары менен куралданган. Анан да сериянын башкы вымпели "Адмирал Горшковдо" "Циркон" гипер үндүү комплексин башкарууга машыгып жатышат.

Азыркы реалдуулукта Россияга Түндүктө кубаттуу форпост (алдыңкы пункт) өтө зарыл. Арктикага планетадагы алдыңкы державалар тыкыр көз салат. Мында пайдалуу кендин эбегейсиз кору жатат. Далай мамлекеттер аталган чөлкөмдө аскердик күчүн бекемдөөгө умтулат. Анын ичинде Арктикадагы башкы атаандаштары катары Россия менен Кытайды атаган Кошмо Штаттар да аталган аймакта активдешти.

Соңку жылдары америкалыктар Түндүккө курал толтуруп, Аляскада радиолокациялык станцияларды куруп, ал жакка ондогон сокку уруучу истребителдерди жеткирүүдө. Пентагон чөлкөмдө жаңы типтеги күч бөлүктөрүн – көп домендүү топторду уюштурууга ниеттенди. Норвегияда азыр АКШнын стратегиялык авиациясынын учактары бар, ал эми россиялык жээктерге жакын тоңдурулган аскердик-деңиз базаларды кайрадан пайдаланууну пландоодо.

Белгилер:
Авиация, сокку, кайык, ракета, курал, НАТО, Россия, кеме
Тема боюнча
Бура бастырбаган табылга. Россиянын жаңы стратегиялык ракета ташуучусу
Кара деңиздеги РФтин Каспий флотилиясы

Кара деңизге жеткирилген артиллериялык, десанттык кемелер. РФ флоту эмнени көздөөдө?

(жаңыланган 22:31 20.04.2021)
Түштүк-батыш стратегиялык багытка карата кандай коркунуч болбосун ыкчам чара көрүүгө даярдыгын Россия Кара деңиздеги кадамы менен көрсөттү.

РФтин Каспий флотилиясы, Балтия жана Түндүк флотторунун ракеталык, артиллериялык жана десанттык кемелери аталган чөлкөмгө жеткирилди. Аскерий баяндамачы Александр Хроленко бул ирет Россиянын ушул аракетине баам салган.

Каспий флотилиясынын 15 кемесинен турган топ 17-апрелдин таңында Керчен кысыгы аркылуу Крым көпүрөсүнүн алдынан сүзүп өтүп, Кара деңизге карай багыт алды. Ошол эле күнү Босфор булуңунан Кара деңизге РФтин Түндүк флотунун ири десанттык кемелери – "Александр Отраковский" жана "Кондопога", андан соң Балтия флотунун ушундай эле "Калининград" жана "Королёв" кемелери жөнөдү.

Жети десанттык ири кемени кошкондо Кара деңизде россиялык мындай жети бирдик бар, штаттык курал жана зооттолгон техника (100 танктан өйдө) үч миң чакты деңиз пехотачыларын бортуна жайгаштыра алат. Ошону менен бирге эле десанттык катерлерди да унутта калтырган болбойт.

Каспий флотилиясынын, Балтия жана Түндүк флотунун күчтөрү Кара деңиз флоту менен биргеликте жоопкерчилик жүктөлгөн аймактагы катаал жагдай эске алынып уюштурулган ири машыгууларга катышат. "Калибр" канаттуу ракеталары менен 2000 чакырымдык радиустан "ливиялык сценарийди" же "чөлдөгү бороонду" уюштуруп, башкача айтканда, европалык өлкөлөрдүн аймагындагы агрессорду кыйратып коё алчу дараметке ээ.

Ошондой эле Кара деңиз флоту жана Каспий флотилиясынын деңиз пехотасы жана жээктеги күчтөрүнүн бөлүктөрү да тартылган. Россиянын түштүк-батыштагы чек араларына аталган мамлекеттин жалпы күчтөрүнүн эки армиясы жана аба-десанттык күчтөрдүн үч дивизиясы, Түштүк аскердик округунун сокку уруучу авиациясы да жеткирилген. Крым тобу кургакта, деңизде жана абада болжолдуу душмандын деңиз жана аба десанттары менен "айыгышкан кармашка" машыгууда.

Батыштын кысымына жооп

Чыгыш Европада 26 өлкөдөн 30 миң жоокер катыша турган Defender Europe 21 машыгуусунун Кара деңиздеги активдүү фазасы май айына коюлган. Ал убакка дейре британ аскердик кемелери, атап айтканда, эсминец жана кайыктарга каршы фрегат келет. Негизинен алар ракетага каршы коргонуучу америкалык "Гарпун", аэродинамикалык бутасын 80 чакырымга чейинки аралыктан кыйратуучу Sea Wolf зениттик ракеталык комплекстери менен жабдылган. Кара деңиз акваториясында британиялык аскердик-деңиз күчтөрүнүн кемелери Жер ортолук деңиздеги "Королева Елизавета" авиа ташуучусунун бортунан көп буталуу F-35 истребитель-бомбалоочуларын колдойт.

Донбасста курчуп турган абалдан улам РФтин Коопсуздук кеңешинин катчысы Николай Патрушев АКШ жана анын союздаштары Украинаны Крымга карата чагымчылыкка шыкактап жатканын билдирген эле.

Россиянын быйыл 21-апрелден 31-октябрга чейин пландалган аскердик окуулары Кара деңиздеги бир нече районду чет өлкөлүк аскердик-деңиз күчтөрү үчүн жабат. Кеме өтүүчү үч тилке, атасак, Крымдын түштүк жээги (Севастополдон Гурзуфка чейинки), Керчен жарым аралындагы жээктеги жана Крымдын батышында деңизге малынып турган чакан тилкеде ушундай бөгөт коюлган. Эске салсак, бардык чектөөлөр РФтин территориалдык сууларынын ичинде гана, ошону менен бирге эле эл аралык эрежелерге шайкеш, Керчен кысыгындагы жарандык кемелердин өтүшүнө жолтоо болбойт.

Украинанын куралдуу күчтөрү жана НАТОнун стандарттык окууларына Россия Крымдын жээктериндеги таамай тийчү канаттуу ракеталар менен сокку уруучу күчтүү кеме тобун, Кара деңиз флоту жана Түштүк десанттык округдун "аба армадасын" түзүү менен жооп кылып, жабдылбаган жээкке жеткирүү менен өз мүмкүнчүлүктөрүн көрсөтүүдө.

Мурдараак Кара деңиз акваториясын Түштүк аскердик округунун авиациясынын жана Кара деңиз флотунун Деңиз авиациясынын биргелешкен ири машыгуулары башталып, анда фронттук Су-24М жана Су-34 бомбалоочу учактары, көп буталуу Су-27СМ жана Су-30СМ болушунча пас бийиктиктеги деңиз буталарын карай ракета кое берүү жана бомбалоого машыгып, ошондой эле Кара деңиз флотунун кемелерин калкалап жана коштоо менен алек болушат.

Кара деңиздеги Россиянын Куралдуу күчтөрүнүн катаал үстөмдүгү шартында "Европанын коргоочулары" күч жана каражаттардын машыгуусунда кескин түрдө чектелген. Defender Europe 21 окуусунун пландарына түзөтүү киргизилери шексиз, антсе НАТО боюнча "улук өнөктөштөрдүн" кадыр-баркы түшөт. Пентагондун "кеме өтүүдөгү эркиндиктин" кыйрашы жөнүндөгү кооптонгон билдирүүлөрү ушундай жагдайдан улам экени түшүнүктүү. Кантсе да октябрь айында аймактагы кырдаал калыбына келип калары айкын.

Белгилер:
десант, НАТО, Россия, аскер-деңиз флоту, Кара деңиз
Тема боюнча
"НАТОнун иши": россиялык чек араларда эмне башталмакчы? Сереп
Эне жана баланы коргоо борборунун патология бөлүмүнүн неврологу, медицина илимдеринин кандидаты Нурмухамед Бабажанов

Бабажанов: өлкөдө полиомиелит менен ооруган бала жок

(жаңыланган 10:44 23.04.2021)
Эне жана баланы коргоо борборунун патология бөлүмүнүн неврологу, медицина илимдеринин кандидаты Нурмухамед Бабажанов шал менен ооруган бейтап акыркы жолу 1993-жылы катталганын айтты.

Балдар арасында церебралдык шал, талма жана бала эненин курсагындагы кезинде же төрөлүп жатканда алган жаракатынан улам баш мээнин жабыркашы эң негизги көйгөй. Нерв ооруларынын пайда болушунун себептери баланын тубаса кемтик менен төрөлүшү, аны шарттаган тукум кууган оорулар, ата-эненин ден соолугу, жашоо образы, эненин канынын аздыгы себеп болот. Бул тууралуу Нурмухамед Бабажанов Sputnik Кыргызстан радиосунун эфиринде маек куруп жатып билдирди.

Бабажанов: өлкөдө полиомиелит менен ооруган бала жок

Анын айтымында, полиомиелитке каршы балдарды массалык түрдө эмдөөдөн улам азыр өлкөдө бул илдет менен ооруган адам жок.

"Полиомиелит же шал оорусу курч өтүүчү жугуштуу оору. Көбүнчө кичинекей балдар менен өспүрүм курактагылар оорушат. Ошентсе да кичинесинде полиомиелитке каршы эмдөөдөн өтпөй калган чоңдор да ооруну жуктуруп алган учурлар бар. Оору борбордук нерв системасын, биринчи кезекте жүлүндү жабыркатып, өтүшүп кетсе шалга кептей тургандыгы менен кооптуу. Вирус кан аркылуу жүлүнгө барып булчуңдарды иштете турган мотордук клеткаларды талкалайт. Ошондуктан баланын колу-буту иштебей майып болуп калат. Ошондой эле кээде жутуу жана дем алуу булчуңдары да шал болуп, өлүмгө алып келген учурлар бар. Эгер бала шал болуп калса кайра толук калыбына келе албайт. Кыргызстанда 1960-жылдары полиомиелит менен ооруп калып мүмкүнчүлүгү чектелген балдарды реабилитациялоо үчүн Ак-Сууда санаторий ачылган. Акыркы жолу шал менен ооруган бейтап 1993-жылы катталган. Ал эми 2010-жылы коңшу Тажикстанда ооругандар катталып, биз үчүн кооптулук жаралган эле. Мурда төрөт үйүндө эле балдардын оозуна шал оорусуна каршы дары тамчылатып койчу элек. Азыр, кудайга шүгүр, аталган илдет менен жабыркаган балдар жок. Бирок дүйнө жүзүндө оору дагы деле бар. Алсак, Кыргызстанга вирустун очогу бар Индия, Пакистандан адамдар келип-кетип жатышат. Ошондуктан азыр улуттук календарь боюнча балдар жылына төрт ирет полиомиелитке каршы вакцина алышы зарыл", — деди Бабажанов.

Дарыгер 2010-жылдан бери шал илдетинин белгилери болгон балдардын анализи тоңдурулуп Москвадагы Чумаков институтуна жөнөтүлүп, ал жактан диагноз коюлуп жатканын кошумчалады.

Белгилер:
өспүрүм, бала, илдет, вирус, нерв, полиомиелит, Нурмухамед Бабажанов
Тема боюнча
Өлкөдө балдарга полиомиелитке каршы вакцина сайыла баштады