Сбор молока у частников-производителей в Белоруссии

Элеттиктер гумжардам эмес иш билги адиске муктаж экен. Айыл арманын укчулар барбы

390
Учурда өлкө аймагында 453 айыл аймагы, үч кыштак бар. Элет жеринде төрт миллиондон ашык адам жашап, жалпы калктын үчтөн эки бөлүгүн түзөт.

Sputnik Кыргызстан маалымат агенттигинин колумнисти Мирбек Сакенов бул ирет айыл көйгөйлөрүнө кайрылып, ой-толгоосу менен бөлүштү.

Мектепти бүтүп кеткенден бери өзүмдүн туулуп-өскөн айылымда мынча көп убакыт жүрө элек экенмин. Мурун кичи мекениме саналуу эле күнгө келип, кайра шашып борборго жумушка же окууга кетчүмүн. Бул ирет дүйнөгө тараган COVID-19 вирусунан улам бир айдан ашык убакыттан бери ата-энемдин үйүндө жашап, Ысык-Көл облусундагы айылдардын биринде күн кечирип жатам.

Азыр элетте жашоо-турмуш өз нугу менен жүрүүдө. Бул жакта көпчүлүк үй-бүлөлөрдүн кара курсагы короодогу саан уйга байланыптыр. Туруктуу киреше булагы, жумушу жоктор ошол уйдун сүтүнөн түшкөн акчага азык-түлүк, күйүүчү май алып, жада калса бала-бакырасынын жалаягын да жаңыртып турат экен.

Айыл чарба техникасы, унаасы барлар жер айдап, жүк ташып тыйын таап тиричилик көрсө, төрт түлүк мал кармагандар жайлоого чыгып, элдин малын багып күзгө чейин тоодо жүрөт. Ал эми малы, унаасы дагы жоктор айыл чарба, курулуш жумуштарында жалданып нан табууда.

Анан болжол менен ар бир үчүнчү үй-бүлө чакан банктардан насыя алып, алардын жибине тушалган экен.  Мындай турмушту азыр менин эле айылым эмес, өлкөдөгү көпчүлүк калк жашаган аймактар башынан өткөрүп жаткандыр. 

Жогоруда тизмектелгендер элеттиктер баш ооруткан маселенин чет-бучкагы эле. Жасалчу жумуш, чече турган көйгөй арбын экен. Мен алардын айрымдарына азыноолак токтолуп, айылдан борборго кеткен азаматтарга, жогорку кызматта отуруп алып аймактагылардын көйгөйүн чечүү милдетин алган аткаминерлерге айткым келди. Анткени журналист кичи мекенине барганда сөзсүз бир нече тургун жогорку жактан бир чоң чиновник келгендей эле жетер жерине жеткен иштерин айтып, анын чечүү жолдорун сурап арызданат. Ошол карапайым элдин кээ бир сөздөрүн эшитип, аймакта иш чатак экенине көзүм жетти.

Мисалы, талаада арпа, буудай, картошкадан баштап жашылчага чейин айдап, күзүндө түшүмүн жыйнаган дыйкандар кесипкөй агрономдорго өтө муктаж экен. Азыр аймакта андай билимдүү адистин жоктугунан айылдыктар окумуштуулардай эле эксперименталдык иштер менен алек. Эрте жаздан кеч күзгө чейин талаада жүргөндөр жер семирткичтерди кайсынысын качан кантип колдонуп, өсүмдүк, мөмөлүү дарактарды отоо чөп, зыянкечтерден арылтуу жолдорун ар кимден сурап иш кылууда. Алар айрым учурда чет жактан келген толгон-токой химиялык заттарды ыксыз пайдалана берип айдоо жерди жараксыз абалга чейин жеткирет. Элге малдын кыгынан, жөнөкөй эле бакчада жаткан чөп, жалбырактан да анча кымбат эмес жер семирткич алууга мүмкүн экендигин айта турчу жан жок. Деги койчу, "көп жылдан бери өздөштүрүлбөгөн жерди иштетип, кирешелүү тигил же бул өсүмдүктү өздөштүрөлү" деп жол көрсөткөн кесипкөйлөрдү кезиктире алган жокмун.     

Азыр төрт түлүк мал баккан айыл-кыштактарга кесипкөй мал доктурлар өтө зарыл болуп турган чагы. Союздан калган ал адистердин ордун басчу окуу жайды аяктаган жаштарды такыр таппайсың. Короодогу жылкы сыркоолоп калса, эптеп-септеген мал доктурга эмес, эл оозуна алынган билермандарга алып бармай, андан башка айла жок. Ошентип бир нече жыл жем-чөбүн берип, бапестеп баккан малынан айрылып отуруп калышат, 

Ошондой эле пенсия курагындагы адистерди алмаштырганга жогорку билимдүү, кесипкөй, уюштургуч жаштарды ит менен издеп эптеп табасың. Айыл өкмөттө иштеп жүрүп чалмакейди чалып, ири суммадагы акчаны кымырып алган жетекчи сөрөйдү эл эптеп кызматтан кетирсе, жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органы анын ордуна башка киши таппай убара тартып, баягыны эле кайра отургузат экен. Жүздөгөн түтүн жашаган айылда "баягылар" алмаштырылгыс кадрларга айланыптыр. Шартка карап, мүмкүнчүлүктөн пайдаланып алар кээде карапайым элди "кетем" деп коркутуп коюшат экен.

Деги койчу, айта берсе айылдаштарымдын арманы арбын. Борбордогулар "ак үй, көк үй жакта саясий кризис болуп, аткаруу бийлигинде иш билгилер калбай калды" деп калышат го. Так ошондой абал элетте дагы кездешет. Кээде жаштар чогула калып жыйын өткөрүп, чакан митингдерди уюштура калат. Айрым учурда калк башындагылардын былыктарын чукуп чыгып кичинекей эле кыштак эки жаатка бөлүнгөнгө чейин жетет. Жумушу бүтпөгөн айылда эмнеге мындай ызы-чуу чыгат деп ойлонбой койбойсуң.

Андан сырткары, суу башында жашагандар төрт мезгил үзгүлтүксүз таза суу иче алышпайт. Чакан өндүрүш жайларын ачуу аракеттери өтө эле жай, айрым жерлерде такыр эле байкалбайт. Кыскасы, карапайым элеттиктер кесипкөй, жаратман адистер каяктан келе калат деп үмүт артып, "өгүз өлбө, араба сынба" деп оокатын көрүп жатат.

Айтор, азыр элеттиктер гуманитардык жардамга эмес, уюштургуч дарамети күчтүү, иш билги адистерге, кичи мекениме иштеп берем деген тажрыйбалуу азаматтарга муктаж экен.

390
Белгилер:
турмуш, көйгөй, айыл, элет, Кыргызстан
Тема боюнча
Бир да учагыбыз жок! Бүк түшкөн кыргыз авиациясынын абалы тууралуу арман кеп
Кишилер китептерди окуп жатат. Архив

Жети элдин тилин бил. Тил үйрөнгөн адамдын артыкчылыгы жана ийгилиги

45
(жаңыланган 13:06 07.06.2020)
“Канча тил билсең – ошончо адамсың” деген кеп бар. Тил аркылуу биз бир элдин сүйлөгөнүн эле эмес, дүйнө таанымын, руханий дөөлөттөрүн, көөнөрбөс баалуулугун кошо үйрөнөбүз дейт колумнист Нуржигит Кадырбеков.

Тил билген адам эл жеткен ийгиликке ортоктош болуп, акыл жана рух казынасынын алтын ачкычын колго алат. Ошондон шыбага жана үлүш алууга мүмкүнчүлүк жаралат. Тилин өздөштүрүү менен ар бир калктын дилине сүңгүп кирип, алар тууралуу сырттан байкоо салганда көзгө урунбаган акыйкатты көрөбүз. Айтор элди, улутту таанып, түшүнүп, аңдоо үчүн анын тилин билүү аба менен суудай керек.

Ошон үчүн улуулардан “жети элдин тилин бил” деген накыл калыптыр. Бабаларыбыз бул насаатты тек гана айтып койбостон, жашап көрсөтүшүптүр. Кайсыл заман, кайсыл доор болбосун, элибиздин сөз баккан, илим-билимге кызыккан, кат тааныган, кыл калем кармаган акылдуулары бир эмес бир нече тилди өздөштүргөнүн тарых тастыктайт. Жусуп Баласагын, Махмуд Кашгари, Сарахси, Оши сыяктуу аалым бабаларыбыз эне тилибизден бөлөк жок эле дегенде фарсы жана араб тилдерин ийне-жибине чейин өздөштүрүшкөн. Кечээги эле Токтогул, Тоголок Молдо, Молдо Нияз, Жеңижок, Молдо Кылыч, Абдираим сыяктуу залкар акындар жана калемгерлер өзбек, казак, тажик тилдерин мыкты билишкени айтылат. Андан берки Касым Тыныстанов, Жусуп Абдырахманов, Баялы Исакеев, Төрөкул Айтматов, Исхак Раззаков сыяктуу мамлекеттик жана коомдук ишмерлердин бүтүндөй плеядасы болсо орус тилин терең үйрөнүшүп, ошол аркылуу дүйнөлүк илим-билимдин агымына аралашыптыр. Азыркы жаштардын арасында орус, англис, кытай, француз, алман, түрк, араб, фарсы, корей, жапон тилдерин жер жаңгактай жеңил чаккан көп тилдүүлөр көбөйүп барат. Бул өтө жакшы көрүнүш. Эне тилибиз, албетте, уюткулуу улутубуздун улуу уңгусу, акыл, маданият, билим көрөңгөбүздүн тарам-тарам тамыры, байманалуу пайдубалы, берекелүү башаты. Бирок биз үчүн дүйнөгө ар тараптан эшик-терезе ачкан дүйнөлүк тилдер, ар кандай элдер, мамлекеттер жана маданияттар менен байланыштырган алтын көпүрөнүн милдетин аткарууда жана аткара бермекчи.

Жеке өзүм да бир нече тилди үйрөндүм. Тил үйрөнгөнгө чейинки балалыгымда эне тилимди гана жетик билүү бир өмүрдүн ысык-суугу, оош-кыйышы, оомат-ийгилиги үчүн жетиштүү деп боолгочумун. Жогорку окуу жайда орус тайпасында окуп калып, кыргыз тайпасына которулууга айла-амал таппай кыйналгам. Көрсө, орусча окуп калганым тагдырыма буюрган Жараткандын өтө чоң белеги болгон экен. Тилди өздөштүргөн сайын анын даамы дагы да даана жана таттуу сезиле берди. Бара-бара кесибими терең үйрөнүүгө жана адам катары өсүшүмө себеп болгон китептерди биринин артынан бирин окуй баштадым. Пушкиндин, Толстойдун, Достоевскийдин, Есениндин, Тургеневдин түп нускасын окугандагы туйган жан дүйнө ырахатын сүрөттөө кыйын.

Англис тилин да кыргызча билбеген орус мугалимден үйрөндүм. Ал мезгилде түз эле кыргыз тилинен окуп өздөштүрүү үчүн даярдалган окуу-методикалык эмгектер жокко эсе болчу. Япон тилин болсо англис тили аркылуу акылыма сиңирдим.

Араб тили менен орус тилинин структурасы, грамматикасы оголе окшош. Араб тили менен жеңил-желпи таанышып кетишимдин башкы себептеринин бири ушул.

Ошентип ар бир тил өмүрүмдөгү орчундуу максаттарга алып барган чыйыр жол сыяктуу ак кызматын өтөп берди жана өтөп жатат. Теребелге, дүйнөгө бир тараптагы бир эле терезеден эмес, чоң-кичине, түркүн-түрдүү терезеден саресеп салган керемет болорун жон терим менен сездим. Ошон үчүн ушул күндөрү да жаңы тилдерди өздөштүрүү менен алпурушуп жүрөм.

Тил, бирок ишенимсиз дос. Бир аз көңүл бөлбөй койсоң таштай качат. Ошон үчүн аны унутта калтырбай, ар дайым пайдаланып, колдон келсе өнүктүрүп-өстүрүп, байытып отуруу керек. Бир тилдин зыяны башка тилге тийбегендей болсун. Чет өлкөлөрдүн биринде мурдагы СССРден көчүп кеткен Табакиндердин үй-бүлөсү менен таанышып калгам. Алардын кичүү кызы жергиликтүү тилди өздөштүрүүгө баш-оту менен киришип кетип, орус тилин унута баштаган экен. Ошондо ага апасы “кызым, жок болсо мейли эле. Колуңда турган бар улуу байлыгыңды жоготуп жатканың кандай? Канча адам жетпей жүргөн, жетем, үйрөнөм, билем деп умтулган эң сонун тилди унута баштаганың өтө чоң чекилик" дегендей кейип кеңеш айтып жатканын уккам. Эң туура ой. Ошондуктан жаңы тил менен алек болуп жатып, жаттаган тилиңди кароосуз калтыра көрбө. Барды сактай жана таптай билүүнүн өзү акылдуулук. Жылдап тер төгүп мээнет кылып үйрөнгөн тилиңди эс тутумдан өчүрүп алуу — узак убакытта кыйналып курган мунараны ураткандай эле кесирлик.

Эне тилибизди аздектейли, асырайлы, даңазалайлы. Башка тилди, балким, бир-эки жылда мыкты үйрөнсөң болот, бирок эне тилди өмүр бою өздөштүрөсүң. Чет өлкөгө кетип, ошол жакта отурукташып калгандардын бала-бакырасын айыптоо кыйын, бирок өз мекениңде жүрүп өз эне тилиңде чала-чарпыт сүйлөсөң, бул өз тамырыңа жана маданиятыңа кылган улуу кыянаттык.

45
Белгилер:
эне тил, маданият, тил
Тема боюнча
Кел, келе бер, Китеп майрамы! Быйыл сени жарык жүз менен тосуп алабыз
Медициналык маскачан кыздар Бишкектеги Чүй проспектинде бара жатат. Архив

Ушундай абалда калам деп ойлогон эмесмин. Карантинсиз күндөрдүн кадыры...

1215
(жаңыланган 12:41 24.05.2020)
Биздин колумнист Абдыкерим Муратов учурда баарыбыздын көкүрөктөгү нерсебизди дал өзүндөй баяндап бериптир. Чын эле буга чейин эшикке чыккан эки кадам, кучакташып көрүшүү, бет капсыз заман бакыт экенин билбептирбиз да.

...Ушундай күндө калабыз деп үч уктасам түшүмө кирген эмес: же согуш эмес, же абадан чабуул эмес, же табияттын кырсыгы эмес. Болгондо да бүт Жер шары, биздин ажайып планета бир оорунун жайылышынан улам кыйсыпыр түшүп жатып калды...

Неберелерим кезектешип бир жумада сөзсүз бир келип, балдар аянтчаларына, балдар кинолоруна, балдар оюн-зоок жайларына, парктарга, коомдук тамактануу жайларына барып турчубуз, жаратылышка чыгып сейилдеп келер элек... Неберелеримдин ар бирин "тай-тайлап", "бас-бастап" адегенде бир кадам, анан эки кадам, анан үч кадам... жылып отуруп аяк шилтегенге көндүрөр элем. Анан мага жеткенге корстон болуп кучактап калышчу. Өзүнчө турган кызымдын кызы – эң кичине неберемдин кантип басып калганын көрбөй калдым, бир күнү эле видео келиптир, неберем басып жүрөт... Дагы бир кызымдын кызы түштө коляска менен сыртка чыгарып ары-бери сүйрөбөсө уктачу эмес. Эми ал эшикти көрсөтпөй балконду көрсөтүп калыптыр, көрсө ата-энеси балконго "эшик" жасап бериптир... Дагы бир неберем аны-муну айтып чулдурап калыптыр...

Ушул наристелер ушул күндө калышы керек беле?! Ушундай ширин учурларына мен — чоң атасы, таятасы катары күбө өтпөй калышым керек беле?! Ошол неберелерим менен тынч күндөрдү, карантинсиз күндөрдү сагынып жатабыз, кайсы бир кезде ушул учурларды жомок кылып айтып каларбыз дейм... Ошентели, ылайым...

Үйдөн чыга албай, атамдай болгон агайым, улуу устатым Исак агай Бекбоевичтин мүрзөсүнө жарым ууч топурак сала албай калдым. Алтындай көргөн ардактуу инилерим Элмирбек Иманалиевдин, Зайырбек Ажыматовдун тажияларына тура алган жокмун. Инимдин кайненеси, көптөн бери ажал тооруп жаткан Апипа кудагыйымды төрт баласы менен бир гана машинага салып узатып кала бердик. Анын карасуулук бир туугандары да эжесин узатканы Ноокатка өтө албай кайтып кетишиптир. Карантинсиз күндөр болгондо "өлгөндүн өз зыйнаты бар" деп каада-салты менен, кылкылдаган көпчүлүктүн катышуусу менен коштошуп калбайт белек...

Карантинсиз күндөрдө адамды бул дүйнөдөн аркы дүйнөгө узатуунун баркын да билбей, ага-буга шылтап, өлүм зыйнатына да, өз алаканыбызга уучтап туруп топо салганга да барбай койчу экенбиз. Эми болсо үйдөн чыга албай, өлгөн жерге да бара албай, ошол күндөргө зар болуп отурабыз.

Карантин күндөрү тамак-аштын баркын билдик; китептерди кайра колго алып окуп кирдик; абдан көп чыгым болчу тойлорсуз эле, аштарсыз эле жашоого болорун түшүндүк; кыздар үйдөн тамак жасаганды, сайма сайганды үйрөндү; үй-бүлөлөр эртеден кечке, түндөн таңга чейин бир болуп, бир ойноого, бир уктоого, чогуу баарлашууга көндүк...

Бүт дүйнө чакан, өтө чакан бир кыштак экенин аңдадык, ошол кыштактын бир жерине доо кетсе, бүт айыл азапка малынарын түшүндүк...

Дал ушул пандемия дүйнө боюнча кыргызстандыктарды бириктирди, алардын Ала-Тоодо жоктоп алар Ата Журту бар экендигин көрсөттү. Дүйнөнүн ири учак жайларында, чек араларында, элчиликтердин алдында, дагы башка жерлерде Кыргызстан көзүнөн учуп, Кыргызстанга кетүүнү эңсегендерди көрүп, мамлекет деген канчалык баалуу экенин, канчалык керек экенин түшүндүк. Канча каражат коросо да Кыргызстан кыргызстандыктарды колдон келишинче алып келип жатат, ошол келгендер тууган жердин топурагын тепсеп түшкөндө бүт кайгыларын унутуп, тууган жердин демин сезишкендир.

Карантин карантинсиз күндөрдү сагынтты: жумушка барчу элек; базарга барчу элек; бул күндөрдө тоолорго чыкчу элек; көлгө жөнөп калчубуз; тойлорго барчу элек; бири-бирибиз менен баарлашып отурчу элек; балдарды ойнотчу элек; туулган айылга барып, тууган-урук менен учурашып, сурашып, жыргап кайтчу элек; театрга, киного, парктарга барчу элек; мечиттерге намазга барар элек, дагы башка-башка... Эркиндик... Карантинсиз күндөр кандай керемет эле... Эми ошонун баасы, баркы билинип атат... Ошол күндөрдү сагындык... Тезирээк келишин тилейли...

1215
Белгилер:
балкон, небере, мүрзө, өлүм, адам, карантин, пандемия, коронавирус, Кыргызстан
Тема:
Коронавируска байланыштуу Кыргызстандагы кырдаал
Тема боюнча
Кызыбызды сагындык... COVID-19 менен күрөшкөн кызматкерлердин үй-бүлөсүнүн баяны
Кыргызстандагы KyrSEFF туруктуу энергияны каржылоо программасынын менеджери Нурзат Абдырасулова

Абдырасулова: жашыл экономиканын өнүгүшү үчүн туруктуулук зарыл

0
Кыргызстандагы KyrSEFF туруктуу энергияны каржылоо программасынын менеджери Нурзат Абдырасулова өлкөдө жашыл экономиканы өнүктүрүү үчүн эмнелер керектигин айтып берди.
Абдырасулова: жашыл экономиканын өнүгүшү үчүн туруктуулук зарыл

Өлкөдө жашыл экономиканы өнүктүрүүгө бардык мүмкүнчүлүктөр бар. Ал үчүн эң башкысы, өлкөдө саясий жана экономикалык туруктуулук болушу керек. Мындай пикирин Нурзат Абдырасулова Sputnik Кыргызстан радиосуна маек куруп жатып билдирди.

Анын айтымында, Кыргызстандын экономикасы чакан болгондуктан инновациялык технологияларды колдонууга мүмкүнчүлүк бар.

"Өлкөдө жашыл экономиканын өнүгүшү үчүн бардык жагынан туруктуулук болуусу шарт. Антпесе инвесторлордун келиши оор болуп калат. Ошондой эле бул багыттагы тийиштүү мыйзамдар даярдалуусу керек. Анткени буга чейин жер бөлүп берүү, жергиликтүү бийликтин калк менен иш алып баруусу боюнча ар кандай маселелер жаралып келген. Мындан тышкары, маалыматтык камсыздоону сапаттуу жүргүзүү керек. Карапайым калкка кайсы бир долбоор өлкөгө жана элге кандай пайда алып келе турганы жакшы түшүндүрүлүүсү зарыл", — деди Абдырасулова.

Ошондой эле ал өлкөдө тарифтик саясат туура жолго коюлушу керектигин кошумчалады.

0
Белгилер:
Кыргызстан, инвестор, жашыл экономика
Тема боюнча
Казакстандан 500 млн. кВт/саат энергия импорттоо макулдашылды. Баа өзгөрөбү
Абдырасулова: күндүн, суунун же шамалдын кубатынан энергия алуу керек