Россиянын аскер кызматкери. Архив

"Согуш тактикасын өзгөртүшөт": Россия сокку уруучу жаңы куралдуу болду

359
Автономдуулугу жогору, тескелүүчү ракеталык курал жана абадан коргонуу каражаттарынан буйтап өтө алчу көп буталуу "Орион" учкучсуз учуучу аппаратын россиялык аскерлер өздөштүрүүгө киришти.

Адистердин баамында, бул дрондор армиянын сокку уруу мүмкүнчүлүгүн алда канча кеңейтип, учкучсуз авиацияны жаңы деңгээлге алып чыгат. Мындай аппараттардын артыкчылыгы жана кемчил тараптарына токтолгон Николай Протопоповдун макаласы РИА Новости сайтына жарыяланган.

Тоскоолдукка моюн бербейт

Россиянын НТВ каналы жакында эле иш үстүндөгү тескөөчү эки машина жана үч "Орион" учкучсуз аппаратынан турган аскердик комплектини көрсөттү. Кыязы, алар аскердик нөөмөткө чыккан өңдөнөт. Эске салсак, куралдуу күчтөрдү чалгындоочу-сокку уруучу учкучсуз аппараттар менен сериялык камсыздоо боюнча келишимге августта кол коюлган. Ал эми андай комплектилердин карлыгачын сынамык-аскердик пайдаланууга быйыл жазда берилген. "Орион" абада 24 саат жүрө алат. Тышкы көрүнүшү боюнча ал америкалык MQ-1 Reaper аппаратына түспөлдөш, канаты ошонукундай узун, кууш жана куйрук жагы V түрүндө.

Учкучсуз аппарат абада чалгындоо жана бутаны белгилөө үчүн гана эмес, ракета жана бомба соккуларын урууга да багытталган. Бортуна 200 килограммдык аскердик жүк батат. Ал үчүн атайын 25тен 100 килограммга чейинки калибрдеги ок-дарынын бир нече типтерин иштеп чыгышкан.

"Орион" учкучсуз аппараттардын орточо классына кирет. Көлөмдүү С-70 "Охотник" менен чакан чалгындоочулардын ортосунда турат. Күч түзүлүшү — 100 аттын күчүндөй кубаттуулуктагы бензиндик кыймылдаткыч фюзеляждын арткы бөлүгүндө орнотулган. Конструкциясында композиттик материалдар колдонулгандыктан кыйла көлөмдүү учкучсуз аппарат болгону бир тоннадай салмакта. Максималдык бийиктиги — 7,5 миң метр, ылдамдыгы — саатына 200 чакырым. Учушун радиоканал аркылуу оператор тескейт, сигналдын ыраактыгы — 250 чакырым. Аппарат душмандын радиоэлектрондук күрөш комплекстери менен коюлган тыгыз радиотоскоолдуктарга карабастан согуш талаасында натыйжалуу иш алып бара алат.

Борттук оптикалык-электрондук тутум автоматтык режимде буталарын таап, коштоп жана тескелүүчү ракеталардын учушун тууралайт. Учкучсуз аппараттын көздөрү жана кулагы — тепловизиондук жана телевизиондук камералар, лазердик ыраактыкты өлчөгүч жана буталарды көрсөткүч. Мындан тышкары, санарип видеожабдуу жана байкоо салуучу радиолокациялык станция үчүн орун бөлүнгөн.

"Орион" долбоорунун өркүндөтүлгөн варианты — сокку уруучу эки тонналык "Сириус" учкучсузу. Иштеп чыгуучулар маалымдагандай, анын учурула турган үлгүсү келерки жылы даяр болот. Ал спутниктик байланыш комплекси менен жабдылган. Бул анын учушун жер шарынын дээрлик каалаган бурчунан башкарууга жол ачат.

Нарышкин: Россиянын Тышкы чалгын кызматы үчүн ЦРУ башкы атаандаш

Дрондордун чабуулу

Соңку жылдары учкучсуздар дүйнөдөгү куралдуу жаңжалдарга көп катышчу болду.  Жапжаңы эле мисал — Тоолуу Карабахтагы согуштук аракеттер. Аскердик эксперт Алексей Леонковдун пикиринде, азербайжандык аскерлер учкучсуз аппараттарды кыйла натыйжалуу колдонууда. Тоолуу Карабах Республикасынын армиясынын абадан коргонуу жана радиоэлектрондук күрөштүн заманбап комплекстери дээрлик жокко эсе.

"Абадан коргонуу жана маскировка жаратууга жетишерлик көңүл бурбаган көптөгөн мамлекеттер азыр ошол көңүлкоштугунун азабын тартууда, — деп белгилейт Леонков. — Азербайжан көрсөтүп жаткан даяр кадрлар армениялык армиянын маскировкасы таптакыр жоктугун айгинелейт. Эгер алар сапаттуу иштеп чыкса, учкучсуздардын далалаты майнапсыз болмок. Оптикалык диапазондо алардын ылдамдыгы жана буталарды издөө мүмкүнчүлүгү чектелүү". Ошону менен бирге эле белгилүү бир тактикада учкучсуз аппараттар аракетке өткөн кубаттуу, терең эшелондоштурулган абадан коргонуу тутумдарына деле бир далай залал келтирет.

Атап айтсак, АКШда ушул тапта дрондордун уюгу деп аталган концепцияны өнүктүрүшүүдө. Бир убакта учурулган ондогон аппараттар душмандын коргонуу тутумун жиреп кирип, зениттик ракеталарды мээлөөчү радарларды алаксытып, көңүлдү өздөрүнө бурат.

"Бомбалоочу B-52ге андайдан 140 даана батат, — деп тактайт Леонков. — Алар жалган буталарды туурашат. Андай уюк учуп чыкканда абадан коргонуу тутумдары реакция кылууга, ок-дарысын чыгымдоого жана алардын жайгашкан жерлерин табууга аргасыз. Эсептер кайра кубаттоо менен алек болуп турган маалда сокку уруучу авиация келип, алынган координаттар боюнча бачым эле ишти бүтүрүп коюшат".

Россиялык армия бир катар типтеги учкучсуз аппараттарды пайдаланат. Адатта бул чалгындоо жана буталарды белгилөөгө багытталган чакан техника. Мисалга, азыр учкучсуз аппараттар Сириядагы Хмеймим авиабазасынын айланасындагы аймакты тынымсыз күзөтүүдө. Сокку уруучу "Ориондун" катарга кошулушу менен РФ аскерлеринин абада дагы бир салмактуу аргументи пайда болду.

"Орустарда ондоп саналат, бизде — экөө": АКШ Россиядан кай багытта артта калган?

Психологиялык эффект

Россиянын эмгек сиңирген аскердик учкучу генерал-майор Владимир Попов белгилегендей, учкучсуз авиациянын маанилүү артыкчылыгы — операция аймагынан ондогон чакырым аралыктан душманга чабуул койчу жеке курамдын коопсуздугу. Андан тышкары, учкучсуз аппараттар аскердик учактардын натыйжалуулугун кескин арттырат.

"Маселен, чакан учкучсуз аппарат ыкчам-тактикалык ракеталык комплексти байкады дейли, бир сокку менен жалгыз талкалай алары арсар, — деп түшүндүрөт Попов. — Ал үчүн көбүнесе толук кандуу учактар зарыл. Анткен менен ал бир-эки бомба же ракета таштап, эсептин ишин бузуп, психикага басым кылат. Андан соң учкучсуз аппарат берген координаттар боюнча өзүндөй эле экинчи аппарат, күзөттөгү күчтөрдүн тик учагы же учагы ишти аягына чыгарат".

Учкучсуз аппараттарды пайдаланууда көп ийгиликтерге азырынча америкалыктар гана жетишкенин моюнга алуу керек. Алар дрондорду 1960-жылдардан тарта чалгындоо максатында колдонуп келишет. Вьетнамда учкучсуздар бир нече миң ирет учурулуп, негизинен сүрөт чалгынына чыгышкан.

Пентагондо көп буталуу Predator дрондору пайда болуп калган 1990-жылдары АКШнын учкучсуз авиациясы чалгындоо менен гана чектелбестен, жердеги объектилерге таамай сокку урууну өздөштүрүп калган. Абадагы "жырткычтар" АКШнын катыштыгы бар дээрлик ар бир согуштук жаңжалда, атап айтсак, Босния, Ирак, Афганистан, Ливия жана Сирияда пайдаланылган.

СССРдин учкучсуз аппараттарды өнүктүрүү программасы болгон. 1960-жылдары эле советтик конструкторлор учкучсуз чалгынчылардын бир нече түрүн иштеп чыгышкан. Алардын бири учуп бараткан бутанын негизинде жасалган — Ла-17Р.

Жерден катуу отундуу тездеткичтин жардамы менен учуп чыгып, ал эми абада анын турбореактивдүү кыймылдаткычы ишке кирген. Аппарат абада учуш бийиктигине жараша 30 мүнөттөн бир жарым саатка чейин кармалып, саатына 900 чакырымга чейинки ылдамдыкта уча алган. Чалгындоочу учкучсуз аппарат көп жолу пайдаланылып, жерге учак же парашюттук ыкма менен кондурулчу.

Советтик коргоо тутумунун дагы бир табылгасы — Ту-141 "Стриж" ыкчам-тактикалык чалгындоо комплекси. Ылдамдыгы — саатына 1100 чакырым, бийиктик диапазону — 50дөн 5000 метрге чейин эле. "Стриж" аппараттары 1990-жылдарга дейре колдонулган. Негизинен СССРдин батыш тарабындагы чек араларда жайгаштырылган.

359
Белгилер:
армия, аппарат, курал, Россия
Тема боюнча
"Россия колдонуп келет": америкалыктар өздөштүрө албаган курал
Лондон Россияга каршы ыплас согуш жүрүп жатканын тастыктады
Степанакерт аэропорту. Архив

Тоолуу Карабах: аба мейкиндигин ачуу аракеттери. Сереп

49
(жаңыланган 14:04 02.12.2020)
Степанакерттен Ереванга чейинки (Эребуни авиабазасы, Звартноц аэропорту) автомобилдик көчөлөр менен кеткен жолдун узундугу 320 чакырымды түзөт. Операциялардын алгачкы күндөрү тынчтык орнотуучулар Степанакерттен ушул багыт боюнча жүрүшкөн.

Тоолуу Карабахтагы россиялык тынчтык орнотуучу операция татаал логистикасы менен айырмаланат. Степанакерттеги аэродромду реконструкциялоо жана заманбапташтыруу Россиянын Аба-космостук күчтөрүнүн аскердик-транспорттук учактарын кабылдоого мүмкүндүк берет, жаңы операциялык мүмкүнчүлүктөрдү жаратат, аскердик топторду жабдуу боюнча көптөгөн маселелерди чечет. Ушул тапта көпчүлүктүн көңүл борборундагы аймактын аэропорт жагдайына аскерий баяндамачы Александр Хроленко сереп салган.

Карабахты Армения менен туурасы 5 чакырым болгон Лачын коридору гана байланыштырып турат. Россиялык тынчтык орнотуучулардын көзөмөлүндөгү аймакта бул жол кокус кырдаал курчуп кете турган болсо, баары бир эң талуу көйгөйлөрдөн болуп калат. Келечекте жаңы жолдун (коридордун) оңой эмес курулушу жана Азербайжанга өткөрүлүшү күтүлөт. Бирок жүргүнчү жана жүктү ыкчам ташуу бүгүн зарыл болуп турат.

Степанакерттен Ереванга чейинки (Эребуни авиабазасы, Звартноц аэропорту) автомобилдик көчөлөр менен кеткен жолдун узундугу 320 чакырымды түзөт. Операциялардын алгачкы күндөрү тынчтык орнотуучулар Степанакерттен ушул багыт боюнча жүрүшкөн. Кийин (28-ноябрда) аралаш багыт табылып, Россиядан жүк жана техника жүктөлгөн вагондор Азербайжандын Барда темир жол станциясына келчү болду. Автомашиналарга жүктөлгөн соң Барда – Агдам – Степанакерт багыты боюнча 100 чакырым жол жүрүүдө. Багытты кайда бурба, жол ыраак.

Жоокердик бөлүктөрдүн, техника жана жүктөрдүн Тоолуу Карабахтын шартында жүздөгөн чакырымга ыкчам жеткирүү оор аскердик операцияга айланууда. Тынчтык орнотуучулар тобунун ички курамы жылына эки ирет алмашат. Аймактагы кырдаал курчуп кетсе, дагы кошумча күч жана каражат керектелиши мүмкүн.

Ошондой эле Степанакерттен тогуз чакырым аралыкта жайгашкан Ханкенди аэропорту бар. Болжолдуу түрдө оор аскердик-транспорттук авиацияны кабылдай алат. Бул жакта 1990-жылдардын башындагы согуштук аракеттерден улам учуштар токтоп калган.

Аэропорттун инфраструктурасы 2020-жылдын сентябрь жана октябрь айларында Азербайжан тараптын ракеталык аткылоолорунан кийин жабыркады. Бирок учуп-конуучу тилкенин узундугу 2200 метрди түзөт. Бул жердин рельефи да зарылдыгы чыкса тилкени дагы 1000 метрге узартып, жанына экинчисин курууга ылайык келет.

Степанакертке жакын аэропортту кайра калыбына келтирүү жана заманга бапташтыруунун баасы жакын арада каралса, көп жылдык узун каттам, убакыт жана күчтүн олчойгон чыгымдарынан кымбат деле болбойт. Аэропорт жарандык жүктөрдү ташуу, ошондой эле келечегинде Тоолуу Карабахтын экономикалык өсүшү үчүн түзүлгөн логистикалык борбор да болуп калышы ажеп эмес.

Ыраак жана кооптуу жол

Россиялык тынчтык орнотуучулар 23 байкоочу постто Тоолуу Карабахтагы окту токтотуу режимин сактоого күнү-түнү көз салышат. Лачин коридору аркылуу өткөн автотранспорт жана жергиликтүү калктын кыймылынын коопсуздугун камсыз кылышат.

14-ноябрдан тарта 26 миңден ашуун качкын үйлөрүнө кайтты. Аймакта россиялык саперлор, аскердик медиктер, Өзгөчө кырдаалдар министрлигинин кызматкерлери да кызуу иш алпарууда.

Тынчтык орнотуу милдеттерин аткаруу дайымкы ыкчамдыкты талап кылат. Карабах согушун токтотуу боюнча Россия – Азербайжан – Армения үч тараптуу макулдашуусунун негизинде Москва менен Баку кол койгон атайын протокол Азербайжан менен Армениянын ортосундагы транспорттук коммуникацияны жандандырууну да камтыйт.

Степанакерттеги аэропорттогу учуштарды эске алсак, бул документ жердеги гана тургай, абадагы тыюу салууларды жоеру айкын. Россиядан түз маршрут логистика жана жабдуунун көп көйгөйлөрүн чечип, тынчтык орнотуучу 15-бригаданын аскердик топторунун операциялык мүмкүнчүлүктөрүн арттырмак.

Мурда Грузия Азербайжан жана Армениянын өтүнүчү менен өз аба мейкиндигин россиялык аскердик-транспорттук авиацияга ачкан. Учактар Ереванга учуп турган. Андан ары Степанакертке техникада узак жол басууга аргасыз болушкан. Эми аймактын аба мейкиндигиндеги бөгөттөрдү толук алып салууга убакыт келди. Бул Азербайжандан Нахичеван автономиясына чейинки жолду куруу долбооруна да чоң пайда келтирмек.

Жабык асман

Степанакерт аэродрому ремонттолуп, 2012-жылы учактарды кабыл алууга даяр болчу. Бирок Бакунун каршылыгынан улам бул ишке ашпай калган. Анткен менен үч тараптуу макулдашуу түзүлүп, россиялык тынчтык орнотуучу миссия башталгандан тарта аймактагы кырдаал түп-тамырынан бери өзгөрдү.

Учуштардын коопсуздугунун жолдорун карап, тыюу салууларды жокко чыгарууга убакыт келди. Анан да азербайжан-армян "өз ара чегеришмесинин" үлгүлөрү бар: Бакудан Нахичеванга каттамдар Армения асманынан эл аралык коридорлор аркылуу учушат. Армениялык авиакомпаниялар да Азербайжандын аймагындагы эл аралык-корголгон аба коридорлорун колдонушат.

Азербайжандын президенти Ильхам Алиев кечээ: "Тоолуу Карабахты байырлаган армяндар да, азербайжандар да сөзсүз ал жакка кайтышат. Кайрадан ынтымакта коңшулаш болуп жашашат. Мында логистикалык, транспорттук, энергетикалык коопсуздук маселелери бар. Биз ушул маселелердин баарын карайбыз", - деп билдирди.

Бул үмүт жандырат. Эгер тоо койнундагы аэропорт жакында кучак ачса, бул жышаан – региондук тынчтык жана туруктуулукка чоң өбөлгө.

49
Белгилер:
Степанакерт, Армения, Азербайжан, Тынчтык миссиясы, аэродром, Тоолуу Карабах
Тема:
Тоолуу Карабахтагы жаңжал
Тема боюнча
Түркиянын учкучсуз аппараттарынын мыкты сапаты тууралуу имиш кеп кайдан чыкты
Тынчтыкка карай... Россия Тоолуу Карабахка кандай жардам берип жатат
Түркиянын учкучсуз аппараттарынын мыкты дрон Bayraktar TB2. Архив

Түркиянын учкучсуз аппараттарынын мыкты сапаты тууралуу имиш кеп кайдан чыкты

242
21-кылымдын куралы арзан боло албайт, ошентсе да сокку уруучу учкучсуз аппараттын баары эле жеңишке жеткире бербейт.

Мында чечүүчү ролду мамлекеттин аскерий уюмунун системасы, коргоо өнөр жайы, арсеналы жана логистикалык мүмкүнчүлүктөрү чоң мааниге ээ. Карабах чыры Түркиянын Bayraktar TB2 аппаратынын мыктылыгын эмес, Армениянын өз күчүн ашкере баалаганын жана кургакта коргонуусу начар экенин көрсөттү. Аймакта чыккан чырда колдонулган курал-жарак жана техниканын өзгөчөлүктөрүнө аскерий баяндамачы Александр Хроленко баам салган.

Тоолуу Карабахта атышуу токтогондон кийин медиа айдыңда окуяга баа берген бир топ комментарийлер, ой пикирлер жарыяланды. Ток этери эки сүйлөмгө сыят:

  1. Азербайжан Түркиянын учкучсуз аппаратына ээ болгону үчүн жеңишке жетти;
  2. Россиянын ПВО системалары азыркы "дрон согушунда" майнапсыз болуп калды.

Абалга минтип өзөгүн көрбөй жалпылап баа берүү эксперттердин аскердик билиминин тайкылыгы жана Армениянын аскердик техникасы менен өздүк курамынын көз көрүнөө жеңилип жатканы менен түшүндүрүлөт. Бирок реалдуулук биз көргөн-билгенден алда канча татаалыраак.

Адам жашоосунда керемет болбойт, кинонун баары режиссердун көз карашы, ойлоп тапканы менен тартылат. "Байрактар" жана Азербайжандын учкучсуз учуучу аппараттары тарабынан тартылган видеосюжеттер алгач каршылаштын духун түшүрүүгө жана Түркиянын бул аппараттарын дүйнөлүк курал рыногунда жарнамалоого багытталган. Ал эми кадр артында ПВО жана радиоэлектрондук тирешүүдөн жеңилген ондогон дрондор калды.

Согуш талаасында каршылашты ментинен тайдыруунун негизги куралы артиллериялык курал, залптык оттун реактивдүү тутуму болуп кала берет. Куралдуу күчтөрдө да өзү учуучу аппараттарга караганда стволдук жана реактивдүү артиллерия басымдуулук кылат.

Мисалы, 1 миллион доллар турган Bayraktar болгону 150 килограмм ок-дары көтөрүп, керектүү жерге чейин жеткире алат, ал эми баасы кыйла арзан болгон залп оттун реактивдүү тутумунун жүгү 1 тоннага чейин жетет. Демек, артиллерия бутаны жок кылуунун "өз баасын" бир топ эле төмөндөтүп коет. Аскердик бюджеттин көлөмү жеңишке кепилдик бере албайт. Алсак, Пентагон ушунча жылдан бери Афганистандын асманында үстөмдүк кылганы менен кургакта талибдерди жеңе албай келет.

Өзүнө өзү ашкере ишенүүчүлүк

ПВОнун туура уюштурулган эшелондук системасы каршылаштын ири сандагы учкучсуз аппаратын жок кыла алат, ал эми радиоэлектрондук чалгындын каражаттары көз ирмемде душмандын ок атууну тескеген пунктулардын дайын-дарегин аныктоого жөндөмдүү. Армян армиясынын Карабахта колдонгон ПВО комплекстеринин тийиштүү деңгээлде коргой албаганына "эскирип" калганы эмес, бир беткей системанын жоктугу, аракеттердин башаламандыгы себеп болду. Белгилей кетсек, 1960-жылдары чыккан "Стрела-10" жана "Оса-АКМ" комплекстери айрым учурда сегиз чакырым жерден "Байрактарга" жетпей калып жатты. Ал эми заманбап делген "Тор-М2КМ" менен "Бук-М2Э" Ереван менен Мецамор атомдук электр станциясын гана коргоп жатышты.

Дагы бир маселе, маскировка таптакыр көз жаздымда калды, айрым объектилер "мен бул жактамын, өлтүр мени!" деп кыйкырып жаткандай эле болду.

Экинчи жагынан Түркиянын өзү учуучу аппараттары "кокусунан" Карабахтан Армениянын чек ара аймагына кирип калып жатты. Буларды ал жакта иши жолго коюлган ПВО жана радиоэлектрондук тирешүү каражаттары эч көйгөйсүз ордуна коюп келди.

Карабах боюнча 1994-жылкы жеңиш армян армиясынын кынтыксыздыгы тууралуу мифти жаратып, ондогон жылдар бою бул ойду бекемдеп келген. Аракс дарыясынан Мрава тоо кыркаларына чейинки 100 чакырым аралыкта бир да кыйраткан инженердик курулуштун жоктугун да өзүнө катуу ишенгендиктен деп билсек болот. Үстү жагы ачык окоптор, өзүнчө турган блиндаждар — өткөн кылымдын оокаты. Армян тарап темир бетондон жасалган ок атуу жайлары жана жер алдынан өтүүчү коммуникация түйүнүнө таптакыр баш оорутпаптыр, буга чейрек кылып убактысы бар эле. Абал ушундай болуп турганда 2019-жылы өлкөнүн премьер-министри Никол Пашинян: "Карабах — бул Армения" десе, коргоо министри Давид Тоноян: "Жаңы согуш үчүн жаңы аймактар" деген концепциясын жар салган.

Армян армиясынын потенциалы 27-сентябрга карата Азербайжандан кыйла артта болчу, ошентсе да каршылаштар адамдарынан да, техникасынан да бирдей эле оор жоготууга учурады. Азербайжандын түштүктөгү күчү кайсы бир убакта он эселеп алдыга кеткени менен бир айда 30-40 чакырымга эле жылганы маалым болду. Нары-бери кыла коем деген Бакунун ою ишке ашпай калды. Ал эми калкалоосуз, борбордук башкаруусуз калган армян аскерлеринин, ыктыярчыларынын эрдигине баа берүүгө болот.

Сирия жана Ливия тажрыйбасы

Россиянын ПВО системалары менен Түркиянын учкучсуз аппараттарынын атаандаштыгына кайрыла турган болсок, Сирия менен Ливиянын аба мейкиндигиндеги "Тор-М2КМ", "Бук-М2Э" жана "Сосна" зениттик ракета комплекстеринин ырааттуу иштешинин натыйжасындагы "дрон жаанын" эстөөгө болот. Майнаптуулугун "Панцирь-1" комплекси да көрсөткөн. Эгер аталган техниканы Карабахка өз убакында жайгаштырып колдонгондо, Түркиянын "Байрактары" алапайын таппай калмак.

Россия тынчтык орнотуу миссиясынын акагында Тоолуу Карабахка радиоэлектрондук тирешүүнүн жапжаңы "Леер-3" комплексин жөнөттү. Анын максаты GSM стандартындагы уюлдук байланыш сигналдарын басаңдатуу жана 3G менен 4G түйүндөрүн иштен чыгаруу болчу. Комплекс бир КамАЗ автоунаасынан жана 120 чакырым радиустагы "Орлан-10" деп аталуучу эки-үч учкучсуз аппараттардан турат. Бул аппараттар телефон, планшеттерди таап, чалгындап, маалыматтарды санарип картага түшүрүп, аларды сокку уруу үчүн артиллерияга жиберип тура алат. Карабах чыры толук чечилген жок, болгону токтоп калды. Ал эми ПВО менен чалгындоо каражаттары өз маанисин таптакыр жоготкон жок.

242
Белгилер:
согуш, сокку, ракета, техника, курал, Тоолуу Карабах, Азербайжан, Армения
Тема:
Тоолуу Карабахтагы жаңжал
Тема боюнча
Түркия эмнеликтен Азербайжанга аскердик күч киргизүүдө? Ой толгоо
Эрдогандын Түркияга келген Помпео менен жолугууга бош убактысы болбой калды
Жогорку соттун Конституциялык палатасынын отуруму

КП ЖК мөөнөтүнүн узартылышын мыйзамдуу деп тапты. Жыйында тараптар эмне деди

113
(жаңыланган 19:40 02.12.2020)
Доогерлер парламенттик шайлоонун жылдырылышы бийликти узурпациялоодон кабар берерин айтууда. Ал эми Жогорку Кеңештин өкүлдөрү буга пандемия менен өлкөдөгү кырдаал таасир эткенин билдирип, тараптар кызыл чеке болушту.

БИШКЕК, 2-дек. — Sputnik. Жогорку соттун Конституциялык палатасы (КП) парламенттин мөөнөтүнүн узартылышын мыйзамдуу деп тапты. Бул чечим акыркы болуп саналат жана даттанууга жатпайт. 

КПнын отуруму бүгүн, 2-декабрда, болуп, акыркы чечим кабыл алынды.

Белгилей кетсек, 21-октябрда Борбордук шайлоо комиссиясы парламенттик шайлоону кайрадан өткөрүүнү 20-декабрга дайындаган. Бирок анын эртеси Жогорку Кеңеш шайлоонун мөөнөтүн жылдыруу, башкача айтканда, БШК таянып иш алып барып жаткан беренени токтото туруу мыйзамын кабыл алды. Ага ылайык, шайлоо күнү конституциялык реформадан кийин, 2021-жылдын 1-июнуна чейинки мөөнөткө белгиленген. Аталган мыйзамга ошол убактагы президенттин милдетин аткаруучу Садыр Жапаров кол койгон.

Ал эми БШК өз мөөнөтүндө өткөрүү талабы менен Жогорку сотко чейин даттанып утулуп калган.

КП кимдердин жүйөсүн укту?

Конституциялык палата даттануучулар "Реформа" партиясынын төрайымы Клара Сооронкулованын жана жарандар Нурбек Касымбековдун, Таалайбек Усубалиевдин жана Жогорку Кеңеш өкүлдөрүнүн жүйөсүн укту. Ошондой эле президенттик аппарат менен Борбордук шайлоо комиссиясынын өкүлдөрү дагы позициясын айтты.

КПга арыз берген Сооронкулова Жогорку Кеңеш Конституциялык мыйзамды коомдук талкууга дагы койбой, бир сааттын аралыгында үч окуудан өткөрүп салганын белгиледи. Ал азыркы парламент легитимсиз отурат деген пикирде.

"Парламенттин мөөнөтүн узартууга пандемияга байланыштуу өлкөдө өзгөчө кырдаал режими күчүндө экени жүйө келтирилген. Эгер андай болсо 4-октябрда парламенттик шайлоо эмнеге өттү? Кантип президенттик шайлоо, референдум өткөрөбүз деп жатышат? Тескерисинче, парламенттик шайлоону биринчи өткөрүш керек эле. Жогорку Кеңештин депутаттары өз укуктарынан аша чаап кетти", — деди Сооронкулова.

Парламенттик шайлоону жылдыруу абалды турукташтырды

Жоопкер катары келген Жогорку Кеңештин өкүлү Камила Бейшенбек кызы доогерлердин даттануусун четке кагууну өтүндү.

"Бул мыйзам өлкөдөгү кырдаалды турукташтыруу, тартипти, коопсуздукту сактоо жана социалдык-экономикалык кырдаалды жайгаруу үчүн кабыл алынды. Пандемия маалында тынымсыз митингдердин өтүшүнөн көп адамдын ден соолугуна зыян келип, башаламандыктар токтобойт болчу. Бюджет дефицит болуп, парламенттик шайлоого каражат дагы табылбай жаткан. Ал мыйзам бийликти узурпациялоого багытталган эмес. Андыктан доогерлердин кайрылуусун канааттандырбоону өтүнөм", — деди ЖК юристи.

Ошондой эле ал 22-октябрда мыйзам демилгеленип, ошол эле күнү коомдук талкууга коюлуп, экспертизадан өтүп, комитеттерден колдоо таап, жалпы жыйында үч окууда кабыл алынганын моюндады.

Сооронкулова мыйзам жок дегенде коомдук талкууда бир күн турушу керектигин айтканда ЖКнын дагы бир өкүлү Максат Орозбек уулу парламенттин сайты хакердик чабуулга туш болгондуктан эртерээк чыгарууга мүмкүн болбогонун билдирди.

Элдин талабы...

Андан соң Сооронкулова эмне үчүн президенттик шайлоо менен референдумга табылган каражат парламенттик шайлоого табылбай жатканын таң калуу менен сурады.

"5-6-октябрда митингге чыккан элдин талабы Конституциялык реформа жүргүзүү болгон. Ошондуктан референдумдан кийин парламенттик шайлоо өткөрүү каралган. Шайлоо сөзсүз түрдө июнда эмес, андан эрте да болушу мүмкүн", — деди Бейшенбек кызы.

Деген менен Сооронкулова эл шайлоонун жыйынтыгын жокко чыгаруу үчүн митингге чыкканын айтып өттү. Ал эми жалпы элдин талабы экенин кандай жол менен аныкталганы боюнча суроого ЖКнын өкүлү жооп бере алган жок.

Даттануучулардын бири Нурбек Касымбекова: "Эгер Конституциялык реформа 2021-жылдын июнь айына чейин бүтпөсө, ЖК мөөнөтүн дагы алты айга узартып алышы мүмкүнбү?" — деп сурады. Ага Бейшенбек кызы "ооба, мөөнөтүн дагы узартып алса болот" деп жооп берди.

Президенттик аппараттын өкүлү Таштанбек Чилдебаев судьялардан даттануучулардын кайрылуусун канааттандыруудан баш тартууну сурады.

Ал эми БШКнын юристи Адилет Шаршеналы уулу алгач парламенттик шайлоо 20-декабрга дайындалганын, бирок сот ал токтомду жокко чыгарганын маалымдады.

Референдум болсо шайлоо мыйзамдарын дагы өзгөртүү керек

Аягында жыйынтыктоочу сөз берилип, Клара Сооронкулова жоопкер тараптан ынанымдуу жооп ала албаганын айтты.

"Азыр күлүшүмдү же ыйлашымды билбей турам. Шайлоону жылдыруу зарылчылыгы боюнча мени ынандыра турган бир дагы жүйөлүү аргумент уккан жокмун. Эгер биз пандемия жана өзгөчө кырдаалга таянып баарын жасай берсек, укуктук башаламандыкка кептелебиз. Азыр бийликти узурпациялоо процесси жүрүп жатат. Бул иштерге каршы тура алган, жападан жалгыз күч — Конституциялык палата", — деп көз жашын тыя албай калды Сооронкулова.

Мындан улам башкалар жыйынтыктоочу сөзүн айтып бүткөндөн кийин ал кайра чыгып сүйлөдү. Даттануучунун айтымында, эгер референдум өтүп жарымын бир мандаттуу система менен тандоо кабыл алынса, шайлоо мыйзамдарын дагы өзгөртүүгө туура келет. Муну менен парламенттик шайлоо күзгө чейин созуктурулуп кетиши ыктымал.

Андан соң судьялар кеңешүү бөлмөсүнө чыгып кетип беш сааттан кийин келди.

Отурумга КПнын төрагасы Карыбек Дүйшеев жетекчилик кылып, жети мүчөсү (судьялар) катышты:

  • Эмил Өскөнбаев;
  • Жедигер Саалаев;
  • Мээргүл Бобукеева;
  • Латип Жумабаев;
  • Мукамбет Касымалиев;
  • Кырккелди Кыдырбаев;
  • Жамил Шаршеналиев.

Венеция комиссиясы артын салабы?

Буга чейин Конституциялык палата Венеция комиссиясына дал ушул жагдай боюнча кайрылып, жооп алган.

Комиссиянын корутундусунда азыркы парламент өзгөчө чараларды, анын ичинде конституциялык реформаны жүргүзө албай турганы белгиленген. Ошондой эле конституциялык мыйзам токтоп, шайлоонун мөөнөтү жылдырылганына жана демократиялык оюндун эрежелери бузулганына кабатырланган.

113
Белгилер:
мөөнөт, шайлоо, Парламент, чечим
Тема боюнча
Садыр Жапаров ЖК кабыл алган шайлоо тууралуу конституциялык мыйзамга кол койду
Парламенттик шайлоо жылса өлкөдөгү абал кандай өзгөрөт? Юристтердин пикири