Улуттук кийим кийген кыздар. Архивдик сурөт

Көңүлдөш көпкө турбас, агайын эстен чыкпас, дос түбөлүк унутулбас. Жакындык жолу

1622
(жаңыланган 13:47 10.11.2020)
Агайын-туугандан башка жакындарга мамиле кандай болгон. Кадырлаштын кадыры, сапарлаштын санаты кайсы? Кызык болсо улай окууну колумнист Шаакан Токтогул сунуштоодо.

Тизгин жаяр

Ааламга айгай салып жаралып келген ар бир жандын кудайдан буюрган ата-энеси, көктөн буюрган ага-тууганы, теңирден буюрган теңи болот эмеспи. Андан сырткары, кайыптар кошкон кадырлаш жакындары да бар. Алардын ар бири менен мамиле куруунун өз жолу бар. Турмуш жолунда бет келишип, капилет тааныш болуп, кокустан же атайы жолугуп жүрүп отуруп ынак болуп, сыйлашып, сырдашып, баркташып-кадырлашып, керек болсо антташып, мамилелер ансайын тереңдейт. Тетирисинче, өтө кызыл бат оңот дегендей, өтө ысык мамиледе болуп, заматта бири-биринен кол үзүшкөндөрү да көп.

Байыркы бабам кандай эле?.. Эл энчисиндеги эгемендик тууралуу эки ооз сөз

Кайып кошкондор

Бала кезиңдеги досторуң — курдаштарың, сени менен мектепте чогуу окугандар — классташтар, бир айылда жашагандарың — айылдаш, каны бирге жакының — кандаш болот. Бала кезден сырыңды айткан кишиң — сырдаш, алыс сапар аттансаң чогуу болгондор — сапарлаштар, чоң окуу жайда чогуу окугандар — курсташ, группалаш. Классташ, курсташ, ынактардын баары теңтуштар делет. Айланаңдагы сенин учуруңда, сенин дооруңда жашап жаткандар — замандаштар, бир кезде бир дасторкондон даам сызып, бир аяктан аш жеген адамың — насиптеш, жашаган жери бирлер — канатташ, жашоого ою, көз карашы бирлер — талапташ аталат, Жакшылыгыңа кубанып, түйшүгүңө кошо түйшөлө алгандарың — чын санаалаш, алыс сапарга же бир жолу, же бир нече жолу, же өмүр бою багыты бир адамдарың — жолдош, өмүрүн сага арнаган алган жарың — өмүрлөш, көңүлү жакын утурумдугуң — көңүлдөш, чыны менен эл ишинде чогуу жүрөрүң — үзөңгүлөш болот. Улуу иштер буйруган болсо, тагдыры бирлер — тагдырлаш, өмүрдүн кай бир бүктөмүндө бет келишип, бири-бириңе жылуу мамиле пайда болгондор — тааныштар, өң тааныш болот, жакшы тааныш делет. Чоңойгон айылы бирге, ата-баба, тек, тамыры бирге, антташкан достугу бар ынактарды тамыр дейт. Ал эми айылы, тамыры бир болбосо деле, көп жолу сыналган, көп нерсени чогуу көргөн, бири-биринен түбөлүк кол үзбөгөндү, акыр-аягы антташып Аккан менен Курманбектей убадага бек турганды дос дейт.

Тогуз кесеп, жети кырс. Бирөөнөн уурдасаң өзүңө, элден уурдасаӊ тукумуӊа доо кетет

Булардын баары куракка жараша, баалуулукка, тандаган жолго, көздөгөн багытка жараша катыша тургандарың. Булардын баары сенин жашооңдо кайыбынан кабылган, демек сен үчүн бере турган же пайдасы, же зыяны менен кошо сабагы бар кишилер. Пайданы, кызыкчылыкты көздөгөндөр денеге жабышкан кумдай бир силкинүүгө чыдабай калып калат. Ал эми адамдыкка байлангандарың өмүр бою жакшылыгыңда кубанып, азабыңда кол созуп жаныңда болот.

Аяш жолу бир башка, адаш жолу бир башка

Баарын эле дос экен дей беребиз. Ал да болсо жолун билбегендик. Албетте, кайыптар кошкон соң кайсы бир деңгээлде катышың, мамилең улана берет. Бирок эркек аял менен дос болуп алса ынактыкты башкача жоруур элек, кичүүлөр менен дос болуп алсаң "атан төө мас болсо, тайлак менен дос болот", тең теңи менен болбойбу дейт. Улуулуктун белгиси устаттык, андыктан өзүнөн улуу, бирок жакын санаалаштарды дос деп айтуу анын жашын сыйлабастык болуп калар эле.

Кээ кишилер бийликте, мансапта, учурдагы удургуган саясатта дос-тамырын, курбу-курдашын, жакын санаалаштарын бир тарапта болушун талап кылып, башка бирөөнү колдосо кадимкидей таарынат. Бирок бир жаздыкта жаткан аялың деле, бир казандан аш ичкен бүлөң деле, жакын санаалашың деле жашоого ою, турмушка көз карашы, көздөгөн баалуулугу ар башка болушу мүмкүн да. Демек, жакындыкты, жеке адамдык баалуулукту, жеке кызыкчылыкты да сыйлай билүү, сыйлай алуу кажет.

Караңгы түндүн артында жаркырап тийчү күн бар... Өмүр-өлүм ортосу

Сыйга — сый, сыр аякка — бал

"Тирүүлүк көркү сый менен, өлүмдүн көркү ый менен" дейт. Анын сыңары, кишиликтин эң бир бийиктиги да адамдыктын эң бир асылдыгы да — сый. Агайын-тууганга карата "агайын-тууган болсо да, сыйлашпаса жатча жок" деп айтылгандай, жакындар менен мамиле да сый менен куралып, сый менен гана уланат. Качандыр бир, кайдандыр бир жолу бир дасторкондо даам сызып калган кишисин "насиптеш" болдук деп кадырлап, тагдырдын сыноосунда бет келишип калса ошону эстеп, кыя өткөн эмес кыргыз. Чыны менен сыйлашуу бул тирүүлүктөгү эң бир негизги баалуулук эмеспи. Ошондон улам олуя Толубай сынчы "калган көңүл менен чыккан жан табылбайт" деп айткан эмеспи.

Тизгин жыяр

"Киши болор кишинин киши менен иши бар, киши болбос кишинин киши менен неси бар" дейт. Киши — киши менен киши. Айыбынын айынан, аялынын айынан, пейил-мүнөзүнүн айынан элден безип, эч ким менен ымала кылбагандар болгон. Кээсинин жолу катуу болсо, көпчүлүгү акыр-аягында элге кошулган.

Хан болуп кетсең да!.. Достор ортосундагы 7 "болбойт"

Кишичиликтин жалгыз белгиси эле дос-жар күтүнүп, тааныш-тамыр тутунуп, алардын баркына жетип, орду менен сыйлап, көңүлүн күтө билүү эмеспи. Бир кызыкчылыкка байланса андай жакындыктын жолу кыска, канаты да жок. Адамдыкка байланса арышы кенен болор. Неси болсо да кайыптар кошуп ар бирибиздин энчибизге буйруган асылдарыбыз, алтындарыбыз аман болуп, орду менен сыйлашып, ыгы менен ыйлашып, жөнү менен жанашып, жолу менен колдошуп жашай берели…

1622
Белгилер:
мамиле, туугандар, таанышуу, Достук
Тема боюнча
Байыркы бабам кандай эле?.. Эл энчисиндеги эгемендик тууралуу эки ооз сөз
"Эс ообо, эсиңе кел!" Эс тууралуу эки ооз сөз
Армениянын чек арасын жанындагы талкаланган шаар. Архив

Армениядагы чек ара жаңжалы: ЖККУ кийлигишер кезби?

149
(жаңыланган 23:29 16.05.2021)
Көз карандысыз мамлекеттер шериктештигинин аймагындагы улам чыгып калып жаткан чек ара жаңжалы – чоң согуштун тутанышына себеп эмес.

Бул өңдүү көйгөйлөр эки тараптуу сүйлөшүүлөрдү, дипломатиялык жөнгө салууну, Бириккен Улуттар Уюму (БУУ), Европа коопсуздук кызматташтык уюму (ЕККУ), Жамааттык коопсуздук кызматташтык уюму (ЖККУ) же Түндүк атлантикалык келишим уюмунун (НАТО) потенциалын пайдаланбастан кадыресе делимитация же демаркацияны талап кылат. Ушундай ойду карманган аскерий баяндамачы Александр Хроленко бул сапар Армениядагы абалга токтолгон.

Армения Республикасынын Сүник облусундагы ок атуусуз чек ара жаңжалы чындап технологиялык мүнөздө, ошондуктан саясий билдирүүлөр менен кырдаалды жасалма түрдө козутууга болбойт.

Армениянын Коргоо министрлигинин маалыматы боюнча, 12-майда таң эрте: "Азербайжандын Куралдуу күчтөрү "чек араны тактоо" шылтоосу менен чек ара тилкелеринин биринде иштерди жүргүзүүгө аракет кылышкан. Армениялык күч бөлүктөрү тарабынан көрүлгөн чаралардан соң азербайжандык аскерлер бул ишти токтотушкан". Ошондон кийин дароо жагдайды жөнгө салуу боюнча сүйлөшүүлөр башталган.

Армениянын премьер-министринин милдетин аткаруучу Никол Пашинян Сүник облусундагы абалга байланыштуу ЖККУга расмий кайрылуу жөнүндө чечим кабыл алганын маалымдады. Андан мурунку күнү эле ал Азербайжан аскердик күчтөрү 12-майда чек арадан өтүп, Кара көлдү курчоо аракетинде армениялык аймакка 3,5 чакырым аралык кирип келгендигин билдирген.

Бул боюнча Азербайжан тарап да үн катпай койгон жок. "2020-жылдын 10-ноябрында кол коюлган үч тараптуу билдирүүгө ылайык, аба ырайынын жакшырышы менен азербайжандык чек ара күчтөрү Армения менен чектешкен татаал тоолуу рельеф жана климаттык шарттары бар Лачин жана Көлбажар райондорунда Азербайжан позициясында жайгаштырылат. Процесс кадимки режимде жана системалуу жүргүзүлүүдө", — деп айтылган Азербайжан Республикасынын Тышкы иштер министрлигинин билдирүүсүндө.

Армениянын Коопсуздук кеңешинин катчысы Армен Григорян теледеги мурдагы күнкү маегинде: "Армениянын аймагынан азербайжандык аскерлерди али чыгарта албадык. Коопсуздук кеңешинин жыйынында биз ЖККУга кайрылууну чечип, бул процессти баштадык".

ЖККУдагылар Армениянын Сүник облусунун чек арага жакын райондорундагы абалдын өнүгүшүнө кылдат көз салууда. Ошону менен бирге эле: "Жагдайга жараша зарылдыгы чыкса Жамааттык коопсуздук боюнча келишимдин жана ЖККУнун Уставынын жоболорунда каралган чаралар көрүлөт".

Азербайжан Тышкы иштер министрлиги 13-майда аталган аймактагы жалпы көрүнүштү мындайча сүрөттөдү: "Көз карандысыздыкты калыптандыргандан бери эки мамлекет белгилүү себептер менен мамлекеттик чек араларга ээ болгон эмес. Биз ушул тапта тараптардын ортосундагы келишпестик менен коштолгон татаал техникалык процесс жөнүндө кеп кылып турабыз". Бул билдирүүлөрдө согуштан кийинки чек аралар агрессияга алдыруу (ок атуулар) же Азербайжандын Арменияга карата кандайдыр бир территориялык дооматтары байкалбайт.

Технологиялык келишпестиктер – маанисиз деңгээлге чейин жеткирилбесе эле кадыресе процесс. 1991-жылы КМШ өлкөлөрүндө чек ара боюнча талаш маселелер ар кыл даражадагы ийгилик менен чечилип келген. Ошентсе да "талаш" маселелер кескин геосаясий кыймылдар жана кан төгүүгө арзыбайт. Бүгүнкү күндө Баку же Ереванда көйгөйдүн булагын издөөнүн кереги жок. Кавказдагы бул көйгөйдүн түбү Россия империясын СССРге трансформациялоонун жүрүшүнө барып такалат. Процесс саясий болуп саналат, советтик республикалардын чийилген чек аралары көбүнесе шарттуу жана мурдатан эле талаштуу. Россиянын революцияга чейинки "монолиттик" картасында улуттук республикалар болгон эмес, өлкө административдик жактан губерния жана облустарга бөлүнгөн. Тургундардын баары россиялык букаралыкка гана ээ болушкан.

Ырбаган учурларды мисал келтирүү үчүн өткөнгө терең үңүлүүнүн деле кереги жок. Жакындагы эле Тажикстан менен чек ара жаңжалынан улам Кыргызстандын Жогорку Кеңешинин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук комитетинин мүчөлөрү 11-майда өз өлкөсүн ЖККУга катышууну кайра карап чыгууну сунуштаганы маалым. Дүйнөдө ушул жааттагы тажрыйбаларды карап көрсөк, НАТОдо Греция менен Түркиянын чек ара маселелери улам көтөрүлөт, бирок атлантикалык альянс тигил же бул тарапты бомбалоого белсенбейт. Эч кимиси НАТОдон чыгып кетүүгө кам урбайт.

Кавказда жагдай жеңил эмес. Армения – ЖККУга мүчө, Азербайжан бул уюмга кирбейт. Ошентсе да Баку менен Еревандын чек ара боюнча бул (бир да ок атылбаган) талаш кырдаалында жаңжалдашкан тараптардын сүйлөшүүлөрүнөн улам (Россиянын катышуусундагы) агрессия, аннексия тууралуу катуу кыйкырып, анан да ЖККУ боюнча союздаштарына дээрлик шантаж кылуу натуура.

Азыр Арменияны эч ким аскердик кол салуу менен коркуткан жери жок. Россиялык чек арачылар макулдашууларга ылайык Сүник облусундагы автожолдун көйгөйлүү тилкелериндеги (Горис – Давид Бек жана Горис – Капан) кыймылдын коопсуздугун жана үзгүлтүксүздүгүн камсыздоодо. Азербайжандык күчтөрдүн бул багытта кандайдыр бир өтүп кетишин элестетүү да дээрлик мүмкүн эмес.

Мурдараак Армения ТИМи Ереван менен Баку россиялык чек арачылар жайгашканга чейин мурда таанылбаган Тоолуу Карабах республикасына кирген жана Армения менен чектешкен бир катар аймактардын Азербайжандын карамагына өткөндөн кийинки чек ара тилкелерин демаркациялоо үчүн убактылуу аскердик позицияларды жайгаштырууну такташышкан.

Демаркациялоо жүрүп жатат. Чиеленишкен чек ара маселелери оор чечилет, уй мүйүз тарта отуруп сүйлөшүү менен кылдат жөнгө салууну, кыйла интеллектуалдык аракеттерди талап кылат. Кара көлдөгү абалды жөнгө салуу үчүн дүрбөлөңгө салган билдирүүлөрдүн да, ЖККУнун күчтөрүн жана каражаттарын тартуу менен күч операцияларынын да түк  кереги жок.

Жамааттык коопсуздук келишимдин 2-беренесине ылайык: "Мамлекет-катышуучулар алардын кызыкчылыгына тиешелүү эл аралык коопсуздуктун бардык маанилүү маселелери боюнча бири-бири менен кеңешип, позицияларын макулдашышат.

Катышуучу мамлекеттердин биринин же бир нечесинин коопсуздугуна, территориялык бүтүндүгүнө жана суверенитетине коркунуч туулса же эл аралык тынчтыкка кооптуулук жаралса, мамлекет-катышуучулар өз позицияларын координациялоо жана коркунучту жоюуга чара көрүү максатында биргелешкен консультациялар механизмин кечиктирбестен кыймылга келтирет".

Чек араны демаркациялоо жагдайында эл аралык же Армениянын тынчтыгына реалдуу кооптуулук туулган жок. Андай эмес деп далилдөө (ЖККУнун консультацияларында жана бөлөк сүйлөшүү аянтчаларында) кыйын болот.

БУУнун аныктамасына ылайык, "бир мамлекет тарабынан башка бир өлкөнүн суверенитетине, территориялык кол тийбестигине же саясий көз карандысыздыгына каршы куралдуу күч колдонуу" агрессия болуп саналат. БУУнун Коопсуздук кеңеши да Сүник облусундагы Азербайжан агрессиясын байкаганы жок.

149
Белгилер:
ЖККУ, Жаңжал, чек ара, Армения
Тема боюнча
Америкалыктар Россияга "афган бомбасын" таштаганы турабы?
Талибан кыймылынын согушкери. Архив

Афганистан Борбор Азия өлкөлөрүнө "атайын багыттагы күчтөрдүн достугун" сунуштады

174
(жаңыланган 18:17 15.05.2021)
Афганистанда "постамерикалык" тынчтыкты жөнгө салуу процесси атайын инструмент жана опцияларды, анын ичинде күчтү да талап кылары турулуу иш.

Эгерде пикир келишпестиктерди жоюп, бир катар өлкөлөрдүн атайын багыттагы бөлүктөрүнүн каражаттары жана мүмкүнчүлүктөрү ийгиликтүү жуурулушса, Кабулдагы атайын операциялар күчтөрүнүн эл аралык аймактык борборунун долбоору көптү үмүттөндүрөт. Аскерий баяндамачы Александр Хроленко бул жолу аталган долбоордун келечеги тууралуу ой калчаган.

Афганистандан АКШ күчтөрү чыгып жатканда аталган Ислам республикасында талибдер менен куралдуу кагылыш күчөдү. Өкмөттүк армиянын Атайын операциялар корпусунун (ANASOC) командачысы генерал-лейтенант Мохаммад Фарид Ахмади географиялык коңшуларына атайын багыттагы жалпы (эл аралык) базада терроризм менен күрөшүүдөгү ыңгайлуу аракеттерди бириктирүүнү сунуштады.

Мындай инструмент Афганистандын аймагында согушкер-моджахеддердин мизин кайтаруунун майнаптуулугун арттырмак. Ошондой эле Борбордук жана Түштүк Азиянын чектешкен өлкөлөрүнө террордук топтордун жер которушун ооздуктай алмак. Андан тышкары, Атайын операциялар күчтөрүнүн улуттук борборлору кыйла чоң аскердик тажрыйбага ээ болмок.

Генерал Ахмадинин демилгесин жүзөгө ашыруу далай тоскоолго кабылары шексиз, ошентсе да Өзбекстан, Тажикстан, Казакстан жана Кыргызстан куралдуу күчтөрүнүн атайын багыттагы бөлүктөрүн өнүктүрүүгө чоң көңүл бөлүп келгени, анан да олуттуу потенциалга ээ экени белгилүү. Афганистандагы эл аралык долбоорго атайын багыттагы күчтөрү Сирия Араб Республикасында ири тажрыйбай топтогон Россия да кошулуп калышы ыктымал.

Ал ортодо 2020-жылдын 29-февралындагы АКШ менен "Талибандын"* макулдашууларындагы шарттарга ылайык бошотулган 5000 талибдин көпчүлүгү кайрадан согуш талаасына кайтты. Алар америкалыктарды жана анын НАТОдогу союздаштарын өлкөдөн бачымыраак сүрүп чыгарууга белсенишкен.

Талибдер жазгы чабуулдарын улантып, өкмөттүк коопсуздук күчтөргө жана жарандык инфраструктурасынын объектилерине улам кол салууда. Кабулда 8-майда өтө оор террордук акты жасалып, мектептин жанындагы жардыруу өспүрүм курактагы 75 окуучу кыздын өмүрүн алып, 190 киши жараат алды. Андан мурун эле, тагыраак, 1-майда Логар провинциясынын Пули-Алам шаарындагы жардырууда 30 киши каза таап, 90дон ашуун киши (көбүнесе жергиликтүү университеттин абитуриенттери) жарадар болгон.

Кабул провинциясында 12-майдагы Өзбекстандан Афганистанга электр импорттоодо кызмат кылчу электр түркүгүн жардырышты. Ушундай көрүнүш апта ичинде үчүнчү ирет кайталанып отурат.

Афганистандан америкалык күчтөрдү чыгарып кетүү үчүн 100дөн ашуун аскердик-транспорттук учак каттоодо. Бул багытта иш 1-майда башталып, ушул тапта 12 пайызга аткарылды.

Интеграция мүмкүндүгү

Афганистандын улуттук армиясы терроризм менен күрөшүү үчүн маанилүү ресурс болуп саналат. Чөлкөмдөгү туруктуулукту камсыз кылуу үчүн аны АКШ жана НАТО күчтөрү чыгарылгандан кийин да сактап калуу маанилүү.

ANASOC командачысы генерал Ахмади (баса, Россиядагы Рязанск аба-десанттык командалык жогорку окуу жайынын бүтүрүүчүсү) Афганистандын улуттук куралдуу күчтөрүндөгү атайын багыттагы бөлүгүнүн потенциалын өзгөчө белгилейт. Атайын операциялар күчтөрүн негизги мамлекеттик энчиси деп эсептейт. Анткен менен атайын багыттагы бөлүктүн ондогон аскер кызматкерлери согушкерлер тарабынан өлтүрүлгөнү маалым. Болжол менен Борбор Азиядагы чектешкен өлкөлөр Кабулга жарандык согуштун жаңы эпкининде атайын багыттагы өз бөлүктөрү менен олуттуу көмөктөшө алат. Мисалы, Улуу Британияда өткөн бул багыттагы бөлүктөрдүн эл аралык Cambrian patrol-2019 таймашында Өзбекстан Республикасынын Коргоо министрлигинин Атайын операциялар күчтөрүнүн өкүлдөрү жеңип чыккан. Бул тегин жерден эмес. Аталган республика СССРден атайын багыттагы 15-бригаданы мурастап калган. Кезегинде ал СССР убагындагы афган жаңжалында бир топ курчуган. Кийин өзбекстандык атайын багыттагы бөлүк россиялык, америкалык, британиялык, түркиялык, немец, италиялык жана башка кесиптештери менен тажрыйба алмашкан. Өзбекстан менен Россиянын Атайын операциялар күчтөрү биргелешкен окууларды байма-бай өткөрүп келет. РФтин Коргоо министрлигинин курамына 17-десанттык-штурмдук бригадасы, ыкчам чара көрүү бригадасы, Чыгыш аскердик округунун атайын операциялар батальону кирет. Өзбекстандын да Мамлекеттик коопсуздук кызматынын атайын багыттагы бөлүгүнүн да потенциалы кыйла жогору.

Тажикстандын атайын багыттагы күчтөрүнүн негизин мобилдик күчтөрдүн 7-десанттык-штурмдук бригадасы түзөт. Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитетинин курамындагы "Альфа" да жана ИИМдин ичиндеги атайын багыттагы өзүнчө бригада да белгилүү. Мындан сырткары, Тажикстанда 201-россиялык аскердик база жайгашкан.

Кыргызстан менен Казакстандын Куралдуу күчтөрүнүн атайын операциялар күчтөрү да өз ара аракеттешип келишет. Тоолуу аймактарда болжолдуу душманды атайын чалгындоо, бөгөттөө жана жок кылуу боюнча машыгышат.

Борбор Азия өлкөлөрүнүн Атайын операциялар күчтөрүн колдонуу чечими эң жогорку деңгээлде кабыл алынат. Афганистанда бир нече мамлекеттин атайын багыттагы бөлүктөрүн жана максаттарын интеграциялоого мүмкүн, бирок ишке ашырылышы коомчулуктун колдоосу менен да арсар.

Аткарылгыс вазийпа

"Атайын багыттагы күчтөрдүн достугунун" идеологу АКШ президентинин атайын өкүлү Залмай Халилзад өңдөнөт. Ал өткөн жумада Кабулдагы республикалык өкмөттү эл аралык колдоону мобилизациялоо максатында Ташкент, Доха (Катардын борбору), Душанбеге барган. Бул шаарлар капыстан тандалганы жок. Доха – талибдер менен сүйлөшүүдө негизги аянтча. Душанбе жана Ташкент – Афганистан менен чектешкен республикалардын баш калаалары.

Анан калса талибдер бир топ жылдардан бери түндүктөгү чек арага жакын провинцияларды көзөмөлгө алууга умтулуп келет. АКШ жана НАТОнун күчтөрү чыгарылган соң бул зоналарды көзөмөлдөө касташкан тараптар үчүн кыйла орчундуу маселеге айланат. Тажикстан менен Өзбекстандын аймагына террордук активдүүлүктүн чагылышы да мүмкүн, "Талибандын"* жана "Ислам мамлекетинин"* катарында бул өлкөлөрдүн жарандары да аз эмес. Халилзаддын вазийпасы аткарылчудайбы?

Тажикстан Афганистан менен 1300 чакырымдан ашуун аралыкта чектешет, бул – КМШнын түштүк чек арасы. Эске салсак, совет мезгилинде тажик-афган чек арасын "жашыл фуражкачан" 25 миң жоокер кайтарган. СССР ыдырагандан тарта 2005-жылга дейре Тажикстан Республикасынын түштүк чек аралары Россиянын 19 миң кишиден турган Чек ара күчтөрүнүн ыкчам тобунун жоопкерчилигинде эле. Кийин алардын ордун 16 миң тажик чек арачы баскан. Маңызы жоокерлердин санында деле эмес. Чек аранын ар бир чакырымын заманбап стандарттарга ылайык жабдуу үчүн 1 млн доллардын тегерегиндеги каражат талап кылынат. Андай суммадагы акча жок, анткен менен чек араны кайтарууга күч менен каражат жетишерлик.

ЖККУнун тутумунда интеграцияланган Тажикстан Коргоо министрлигинин атайын бөлүктөрүн Афганистандын кай бир жеринде Кытай, Пакистан, Иран жана бөлөк өлкөлөрдүн бул багыттагы күчтөрү менен өз ара аракеттешип пайдалануу бүгүнкү күндө мүмкүн эместей туюлат. Маанилүү саясий чечимдер жана алдын ала ири даярдык талап кылынат.

Ташкенттин ЖККУнун чийини боюнча милдеттенмелерге байланышы жок, ошентсе да баары бир жакынкы коңшулары менен аскердик жана аскерий-техникалык кызматташтыкты жамааттык коопсуздук реалдуулуктарын эске алуу менен ийгиликтүү өнүктүрүүдө.

Коргоо жаатында Өзбекстандын саясаты өлкөнүн куралдуу күчтөрүнүн чет жердеги тынчтык орнотуучу операцияларына жана аскердик жаңжалдарга катышпоо принцибине негизделген. Ошону менен бирге эле Өзбекстан – Афганистандагы улуттук кызыкчылыктарды өнүктүрүү стратегиясын кабыл алган Борбор Азиядагы жападан жалгыз өлкө. Ташкент билдиргендей, Афганистан менен Өзбекстандын коопсуздугу – бир бүтүн. Өзбекстан президентинин Афганистан боюнча атайын өкүлүнүн институту да түзүлгөн. Ал чөлкөмдөгү негизги оюнчулар, анын ичинде Россия, Кытай, Иран, АКШ менен өз ара аракеттешет.

Ташкентте быйыл жайда афгандык жөнгө салуу аракети боюнча эл аралык конференция өтөт. Анда Борбор Азия мамлекеттеринин жогорку даражадагы өкүлдөрү чөлкөмдөгү коопсуздук чараларын талкуулашат.

Өзбекстан "постамерикалык" Афганистандын транспорттук жана экономикалык потенциалын кызуу пайдаланууга ниеттенет. Ал үчүн Кабул менен да, талибдер менен да коопсуздук кепилдиктери жөнүндө сүйлөшүүгө даяр. Ташкентте алар афган коомунун бөлүгү деп каралып, юридикалык жактан террорчулар деп эсептелбейт.

Ар бир мамлекет өзүнүн улуттук чектөө жана өзгөчөлүктөрүнө ээ. Азыркы аскердик-саясий реалдуулукта Борбордук жана Түштүк Азиядагы чектеш өлкөлөрдүн өкмөттөрү Афганистандын аймагында жайнаган партизандык түзүмдө менен узакка салгылашууга караганда жеңүүчү (ким болбосун) менен тынч макулдашууга ыктайт.

Пакистан армиясынын башкы командачысы генерал Камар Жавед Бажва 11-майда афган жаңжалын аскердик жол менен чечүү планда жок экенин тастыктады. Кытай 12-майда Борбор Азия өлкөлөрүн Афган Ислам Республикасында тынчтык процессин жайылтууга көмөк көрсөтүүгө үндөдү.

Ошентсе да Кабулда Түштүк жана Борбор Азия өлкөлөрүнүн Атайын операциялар күчтөрүнүн алдыңкы тажрыйбасы жана терроризм менен күрөшүүчү чөлкөмдүк борборун түзүү демилгеси террордук экспансиянын, башкача айтканда, Афганистандын чегинен тыш да "Ислам мамлекетин" кеңейтүү коркунучунан улам жүзөгө ашырылып калышы ыктымал.

* – бир катар өлкөлөрдө тыюу салынган террордук уюмдар.

174
Белгилер:
Пакистан, террорчулук, операция, коопсуздук, саясат, Борбордук Азия, Афганистан
Тема боюнча
ЖМК: АКШ Афганистандан чыгарылган аскер күчүн Борбор Азияга жайгаштырабы?
Депутат Алтынбек Сулайманов. Архив

Кумтөр бул рак! Депутат алтын кенин таптакыр жаап салууну сунуштады

0
(жаңыланган 18:23 17.05.2021)
Centerra Gold Inc. — канадалык алтын иштетүүчү компания. Кыргызстандагы Кумтөр кенинде иштейт. Кыргызстан ишкананын болжол менен төрттөн бир бөлүгүнө ээлик кылат.

БИШКЕК, 17-май — Sputnik. Жогорку Кеңештин "Бир Бол" фракциясынын лидери Алтынбек Сулайманов Кумтөр кенин жаап салууну сунуштады.

Бүгүн, 17-май күнү, парламентте аталган ишкананы сырттан башкарууга алуу маселеси каралып жатат.

Эл өкүлү мындай сунушун экологияны сактап калуу керек деп түшүндүрүп, коңшу Кытай өлкөсүн мисал келтирди.

"Кытай 30 жылда бизге окшоп миллиард эмес, триллиондорду таап, бирок экологиясын талкалап алган. Эми 30 жыл иштеп, экономикасын көтөргөн акчанын баарын салса дагы кайра калыбына келтире албасын түшүндү. Азыр башкаларга экологияңарды сактагыла деп айтып жатат. Бүткүл дүйнө экологияны биринчи орунга коюп, жашыл экономиканы көздөй бара жатат", — деди депутат.

Сулаймановдун айтымында, Кумтөрдү кайсы тарап иштетсе дагы мындан ары өлкөнү зыянга гана учурата берет.

"Мамлекет начар менеджер" деп бекеринен айтылбайт. Өзүбүз иштетсек деле талап-тонолуп, экология ого бетер талкаланат. Биз жаратылышка каршы чыгып элдин, балдарыбыздын саламаттыгын садага чаап жатабыз. Кумтөр — бул рак, акырындык менен күчөп бара жатат. Аны азыр кесип алып салып, бул теманы жабышыбыз керек", — деди Сулайманов.

Анын ордуна эл өкүлү "дүйнө эли сыяктуу инновация жана башка тармактарды өнүктүрүп, акылдуу жаштардын "мээсин" пайдаланууга чакырды.

Centerra Gold Inc. — канадалык алтын иштетүүчү компания. Кыргызстандагы Кумтөр кенинде иштейт. Кыргызстан ишкананын болжол менен төрттөн бир бөлүгүнө ээлик кылат.

0
Белгилер:
сунуш, Алтынбек Сулайманов, Кумтөр, Кыргызстан
Тема:
"Кумтөргө" 3 миллиард доллар айып салынышы
Тема боюнча
Кумтөр боюнча келишимдерге кол койгон аткаминерлердин тизмеси
Эки талапкер бар. "Кумтөр Голд Компани" ишканасын ким башкарышы мүмкүн