Тоолу Карабахтагы Түркиянын жана Азербайджандын желектери

Түркиянын Карабахтагы тынчтык орнотуучулары: же бар, же жок болуу

125
(жаңыланган 10:03 19.11.2020)
Анкаранын Закавказье багытындагы аскердик-саясий активдүүлүгү жана Улуттук жыйындын Башкы ассамблеясынын Азербайжанга бир жылга саны айтылбаган аскерлерин киргизүү чечими көп ойго салууда (парламент Азербайжанга аскер киргизүүнү колдоп берди).

Миссиянын масштабын жана камтый турган алкагын Түркия президентинин администрациясы аныктамакчы, бул чечим аймакта олку-солкулукту шарттай турчу катализаторго айланышы толук мүмкүн. Аймактагы кырдаалга баяндамачы Александр Хроленко көз салган.

Түрк аскерлери Азербайжанда тынчтык орнотуучу күч боло албай турганын түшүндүрүп да кереги жок. Анкара каршылашып жаткан тараптардын бирин колунан келишинче колдоп жатат.

Россия президенти Владимир Путин түрк лидери Режеп Тайип Эрдоганды кырдаалды курчутпай, аскерин киргизип армян тарапка чагымчылдык жасабай турууга көндүргөндөй болгон. Бирок Эрдоган күтүүсүз кадамдарга көп барган саясатчы катары белгилүү эмеспи. Азербайжан жеринде Анкара мындай аракеттерди Баку менен биргеликте гана ишке ашыра алат, демек стратегиялык чечимдер буга чейин эле кабыл алынып, окуя кандай өнүгөрү буга чейин эле аныкталган. Бул конспирология да эмес, геосаясий аналогия болуп калды.

Мисалга алсак, 2015-жылы Россия Сирияга Дамасктын өтүнүчү менен убактылуу аскер контингентин киргизип (тартип орнотуу үчүн), эки туруктуу аскер базасына ээ болду. Анкараны мындай факт сүйүнтөрү күмөн. Эми Түркия боордош Азербайжанга жардам берүү жана өз кызыкчылыгын ишке ашыруу планы менен “өчүн” алчудай болуп турат. Нааразы болгон коңшулар же татыктуу жооп берип, же мөрөйүн алдырып тим болууга аргасыз.

Эркиндик деңгээли

Азербайжан президенти Ильхам Алиев 10-ноябрдан бери оңтою келген жерден эле Түркия Карабахтагы операцияга Россия менен биргеликте катыша турганын айтып келе жатат. Бул да кокусунан эмес. 10-ноябрда жетишилген үч тараптуу келишимде бир караганда көп байкала бербеген “кооптуу” жагдайлар бар.

Тоолуу Карабахта согуш жүргөн жер жана армян калкы байырлаган эки ички көзөмөл зона бар, ал эми тышкы коопсуздук аймак картада да көрсөтүлгөн эмес. Мисалы, грузин-абхаз чырында эки тарапты Ингури дарыясы бөлүп турган, андан батышты көздөй 12 чакырым, чыгышты көздөй 12 чакырым аралык коопсуздук зонасы деп белгиленген, дагы 12 чакырым жер куралдуу күчтөрдүн аймагы делчү. Ушул жердин баары россиялык тынчтык орнотуучулардын көзөмөлүндө эле. Карабахта россиялыктар көзөмөлдөгөн коопсуздук зонасы ич жакка кирип кеткен, ал эми сыртында азербайжан тарап (Анкара кошулуп) кандайдыр бир деңгээлде ээн-эркин калып, бул жагдайды өз пайдасына пайдалангыдай шарт түзүлүп калган. Россиялык тынчтык орнотуучулардын посттору “тигил тараптагы” аймакты көзөмөлдөй албайт. Бул келишимдин жалгыз талуу жери эмес.

Үч тараптуу макулдашуу менен башынан эле ок атууну токтотуунун эки шарты аныкталган — Россиянын Тоолуу Карабахтагы (армян калкы байырлаган) тынчтык орнотуу операциясы жана Россия менен Түркиянын бирлегелешкен көзөмөл борбору. Булар өз ара аракетке келип кызматташышы мүмкүн, интеграцияга жол берилбейт. Буга чейин Түркиянын Карабах боюнча байкоочуларынын мобилдүүлүгү чектелип, планда өлкөдөн чыгуу каралбаганы (маалымат жыйноо учкучсуз аппарттарга жүктөлгөн) айтылган. Ага карабай, кагылышуу жүргөн жердин сыртында, азербайжан калкы көбүрөөк байырлаган аймакта Бакунун көзөмөлү басымдуулук кылат, ал эми Россия менен Түркиянын биргелешкен борбору Азербайжандын каягына жайгашары азырынча белгисиз. Болгону аны эки тарапты бөлүп турган сызыктан анча алыс эмес жерден орун алат деп божомолдоого болот (абалга көз салып турууга ыңгайлуу болот). Балким борбор аскердик кагылышуу жүргөн 45 сутканын ичинде Азербайжандын карамагына өткөн жети райондун биринен орун алып калышы да ыктымал.

Кооптуу эксперименттер

Азербайжан — суверендүү өлкө, мындан улам РФ ТИМинин Россиянын тынчтык орнотуу операциясынын уникалдуулугун жана кайталанбастыгын байма-бай эскертип жатканын Бакунун аскердик-саясий жетекчилиги кадимки иш процесси катары кабылдап жаткандай. Тигил же бул көйгөйдү чечүүдө президент Ильхам Алиев өз өлкөсүнө жакын турган түрк досторун да, керек болсо алыстагы Жаңы Зеландиянын аскерин да чакыра алат, укугу бар. Эки жактын каалоосу болсо процесстин форматы ар кандай болушу мүмкүн. Мындай эксперименттер үчүн убакыт жетиштүү, адатта тынчтык орнотуу операциялары он жылдап созулат эмеспи. Келечекти ар кыл вариантта сүрөттөөгө болот.

Россия ТИМи Тоолуу Карабахтын макамын аныктоо үчүн болжолдуу да мөөнөт жок экенин белгилөөдө. Аймактагы кырдаал курч бойдон калып жатат. Ильхам Алиев “Россия менен Түркия азербайжан жана армян элинин коопсуздугун камсыздоо боюнча операцияларга катыша турганын” жар салды.

Ал арада Бакунун Шехиддер аллеясында чагымчыл маанайда митинг өтүп, анда Тоолуу Карабахтын аймагынан россиялык тынчтык орнотуучуларды чыгаруу талабы коюлду. Жаңжал ар кандай өңүттө уланып кетишин каңкуулаган кооптуу белги. Акция Азербайжандын парламенти тарабынан сынга алынды. Ошентсе да үч тараптуу макулдашуу убакыттын сынынан өтө элек экени айкын болуп калды.

125
Белгилер:
Түркия, Аскер, Ильхам Алиев, Армения, Азербайжан, Россия, Тоолуу Карабах
Тема:
Тоолуу Карабахтагы жаңжал (44)
Тема боюнча
Карабахтагы тынчтык орнотуучулар. Россия оор милдетти аркалоодо
Карабахтагы кошуундар Азербайжанга караган аймактан чыгып кетип жатат
Түркиянын аскер кызматкерлери. Архив

Түркия эмнеликтен Азербайжанга аскердик күч киргизүүдө? Ой толгоо

130
Тынчтык орнотуу шылтоосу менен Азербайжанга түркиялык аскердик күчтөрдүн киргизилиши Анкаранын Түштүк Кавказ жана Каспий жээгиндеги аймакка аскердик-саясий таасирин күчөтүүгө, Түркиянын жалпы эл аралык аренадагы ордун бекемдөөгө умтулуусун чагылдырат.

Мындай милдеттерди ишке ашыруу үчүн бир жыл жетишсиз экени шексиз. Биз НАТОнун постсоветтик мейкиндикте орун алышын жайылтуунун кезектеги чыгыш нугундагы кызыктуу баскычына күбө болуп турабыз. Түркиянын бул кадамын аскерий серепчи Александр Хроленко талдаган.

Түркиянын улуттук коргоо министри Хулуси Акар 21-ноябрда өлкөнүн кургактагы күчтөрү даярдыктан өткөнүн, жакында Азербайжанга Аскер-аба күчтөрү тарабынан жеткириле турганын жар салган.

Аскер жетекчиси өз сөзүндө "Түркиянын эл аралык аренада лидерлиги" жөнүндө да камтып, ага бет алган багытта "түркиялык куралдуу күчтөрү республиканын тарыхындагы эң чыңалган убакты баштан өткөрүп жатканын" кошумчалаган.

Азербайжандагы түркиялык аскердик контингенттин сандык жана сапаттык курамы азырынча сыр бойдон. Түркиянын аскердик бөлүктөрү Азербайжанда Анкара менен Бакунун аскердик жана аскердик-техникалык кызматташтыгынын алкагында мурдатан эле дээрлик туруктуу жайгашып келерин белгилей кетели.

Тоолуу Карабахта окту токтотууну көзөмөлдөөчү россиялык-түркиялык борбордун алкагындагы иштер үчүн офицерлердин кезектеги тобун жөнөтүү президенттик буйрукту жана түркиялык парламентте талкууну талап кылбаган чыгар.

Анкара менен Москва 11-ноябрда Тоолуу Карабахтагы элдешүүнү көзөмөлгө салуу боюнча борбор жөнүндө меморандумга кол койгон. Анан да бул документте биргелешкен тынчтык орнотуу күчтөрүн түзүү туурасында кеп да жок. Бирок мындан ары Азербайжан жана Түркиянын президенттери Ильхам Алиев жана Режеп Тайип Эрдоган түркиялык күчтөрдүн катышуусундагы "биргелешкен тынчтык орнотуу миссиясы" тууралуу бир нече ирет билдиришкен. Ошону менен бирге эле Москванын "кан күйгөн" аймакка түркиялык күчтөрдү киргизбөө өтүнүчүн Анкара менен Баку этибарга да албады.

Азербайжан территориясындагы Түркиянын кургактагы күчтөрүнүн Россия менен ондогон адистерден куралган мониторинг борборунун алкагындагы өз ара аракеттенүүдөн бөлөк башка бир нерсеге даярданып жатканы айкын.

Ийгилик арбитражы

Түркиянын Түштүк Кавказда Россия менен масштабдуу жаңжалды тутантууга стратегиялык себеби жок (андайда ийгиликке жетери күмөн, анан да Анкара үчүн кесепети оор болору турулуу иш).

Азербайжан менен эки тараптуу аскердик-техникалык кызматташтык же "тынчтык орнотуучу миссия" өңдүү ыңгайлуу шылтоо менен аймакка ырааттуу кирүү – кыйла натыйжалуу жана коопсуз. Экинчи жагынан да Бакунун жардамы Карабахтагы куралдуу жаңжалга болгон түркиялык көмөккө акы да болушу мүмкүн.

Тоолуу Карабахтагы түркиялык аскердик күчтөрдүн аракеттери үч тараптуу (Азербайжан, Армения, Россия) эч кандай макулдашууда каралган эмес.

Азербайжанда түркиялык аскер кызматкерлеринин болушу юридикалык жактан постфактум бекитилген, себеби РФтин белдүү аскердик серепчилеринин маалыматы боюнча, сентябрдын аягынан тарта азербайжан аймагында 1500 чакты түркиялык аскер кызматкери болгон эмеспи. Түркиялык генерал жана офицерлер кеңешчи катары башкаруунун бардык вертикалында, атап айтканда, азербайжан армиясынын Башкы штабынан полктук бөлүктүн штабдарына чейин иштешти.

Анкаранын жаңжалдын Азербайжан тарабына көрсөткөн аскердик колдоосунан улам түркиялык армиянын Карабахта тынчтык орнотуучу катары роль алышына, чектешкен жерлерди чогуу күзөтүүгө катышуусуна таптакыр жол берилбейт. Анткен менен варианттары болушу мүмкүн. Иш жүзүндө Түркия Азербайжанда эбак ордун бекемдеп алган. Мындан ары түркиялык күчтөр эки тараптуу макулдашуунун негизинде аталган территорияда жылдап калат.

Бул эл аралык укук жоболорун бузбайт, бирок тынчтыкка да кепилдик бербейт. Анткени дүйнөнүн эч бир өлкөсү Тоолуу Карабах Республикасынын суверенитетин тааныган эмес, Баку менен Анкаранын Тоолуу Карабахтагы армян калкына карата каалаганын кыла аларына ынанып алышы ыктымал.

Түркия Тышкы иштер министрлиги жер-жерлерде кандайдыр кошумча байкоочу бөлүмдөрү туурасында билдирүүсү бар. Сириядан келген түркия тарапка ыктаган согушкерлердин Азербайжандан чыгарылышы боюнча маалыматтын жоктугу тынчсыздандырат. Мындай кырдаалда, министр Хулуси Акар айткандай, "азербайжан туугандардын ийгилигинин арбитражы" жетишкендиктерден башы айланбаса болгону.

Келечектин кыялы

Анкаранын "түрк дүйнөсүн" куруу боюнча глобалдык планы бар. Алдыда түркиялык кызыкчылык жана күчтөрүнүн Азербайжан чегинен тыш – Каспий аймагы жана Борбор Азия өлкөлөрүнө чагылышы да ажеп эмес.

Жетиштүү деңгээлде кубаттуу куралдуу күчкө, тагыраак, 355 миң аскер кызматкери, 2600дөн ашуун танк, 270 көп буталуу F-16 истребителине ээлик кылуу менен Global Firepower дүйнөлүк рейтингинде татыктуу 11-орундагы Түркия учак, учкучсуз аппарат, ракета, танк чыгаруу боюнча өз өндүрүшүн кызуу өркүндөтүү менен алек. Соңку 15 жыл ичинде түркиялык коргоо мекемелери 56дан 1500гө өстү. Ал эми өкмөтү 75 миллиард доллардан ашуун наркы бар аскердик-өндүрүштүк комплекстик программаларды тескейт. Анкара чет өлкөлүк куралды да көп сатып алууда. Түркия Республикасынын коргонуу бюджети 18 млрд. доллардан ашуун сумманы, 2020-жылдын бюджетинде жалпы чыгымдардын 13 пайызын түзөт.

Түркия Сириянын түндүгүндө, Ливияда аскердик инструменттерди кызуу пайдаланып келет. Башка өлкөлөрдүн кызыкчылыгына карабастан Жер ортолук деңиздин маанилүү тилкелерине да көз артат (кызыкдар). Ошентип Азербайжан (мунайдын бир топ коруна ээ) Түркиянын белгилүү, экспансивдик жана агрессивдүү тышкы саясатын өнүктүрүүчү аянтчага айланып барат.

Мындай "агалык" жагдайы Анкаранын "аркасында" Эрдоганды бардык географиялык аймакта үндөбөй колдоп турган түндүк атлантикалык альянс турушу менен да кооптуу.

Россиялык тынчтык орнотуучулар Тоолуу Карабахта тынчтык жана тартипти калыбына келтирүү менен алек, ал эми Түркия Азербайжанда кандайдыр аскердик инфраструктура түзүү менен Түштүк Кавказ аймагындагы аскердик кийлигишүүгө болгон укугун бекемдөөнү көздөйт. Анкаранын Карабах долбоорун логистика гана кабатырга салат. Түркиялык Ыгдыр провинциясы жана "ири Азербайжандан" бир топ обочолонгон Нахичеван Автономдук Республикасы кошулган жерде Азербайжан жана Түркиянын кургактагы орток кичинекей тилкеси бар. Аскердик-аба күчтөрүнүн учактары менен күчтөрдү, курал-жарак жана ок-дарыны жеткирүү (өтө көп чыгымды талап кылат) үчүн Армения, Грузия (кыйла болжолдуу маршрут) же Иран менен макулдашууга тийиш.

Ошентип кандай геосаясий жагдайда болбосун, Түркияга Кавказ жана Жакынкы Чыгыштагы Россиянын бекем ордун эске алууга туура келет.

130
Белгилер:
Жаңжал, согуш, Ливия, Сирия, Тоолуу Карабах, Аскер, Азербайжан, Түркия
Тема:
Тоолуу Карабахтагы жаңжал (44)
Тема боюнча
Түркиянын Карабахтагы тынчтык орнотуучулары: же бар, же жок болуу
Тынчтыкка карай жол. РФ аскерлери Карабахтын Лачын коридорун минадан тазалашты
Тоолуу Карабахтагы Россиянын тынчтык орнотуучулары

Керексиз болуп... Батыш Карабахтагы абал жөнгө салынып жатканына неге нааразы

159
(жаңыланган 18:13 24.11.2020)
Таанылбаган Тоолуу Карабах Республикасында чыккан жаңжал токтоп, абал акырындап турукташып келе жатат.

Франциянын тышкы иштер министри өлкөнүн Тоолуу Карабахтын элине жөнөтүлгөн гуманитардык миссиянын чоо-жайын айтып берди. Мында кеп аймакка жиберилген хирургдардын тобу менен медицинадык жабдуу тууралуу болууда.

АКШ өз кезегинде согуштан жабыркаган адамдарга жардам көрөсткөн Кызыл чырым эл аралык комитети менен башка бейөкмөт уюмдарга беш миллион доллар бөлүү менен чектелген.

Карабахтагы абалды жөнгө салуу боюнча Париж менен Вашингтондун басар-басмаксан болгон аракети, Сергей Лавров айтмакчы, алардын көкүрөк койгулаган менменсинүүсүнө катуу доо кеткенин далилдеп койду дейт россиялык журналист Ирина Алкснис.

Бул тууралуу Азербайжандын президенти Альхам Алиев да АКШ менен Франция "кеч болсо да жетишилген макулдашууга оң көз менен карай турганын" билдиришкенин айтып безге сайды.

Ал эми Анкара көнгөн адатынча сөздүн гүлүн терип отурган жок. Түркия президентинин маалымат катчысы Батыш же болбосо НАТО менен Евробиримдик 30 жылдан бери Карабахтагы каршылашуу боюнча анык бир сунуш берүүгө жарабаганын, ал арада Россия менен Түркия бири-бирин түшүнүп, сөзү бир жерден чыгып жатканын жар салып жиберди.

Тоолуу Карабах боюнча макулдашуу Батышка оор тийгени дароо жазыла баштады. АКШ менен Франциянын Россия менен биргеликте аталган чырлуу абалды жөнгө салуунун жолун издөө боюнча ЕККУнун Минск тобуна мүчө экенин эске алсак, макулдушууну Батыштын утулушу катары кабылдоого болот.

The National Interest кабарчыларына ишене турган болсок, Батыш көп нерседен куру жалак калыптыр. Согуштук аракеттердин жанданышы да, аймакка россиялык тынчтык орнотуучулардын киришин шарттаган макулдашуунун өзү да алар үчүн абдан эле күтүүсүз болгон. Басылма күнөөнү Эрдоган менен Путиндин сүйлөшүүсү тууралуу маалыматты ала албаган АКШнын чалгын кызматына жүктөдү. Жаза баскан бул кадамдан улам АКШнын аталган аймакта таасири солгундай түшкөнү айтылат.

Чын-чынына келгенде абал андан да курч, анткени "чалгындын чабалдыгы" АКШ канчалык терең жаңылышканын жаап-жашырууга жол берет.

Карабахтагы абалды жөнгө салуу — глобалдуу саясий система башынан кечирип жаткан өзгөрүүлөрдүн жаңы этабы. Бул АКШ менен Европа бардык тарапка керек болбой калган алгачкы учур.

Акыркы 30 жыл аралыгында Батыш дээрлик бардык окуяга, бардык жаңжалга аралашып, кийлигишип келген. Тигил же бул өлкөнүн ички саясий турмушунда да Батышка ыктагандар, андан колдоо алгандар сөзсүз болчу.

Буга 2014-жылы Крымда болгон окуя далил. Анда Украинанын аскерлери россиялык аскерий объектиге "Америка биз менен!" деп кыйкырып кол салганы маалым. Албетте, күлкү келерлик иш, бирок бул окуя бүтүндөй планетадагы элдин басымдуу бөлүгүнүн оюн таасын көрсөтүп турат.

Мындай көрүнүштү Батыш өзү кош колдоп колдойт, анткени таразанын ташы болуп, дүйнөдө чыр чыгабы, согуш болобу, болгон-бүткөн жаңжалды басып, тескеп, баштап-көздөп турган күч болууга кызыкдар. Мындай абал анын геосаясий үстөмдүгүнүн бир тирөөчү.

Карабахтагы абалды жөнгө салуу процесси анын катышуучулары Батышты дароо эле четке сүрүп салганы менен уникалдуу болуп калды. Сүйлөшүү процесси татаал өттү. Мындан улам абалды турукташтырууга АКШны же Батышты тартуунун ордуна тараптардын "өзүбүз чечишип алабыз" деген позициясы ого бетер бүйүрдү кызытты.

Чындап эле чечишип алышты да Батышты жөн гана маалымдар кылып коюшту. Муну менен дүйнөлүк системада өзгөчө макамга ээ болгон АКШга бир топ эле катуу сокку урулду. Тажрыйба көрсөткөндөй, адатта мындай нерселер бир эле жасалып токтоп калбайт, экинчиси да, үчүнчүсү да көп күттүрбөйт.

Андыктан америкалыктардын баарын чалгын кызматына оодарып ийиши көп деле таң калтырбайт. Тоолуу Карабахтагы абалды турукташтыруу АКШ менен Батыштын акырындап тизгини бошоп бараткан дүйнөлүк саясий системадагы кезектеги тектоникалык жылыш экенин моюнга алгандан көрө күнөөнү бирөөгө арта салуу алда канча ыңгайлуу эмеспи.

159
Белгилер:
Аскер, жол чырак, согуш, Түркия, Россия, Тоолуу Карабах, Батыш, Европа, АКШ
Тема:
Тоолуу Карабахтагы жаңжал (44)
Тема боюнча
Тынчтыкка карай жол. РФ аскерлери Карабахтын Лачын коридорун минадан тазалашты
Түркиянын Карабахтагы тынчтык орнотуучулары: же бар, же жок болуу
Азык-түлүк. Архив

Өлкөдө жыл башынан бери кымбаттаган жана арзандаган азыктардын тизмеси

0
Өлкөдө былтыркы жылга салыштырмалуу тамак-аш азыктарынын жана алкоголсуз суусундуктардын баасы 9,6 пайызга жогорулады.

БИШКЕК, 25-ноя. — Sputnik. Жыл башынан бери Кыргызстанда кумшекер жана өсүмдүк майы бир топ кымбаттады. Бул тууралуу Улуттук статистика комитетинен билдиришти.

Негизи эле былтыркы жылга салыштырмалуу тамак-аш азыктарынын жана алкоголсуз суусундуктардын баалары 9,6 пайызга жогорулаган.

Баасы көтөрүлгөн азык-түлүктөр:

  • сарымсак — 1,6 эсеге;
  • кумшекер — 27,4 пайызга;
  • өсүмдүк майы — 25 пайызга;
  • жаңы бышкан жемиштер — 16,9 пайызга;
  • гречка акшагы — 16 пайызга;
  • эт — 15,9 пайызга;
  • ун — 15,6 пайызга;
  • картошка — 15,1 пайызга;
  • макарон азыктары — 15 пайызга;
  • жумуртка — 7,1 пайызга;
  • бал — 5,8 пайызга;
  • алкоголсуз суусундуктар — 5,3 пайызга;
  • күрүч — 4 пайызга.

Анткен менен баасы арзандаган азыктар дагы бар. Мисалы, айрым сүт азыктары, жер-жемиштер, балык жана таруунун баасы төмөндөгөн.

0
Белгилер:
статистика, баа, тамак-аш, Кыргызстан
Тема боюнча
Кыргызстанда ашыкча салмак менен эркектер көбүрөөк жабыркайт. Статистика
Бийлик Кыргызстанда эттин кымбаттап кеткен себебин айтты