Көчөдө бараткан кыз. Архив

Кабар алып туралычы! Эже-карындашына кайдыгер ага-инилерге кайрылуу

459
Аялдарга карата зордук-зомбулук коомдогу эң көйгөйлүү маселелердин бири бойдон калууда. Колумнист Мирбек Сакенов кыздарды зомбулуктан сактоодо ага-инилердин ролу тууралуу ой толгоду.

Ала качуунун курмандыгы болгон Айзада Канатбекованын өлүмүнөн кийин оюмдан бир нерсе такыр кетпей койду. Кыздын жакындары "ала качкан киши Айзаданы меники болбосоң, апаңды өлтүрүп кетем, апаң экөөң жалгыз экенсиң" деп коркутуп жүрүптүр деп айтышты. Кыязы, зөөкүр "мунун сурап алары жок" дегендей мамиле кылган окшойт.

Бирок азыркы күндө атасы, ага-инилери бар кыздар деле башына кыйынчылык түшкөндө таянарга тоо таппай калган учурлар болуп жатат.

Бала кезден чогуу ойноп, чогуу чоңойгон көчөлөш баланын карындашы Жибектин (аты өзгөртүлдү — ред.) окуясын айтып берейин. Биз жогорку класстарда окуп жүргөндө Жибек мектеп босогосун жаңы аттаган, чачына ак бантик тагынган секелек болчу. Агасы экөөбүз малга барсак дагы, көлгө түшсөк дагы артыбыздан калбай жүрүп, мага өз карындашымдай болуп калган. Алысыраак жерге барсак, кичинекей неме чарчаганын көрүп, алмак-салмак аркабызга көтөрүп келчүбүз. Алма-өрүк жесек, ага эң кызылын, эң даамдуусун алып берчүбүз...

Кийин жашоо ар кимибизди ар кайсы жакка таратты. Эки жыл мурда үйдөгүлөр кошунанын кызы Жибек турмушка чыкты деп калышты. Көрсө баягы кичинекей кыз бойго жетип, Бишкектеги окуу жайлардын биринде 2-курста окуп жүрүптүр. Апам "ал зээндүү, токтоо кыз болуп чоңойгон. Анысына кызыккандар куда түшүп келе берип, ата-энеси бир таанышынын уулуна күйөөгө берип коюшту" деди.

Ошол бойдон аны деле унутуп калыптырмын. Бир күнү Бишкектен Жибектин агасы, баягы айылдык досумду жолуктурдум. Шаарда турат экен, үй-бүлөлүү, иштеген иши бар, айтор, жашоосу дурус экенин айтып отурду. Балалыкты эстеп, аркы-беркини сүйлөшүп отуруп Жибек эсиме түштү.

"Турмушка чыкты деп уктум эле, көнүп кеттиби, балалуу болдубу?"деп сурадым. Ал "жакшы, жакшы" деп башын ийкеп койду да, сөздү башкага бурду. Чынын айтсам, мен Жибек тууралуу сүйлөшкүм келген. Анткени ал биздин бала кездеги достугубуздун ажыратып алгыс бир бөлүгү болчу.

Мен анын ой-боюна койбой эле карындашы тууралуу сурап туруп алдым, күйөө бала эмне иш кыларына кызыктым. Аягында өзү ыңгайсыз болуп кетти окшойт, "мен аны менен көп деле сүйлөшпөйм, жеңеси сүйлөшөт" деп айтты.

Арадан дагы бир нече ай өтүп кеткен. Бир күнү апам шаарга келди. Айыл-апа, кошуна-колоңдор тууралуу сүйлөшүп отуруп, "коңшубуз небересин багып жатат, кызы Жибек жолдошу менен ажырашып кеткен. Бир жашка чыга элек уулун таштап, Россияга иштегени кетти" деп кейиди.

Көрсө Жибектин күйөөсү чоң муштум чыгып, кош бойлуу кезинде кол көтөрчү экен. Атасынын таанышына келин болгон байкуш кыйналганын айта албай жүрүп, бир ирет өз жанын кыюуга аракет кылыптыр. Атургай окуяга милиция аралашып калгандыктан, ал тууралуу жаңылыктарга дагы чыккан экен.

Бул жерде эмнени айткым келет? Жаш кыздын ушундай тагдырга туш болушуна, албетте, көп кишинин күнөөсү бар. Бирок эмне үчүн агасы жаңы турмушка аттанып, жашоосунун өтө маанилүү, жоопкерчиликтүү, морт учурунда ал-жайын сурап, колдоо көрсөтүп койбойт деген ой мээмен кетпей койду.

Жеңеси сүйлөшүп жатат дейт. Жеңенин орду башка да. Менимче, кыз кишиге агасынын "Коркпо, мен бармын!" деген сөзү бир топ дем-күч берет.

Жигиттер, аялзаты табиятынан назик, коргоого, колдоого муктаж аяр жан. Кыз-келиндер жашоодо канчалык күчтүү, ийгиликтүү болбосун, кээде өзүн алсыз сезип ага-инисине таянгысы келет. Аларга эркелеп майда-барат маселелерин айтып, жок дегенде колдоо, мактоо сөздөрүн уккусу келет. Ошондой учурда агалар өзүбүздүн эч нерсеге арзыбаган сөзүбүздү, убактыбызды бөлүүгө жарабай жатабыз.

Окуганы же иштегени кеткен карындаштарыбыздан кабарыбыз жок. Алардын каякта окуп, ким менен жатаканада жашап, кандай адамдар менен мамиле куруп жатканына кызыгып да койбойбуз. Ата-энесинин камкордугунан бир нече чакырымга алыстаган секелек кыздарыбызды турмуштун тегирменине жалгыз таштап коюудабыз.

Турмушта жолу болбой ажырашып, бала-бакырасы менен ара жолдо калган жакындарыбыздан качып калдык. Адамдын көңүлүн ооруткан, кейиткен ушундай окуяларга көпчүлүгүбүз күбө болуп жүрөбүз. Ошол учурда аялзаты ээн талаадагы сормо сазга түшүп калган чаарчыктай тыбырчылап жатып күчтүүлөрү чыгып кетип жатат. Алы жогучу?..

Кээде эркектердин алсыздыгына, кайдыгерлигине көзү жеткенде өз арабасын өзү согуп, эч кимден жардам күтпөй, турмушун улантууда.

Жигиттер, бизди Жараткан күчтүү кылып, аялзатын коргосун деп жараткан. Апабызбы, эже-карындашыбызды, жубайыбызды, кыздарыбызды калкалашыбыз керек.

459
Белгилер:
көйгөй, жардам, кыз, Кыргызстан
Тема боюнча
Мамашова: Айзада чиновниктин эмес, жөнөкөй адамдын кызы болгону үчүн өлдү
Уурдалып, киши колдуу болгон Айзаданын окуясы боюнча жаңы жагдайлар айтылды
Талибан кыймылынын согушкери. Архив

Афганистан Борбор Азия өлкөлөрүнө "атайын багыттагы күчтөрдүн достугун" сунуштады

24
(жаңыланган 18:17 15.05.2021)
Афганистанда "постамерикалык" тынчтыкты жөнгө салуу процесси атайын инструмент жана опцияларды, анын ичинде күчтү да талап кылары турулуу иш.

Эгерде пикир келишпестиктерди жоюп, бир катар өлкөлөрдүн атайын багыттагы бөлүктөрүнүн каражаттары жана мүмкүнчүлүктөрү ийгиликтүү жуурулушса, Кабулдагы атайын операциялар күчтөрүнүн эл аралык аймактык борборунун долбоору көптү үмүттөндүрөт. Аскерий баяндамачы Александр Хроленко бул жолу аталган долбоордун келечеги тууралуу ой калчаган.

Афганистандан АКШ күчтөрү чыгып жатканда аталган Ислам республикасында талибдер менен куралдуу кагылыш күчөдү. Өкмөттүк армиянын Атайын операциялар корпусунун (ANASOC) командачысы генерал-лейтенант Мохаммад Фарид Ахмади географиялык коңшуларына атайын багыттагы жалпы (эл аралык) базада терроризм менен күрөшүүдөгү ыңгайлуу аракеттерди бириктирүүнү сунуштады.

Мындай инструмент Афганистандын аймагында согушкер-моджахеддердин мизин кайтаруунун майнаптуулугун арттырмак. Ошондой эле Борбордук жана Түштүк Азиянын чектешкен өлкөлөрүнө террордук топтордун жер которушун ооздуктай алмак. Андан тышкары, Атайын операциялар күчтөрүнүн улуттук борборлору кыйла чоң аскердик тажрыйбага ээ болмок.

Генерал Ахмадинин демилгесин жүзөгө ашыруу далай тоскоолго кабылары шексиз, ошентсе да Өзбекстан, Тажикстан, Казакстан жана Кыргызстан куралдуу күчтөрүнүн атайын багыттагы бөлүктөрүн өнүктүрүүгө чоң көңүл бөлүп келгени, анан да олуттуу потенциалга ээ экени белгилүү. Афганистандагы эл аралык долбоорго атайын багыттагы күчтөрү Сирия Араб Республикасында ири тажрыйбай топтогон Россия да кошулуп калышы ыктымал.

Ал ортодо 2020-жылдын 29-февралындагы АКШ менен "Талибандын"* макулдашууларындагы шарттарга ылайык бошотулган 5000 талибдин көпчүлүгү кайрадан согуш талаасына кайтты. Алар америкалыктарды жана анын НАТОдогу союздаштарын өлкөдөн бачымыраак сүрүп чыгарууга белсенишкен.

Талибдер жазгы чабуулдарын улантып, өкмөттүк коопсуздук күчтөргө жана жарандык инфраструктурасынын объектилерине улам кол салууда. Кабулда 8-майда өтө оор террордук акты жасалып, мектептин жанындагы жардыруу өспүрүм курактагы 75 окуучу кыздын өмүрүн алып, 190 киши жараат алды. Андан мурун эле, тагыраак, 1-майда Логар провинциясынын Пули-Алам шаарындагы жардырууда 30 киши каза таап, 90дон ашуун киши (көбүнесе жергиликтүү университеттин абитуриенттери) жарадар болгон.

Кабул провинциясында 12-майдагы Өзбекстандан Афганистанга электр импорттоодо кызмат кылчу электр түркүгүн жардырышты. Ушундай көрүнүш апта ичинде үчүнчү ирет кайталанып отурат.

Афганистандан америкалык күчтөрдү чыгарып кетүү үчүн 100дөн ашуун аскердик-транспорттук учак каттоодо. Бул багытта иш 1-майда башталып, ушул тапта 12 пайызга аткарылды.

Интеграция мүмкүндүгү

Афганистандын улуттук армиясы терроризм менен күрөшүү үчүн маанилүү ресурс болуп саналат. Чөлкөмдөгү туруктуулукту камсыз кылуу үчүн аны АКШ жана НАТО күчтөрү чыгарылгандан кийин да сактап калуу маанилүү.

ANASOC командачысы генерал Ахмади (баса, Россиядагы Рязанск аба-десанттык командалык жогорку окуу жайынын бүтүрүүчүсү) Афганистандын улуттук куралдуу күчтөрүндөгү атайын багыттагы бөлүгүнүн потенциалын өзгөчө белгилейт. Атайын операциялар күчтөрүн негизги мамлекеттик энчиси деп эсептейт. Анткен менен атайын багыттагы бөлүктүн ондогон аскер кызматкерлери согушкерлер тарабынан өлтүрүлгөнү маалым. Болжол менен Борбор Азиядагы чектешкен өлкөлөр Кабулга жарандык согуштун жаңы эпкининде атайын багыттагы өз бөлүктөрү менен олуттуу көмөктөшө алат. Мисалы, Улуу Британияда өткөн бул багыттагы бөлүктөрдүн эл аралык Cambrian patrol-2019 таймашында Өзбекстан Республикасынын Коргоо министрлигинин Атайын операциялар күчтөрүнүн өкүлдөрү жеңип чыккан. Бул тегин жерден эмес. Аталган республика СССРден атайын багыттагы 15-бригаданы мурастап калган. Кезегинде ал СССР убагындагы афган жаңжалында бир топ курчуган. Кийин өзбекстандык атайын багыттагы бөлүк россиялык, америкалык, британиялык, түркиялык, немец, италиялык жана башка кесиптештери менен тажрыйба алмашкан. Өзбекстан менен Россиянын Атайын операциялар күчтөрү биргелешкен окууларды байма-бай өткөрүп келет. РФтин Коргоо министрлигинин курамына 17-десанттык-штурмдук бригадасы, ыкчам чара көрүү бригадасы, Чыгыш аскердик округунун атайын операциялар батальону кирет. Өзбекстандын да Мамлекеттик коопсуздук кызматынын атайын багыттагы бөлүгүнүн да потенциалы кыйла жогору.

Тажикстандын атайын багыттагы күчтөрүнүн негизин мобилдик күчтөрдүн 7-десанттык-штурмдук бригадасы түзөт. Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитетинин курамындагы "Альфа" да жана ИИМдин ичиндеги атайын багыттагы өзүнчө бригада да белгилүү. Мындан сырткары, Тажикстанда 201-россиялык аскердик база жайгашкан.

Кыргызстан менен Казакстандын Куралдуу күчтөрүнүн атайын операциялар күчтөрү да өз ара аракеттешип келишет. Тоолуу аймактарда болжолдуу душманды атайын чалгындоо, бөгөттөө жана жок кылуу боюнча машыгышат.

Борбор Азия өлкөлөрүнүн Атайын операциялар күчтөрүн колдонуу чечими эң жогорку деңгээлде кабыл алынат. Афганистанда бир нече мамлекеттин атайын багыттагы бөлүктөрүн жана максаттарын интеграциялоого мүмкүн, бирок ишке ашырылышы коомчулуктун колдоосу менен да арсар.

Аткарылгыс вазийпа

"Атайын багыттагы күчтөрдүн достугунун" идеологу АКШ президентинин атайын өкүлү Залмай Халилзад өңдөнөт. Ал өткөн жумада Кабулдагы республикалык өкмөттү эл аралык колдоону мобилизациялоо максатында Ташкент, Доха (Катардын борбору), Душанбеге барган. Бул шаарлар капыстан тандалганы жок. Доха – талибдер менен сүйлөшүүдө негизги аянтча. Душанбе жана Ташкент – Афганистан менен чектешкен республикалардын баш калаалары.

Анан калса талибдер бир топ жылдардан бери түндүктөгү чек арага жакын провинцияларды көзөмөлгө алууга умтулуп келет. АКШ жана НАТОнун күчтөрү чыгарылган соң бул зоналарды көзөмөлдөө касташкан тараптар үчүн кыйла орчундуу маселеге айланат. Тажикстан менен Өзбекстандын аймагына террордук активдүүлүктүн чагылышы да мүмкүн, "Талибандын"* жана "Ислам мамлекетинин"* катарында бул өлкөлөрдүн жарандары да аз эмес. Халилзаддын вазийпасы аткарылчудайбы?

Тажикстан Афганистан менен 1300 чакырымдан ашуун аралыкта чектешет, бул – КМШнын түштүк чек арасы. Эске салсак, совет мезгилинде тажик-афган чек арасын "жашыл фуражкачан" 25 миң жоокер кайтарган. СССР ыдырагандан тарта 2005-жылга дейре Тажикстан Республикасынын түштүк чек аралары Россиянын 19 миң кишиден турган Чек ара күчтөрүнүн ыкчам тобунун жоопкерчилигинде эле. Кийин алардын ордун 16 миң тажик чек арачы баскан. Маңызы жоокерлердин санында деле эмес. Чек аранын ар бир чакырымын заманбап стандарттарга ылайык жабдуу үчүн 1 млн доллардын тегерегиндеги каражат талап кылынат. Андай суммадагы акча жок, анткен менен чек араны кайтарууга күч менен каражат жетишерлик.

ЖККУнун тутумунда интеграцияланган Тажикстан Коргоо министрлигинин атайын бөлүктөрүн Афганистандын кай бир жеринде Кытай, Пакистан, Иран жана бөлөк өлкөлөрдүн бул багыттагы күчтөрү менен өз ара аракеттешип пайдалануу бүгүнкү күндө мүмкүн эместей туюлат. Маанилүү саясий чечимдер жана алдын ала ири даярдык талап кылынат.

Ташкенттин ЖККУнун чийини боюнча милдеттенмелерге байланышы жок, ошентсе да баары бир жакынкы коңшулары менен аскердик жана аскерий-техникалык кызматташтыкты жамааттык коопсуздук реалдуулуктарын эске алуу менен ийгиликтүү өнүктүрүүдө.

Коргоо жаатында Өзбекстандын саясаты өлкөнүн куралдуу күчтөрүнүн чет жердеги тынчтык орнотуучу операцияларына жана аскердик жаңжалдарга катышпоо принцибине негизделген. Ошону менен бирге эле Өзбекстан – Афганистандагы улуттук кызыкчылыктарды өнүктүрүү стратегиясын кабыл алган Борбор Азиядагы жападан жалгыз өлкө. Ташкент билдиргендей, Афганистан менен Өзбекстандын коопсуздугу – бир бүтүн. Өзбекстан президентинин Афганистан боюнча атайын өкүлүнүн институту да түзүлгөн. Ал чөлкөмдөгү негизги оюнчулар, анын ичинде Россия, Кытай, Иран, АКШ менен өз ара аракеттешет.

Ташкентте быйыл жайда афгандык жөнгө салуу аракети боюнча эл аралык конференция өтөт. Анда Борбор Азия мамлекеттеринин жогорку даражадагы өкүлдөрү чөлкөмдөгү коопсуздук чараларын талкуулашат.

Өзбекстан "постамерикалык" Афганистандын транспорттук жана экономикалык потенциалын кызуу пайдаланууга ниеттенет. Ал үчүн Кабул менен да, талибдер менен да коопсуздук кепилдиктери жөнүндө сүйлөшүүгө даяр. Ташкентте алар афган коомунун бөлүгү деп каралып, юридикалык жактан террорчулар деп эсептелбейт.

Ар бир мамлекет өзүнүн улуттук чектөө жана өзгөчөлүктөрүнө ээ. Азыркы аскердик-саясий реалдуулукта Борбордук жана Түштүк Азиядагы чектеш өлкөлөрдүн өкмөттөрү Афганистандын аймагында жайнаган партизандык түзүмдө менен узакка салгылашууга караганда жеңүүчү (ким болбосун) менен тынч макулдашууга ыктайт.

Пакистан армиясынын башкы командачысы генерал Камар Жавед Бажва 11-майда афган жаңжалын аскердик жол менен чечүү планда жок экенин тастыктады. Кытай 12-майда Борбор Азия өлкөлөрүн Афган Ислам Республикасында тынчтык процессин жайылтууга көмөк көрсөтүүгө үндөдү.

Ошентсе да Кабулда Түштүк жана Борбор Азия өлкөлөрүнүн Атайын операциялар күчтөрүнүн алдыңкы тажрыйбасы жана терроризм менен күрөшүүчү чөлкөмдүк борборун түзүү демилгеси террордук экспансиянын, башкача айтканда, Афганистандын чегинен тыш да "Ислам мамлекетин" кеңейтүү коркунучунан улам жүзөгө ашырылып калышы ыктымал.

* – бир катар өлкөлөрдө тыюу салынган террордук уюмдар.

24
Белгилер:
Пакистан, террорчулук, операция, коопсуздук, саясат, Борбордук Азия, Афганистан
Тема боюнча
ЖМК: АКШ Афганистандан чыгарылган аскер күчүн Борбор Азияга жайгаштырабы?
Улуттук кийим кийген кыз. Архив

Кыз тапкан үй көрктүү. Кыргыздагы жеңелер институтунун мааниси

73
(жаңыланган 14:05 15.05.2021)
Өз дүйнө таанымына ылайык салт-санаасы, нарк-насили, жашоо образы калыптанган кыргызда кыз өстүрүү кымбат иш эле дейт колумнист Шаакан Токтогул. Кезектеги баяны да дал ушул кыз баланын тарбиясына арналмакчы.

Кыргызда дүйнөгө жаралып келгиче кыз болсо экен деп самалып күтүлбөгөн. Анткени жоокерчилик заманда жерди коргойт, элди коргойт деп эркек заты, эрдин башы барктуу болор эле да. Агартып уул тапканы барктуу үй болсо, кызартып кыз тапкан үй көрктүү үй эле. Табиятынан кыска сүйлөп, ороң-бараң келген эркектер кыздуу болгондо сыпайы тартып, катуу айтпай, орой сүйлөбөй калышкан. Эл арасында "кызыгыңа кыз өстүр" дешип, кыз тапкан өмүр, кыз баккан өмүр ары машакаттуу, ары кызыктуу өмүр экенин айтышчу.

Кыз тапкан үй көрктүү үй

Ыңаалап кыз жарыкка келген күндөн баштап секелек болор кезине деп, чач өргөнүнө деп, селки болоруна деп, бирөөгө бүлө болоруна деп тапкан-ташыганын камдашчу, кызарган жиптен кымбат буюмга дейре кыз балага арнашчу. Баш кийиминен тарта бут кийимине чейин асыл жибек, торкодон, бачайыдан, тубардан, ага сайма сайып, күмүштөн топчу жасатып, шуру бастырып, тумар тактырып, бир чети көздөн сактаганга, бир чети көркөмдөп таптаганга кадыресе камылга көрүшчү. Каадалуу аялзатынын асем буюмдары, көрктүү кийимдери ошол кыз кезинен башталган. Мончок бастырылган үкү топу кыз төрөлгөндө эле энеси тарабынан камдалып баштаган. Кийимдерине күмүш топчу, көз мончок, суу мончоктор кадалган. Жашына карай шөкөттүү баш кийимдер кийгизилген. Ал эми атайы зер буюмдар чач өрүлгөндөн кийин тагылып баштаган.

Кыздын жаш курагы

  • Ымыркай – жаңы төрөлгөндөн 2,5-3 жашка чейин
  • Кыз бала, элгенчи – 3-5 жаш
  • Беш көкүл – 5-9 жаш
  • Топучан кыз – 9-12
  • Секелек кыз – 12-15
  • Селки – бойго жеткен кыз

Кыздын сымбатына камылга

Ал кийим-кече, асыл буюмдар сырткы оокаты эмеспи, ал эми жаш наристенин чыны Асылзаада болуп өсүшүнө изги тилектен тарта илгери иштер арбын эле да. Алгач эле мүчө башы түз болсун деп бешикке кынаптап бөлөп, артык эт албасын үчүн тамакты бапестеп берип, аста басып, акырын сүйлөгөнгө тарбиялашкан. Кыз баланын чырайлуу болушу үчүн күмүш идиштен суу беришкендигин улуулардан угуп калганыбыз бар. Атайы чач өрүү салты бар. Чачын өрдүрүп алып берүү үчүн жандык союп эл чогултушкан.

Иса Ахунбаев атындагы КГМАнын улук окутуучусу, этнограф Нурида Касымбекованын айтымында, кыз тарбиясында негизги аракеттер анын сымбаттуу, адептүү, ыйбаалуу болушуна кам көрүү. Изилдөөсү тууралуу сураганыбызда төмөнкүчө жооп берди:

"Этнографиялык изилдөөдө үкү топунун маанисине көңүл бурдук. Натыйжада шумдуктуудай жыйынтыкка ээ болдук. Абдан кооздолуп, шуру мончоктор бастырылган, төбөсүнө үкү тагылган чай чыныдай эле болгон бул баш кийим кооз болгону менен ыңгайсыздыгынан улам кыргыз кызына канча жаштан баштап жана эмне үчүн кийгизилгенин билүү кызык болду.

Талаа изилдөөлөрүнөн улам үкү топу кыз бала 8-9 жашка чыкканда, аны кыз балага атайы бир ырым жасалып кийгизгенин билдик. Көрсө, кыргызда кыз бала төрөлгөндөн баштап эле энеси камданып, кымбат кийимдерди, зер буюмдарды, ошону менен катар өтө кооз үкү топу даярдачу экен. Элгенчиден өтүп топучан кыз болоюн деп, тактап айтканда, сегизден тогузга карап калганда нарктуу байбичелерди чакырып, ырымын жасап кырк өрүм чач өрүп, учун ак учук менен учуктап, башына ушул үкү топуну жакшы тилектер менен кийгизишкен. Албетте, ыңгайсыз баш кийим олдоксон кыймылдаса эле кыздын башынан түшүп калат. Ошондуктан кийгизип жатканда "топуңду башыңдан түшүрбө" деп дайындашкан. Кыз болсо аны баштан түшүрбөөгө тырышып, акырын отуруп-турганга, майда арыштап, койкоюп түз басканга, башты тик кармаганга, оргу-баргы эмес ийкемдүү кыймылдаганга аракет жасаган.

Ошентип булчуңдардын эске тутуусунун негизинде, кыз баланын көзгө толумдуу көрүнүшү, сонун илбериңки кыймыл-аракети калыптанып, мүчө башынын түз болушу шартталган.

Кыргыз энелери бала тарбиясында жаагын жанып эле "мындай бол, андай бол" деп сөздүн баркын кетире берген эмес. Анын үстүнө бала тарбиясында сөздөн көбүрөөк аракет таасир этерин билип, ушундай нускалуу ыкмада тарбиялашкан.

Кыздын көзү кызылда

Кыз баланын кийими артыкча шөкөттүүлүгү менен айырмаланып, жаш курактык жана каадалык кийимдер да болгон. Алсак, кыздардын баш кийимдери, жогоруда биз санап кеткен үкү топудан сырткары кундуз тебетей, топу, шөкүлө ж.б. Беш көкүл болгонго чейин топу, чачы өрүлгөн соң үкү топу, секелек болгондон тарта кундуз тебетей, үкүлүү тебетей, селки жашында кыз шөкүлө кийген. Кыз шөкүлө тууралуу талаш пикирлер да жок эмес. Айрым изилдөөчүлөр шөкүлөнү кыз бала турмушка узап жатканда гана кийген дешет. Ал эми туштүк жергесинде чоңойгон акын Бүбайша Арстанбекова эжебиздин айтымында, шөкүлөнүн үч түрү болуп, бири ошол келин болордо кийген шөкүлө. Андан башка селки шөкүлө, кыз шөкүлөлөр бар экендигин, аларды өзү кийгендигин баяндайт. Жыл мезгилдерине жараша баш кийим, сырт кийимдер өзгөрүп турган. Кемсел, бешмант, күрмө сындуу сырт кийимдер да жаш өзгөчөлүгүнө ылайык жашыл, кызыл түстө, кыжымыдан, тукабадан, баркыттан жасалып кийилген. Бойго жеткенге чейин саймалуу өтүк, бойго жеткенден тарта өкчөлүү өтүк кийишкен.

Кыргыз кызы болуу кымбат

Кыз менен тегирменди үйдө тарт дешип, кыздын тарбиясын энеси, жеңеси кынаптап бергенге, үй оокаты менен кошо "кыз кишинин кыялы жибектей жумшак болот" дешип кыял жоругунун калыптанышына, барга-жокко байымдуу болгон сабырынын түптөлүшүнө кам көрүлүп, кези келгенде кебелбеген келин болууга тарбиялашкан. Ошону менен катар кыздуу үйдө кыл жатпайт деп аны мизилдеген тазалыкка үндөгөн. Жакшы кыз жакадагы кундуз дешип, кыздын сырткы келбети менен катар ички жан дүйнөсү да жаркырашына кам көрүшкөн. Салттуу билимди карманган апалардын айтымында, жеңелер институту жүрүм-турумунан тарта гигиеналык маселелерге чейин тарбиялап, кыз баланы бышырган, кер маралдай керилген селки кылган чоң мектеп болгон.

Кыздын кырк чачы улуу

Кыздын кырк чачы улуу дешип өз үйүндө атасынын төрүндө тамактын жакшысын жегизип, кийимдин нарктуусун кийгизип барктап, тотудай тарантып, куштай таптап чоңойтушкан. Кыргыз кызы болуу бир жагынан аздек мамилени, экинчи жагынан чоң жоопкерчиликти шарттаган. Кызды кагып-силкпей, катуу айтпай, кир кийим кийгизбей, кир идиштен жегизбей таптап багып, өз кадырын билип, өзүн сыйлай алган, өзгө кадырына да жетип, өзгөнү да сыйлай билген асылзаадалыкты калыптандырышкан. Диний түшүнүктөрдөгү же башка бир дүйнө таанымдардагы кыз кишилерге болгон мамилелерден айырмаланып кыргыз элинде кызга сый жогору болгон.

Жыйынтык сөз

Кыз тарбиялоо, жогоруда айткандай, абдан кылдаттыкты талап кылган. Кызды барктап, таптап, сыйлап, эркелетип, ошол эле убакта акырын айтып бек таштап, нарк жолу менен, ырым-жырым менен, салт жолу менен, керек болсо кийим-кече, кооздук менен дагы тарбиялашкан. Ошол улуу жолду улантып, кызды кыздай кылып өстүрүүгө далалат сизден да, бизден да болууга тийиш.

73
Белгилер:
каада-салт, кийим, кыргыз, кыз
Тема боюнча
Узун чач – ырыскы, кыркылган чач – шылдыӊ, жайылган чач – аза
Узатканы бири да келе албады... Сегизинчи марттагы баягы биздин кыздар

Эл ырчысы Эстебес Турсуналиев 90 жашка чыкмак. Акындын сүрөттөгү элеси

0
  • Эстебес Турсуналиев 1931-жылы 5-майда Талас облусунун Манас районуна караштуу Кара-Арча айылында өнөрпоздордун үй-бүлөсүндө туулган
  • Төкмө акындын энеси Арпаян элдик оозеки чыгармачылыгын мыкты билген жомокчу жана кошокчу болгон
  • Эстебес Турсуналиевдин жубайы Райкүл Деркембаева кыздары жана неберелери менен
  • Улуу талант төкмөлүктөн тышкары балык уулаганды да абдан жакшы көрчү
  • Турсуналиев фольклордук топ менен бирге Индия, Бельгия, Швеция, Франция жана Япония сыяктуу ондогон өлкөлөрдө гастролдо болгон.
  • Эстебес Турсуналиев менен Токтосун Тыныбеков экөө элүүдөй айтыштарды жараткан
  • Жубайы Райкүл апа менен сегиз баланын ата-энеси болушкан
  • Улуттук филармонияда эмгектенип жүргөн кезинде Эл ырчысы Эстебес фольклордук тобун уюштуруп, жетектеп, кыргыздын бир топ таланттуу уул-кыздарын тарбиялаган
  • Төкмө 1967-жылдан бери СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон. Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик жана эл аралык Руханият сыйлыктары, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамоталары ыйгарылган.
  • Улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов менен да пикирлеш болгон
  • Акын Кыргыз ССРинин жана СССРдин эл артисти. Жогорку Кеңештин биринчи чакырылышында депутаттыкты аркалаган
  • СССРдин эл артисти Эстебес Турсуналиев көзү тирүү болгондо быйыл 90 жашка чыкмак. Залкар акын 2005-жылы 11-октябрда 74 жаш курагында дүйнө салган.
Кыргыз элинин залкар төкмөлөрү Калык Акиев, Осмонкул Бөлөбалаев, Алымкул Үсөнбаев баштаган акындардын шакирти аталган төкмө Эстебес Турсуналиев көзү тирүү болгондо быйыл 5-майда 90 жашка чыкмак.

Эстебес Турсуналиев 1931-жылы 5-майда Талас облусунун Манас районуна караштуу Кара-Арча айылында туулган. Атасы Турсуналы мыкты комузчу, апасы Арпаян укмуш кошокчу болгон. Бул киши тогуз жашынан комуз черте баштаган экен. Атасы да мыкты комузчу болгондуктан айылдагы комузду жакшы чапкан кишиге айтып, уулуна атайын комуз чаптырып берет.

Апасы көп бала төрөсө да, балдары токтобой жүрүп, акыры бир уул, бир кыздуу гана болушкан экен. Ошондон улам Эстебес Турсуналиевдин жалгыз бир тууганы, эжеси гана болгон.

Акындын бала чагы согуштан кийинки кыйын заманга туш келет.

"Апасы кырманда иштеп, Эстекем кенедейинен атка минип мала тартыптыр. Бир жолу Алымкул Үсөнбаев айылга барып калып, Эстекемди ырдатып көрүп жактырат. Ошентип 14 жашында филармонияга алып келген экен. Ошол убакта филармонияда Осмонкул Бөлөбалаев, Шекербек Шеркулов, Ысмайыл Борончиев, Токтоналы Шабданбаев, Абды Байсабаев өңдүү залкарлар иштеп турат. Алымкул аксакал Эстебести алардын алдында ырдатат. Осмонкул Бөлөбалаев ырын угуп эле "ой Алыке, бул балаңды мага бер" деп сурап, шакирт кылып алат. Алымкул Үсөнбаев ал кезде депутат болуп, командировкага да көп чыкчу эмес да. Осокем ырдап жатканда Эстекем көрүүчүлөрдүн алдыңкы сабына отуруп алчу экен", — деп эскерет жубайы Райкүл Деркембаева.

Убагында залкарларга шакирт болгон Эстебес Турсуналиев кичи мекени Таластан төкмө акын Амантай Кутманалиевди жана ырчы Малик Аликеевди борборго алып келген. Бала кезинде филармонияга келген таланттар учурда КРдин эмгек сиңирген артисти болууга жетишти.

Эстебес Турсуналиев филармониядагы 60 жылга чукул чыгармачылык өмүрүндө төкмөлүк өнөрдү айкалыштырып, "Акындын үнү", "Айтыштар", "Заман жарчысы", "Эскерүүлөр", "Ыр өмүрүм", "Кайыңды" аттуу китептерин жарыкка чыгарган.

Ага "Кыргыз мамлекеттик консерваториясынын фольклор бөлүмүнүн профессору" деген наам ыйгарылган.

"Ардак белгиси" ордени, "1941-1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн", В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына "Каарман эмгеги үчүн" медалы, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамоталары менен сыйланган.

Жубайы Райкүл Деркембаева экөө алты уул, эки кызды тарбиялаган. Балдары да чыгармачылыкка жакын.

Төкмө акын 2005-жылы 11-октябрда кан басым оорусунан 74 жаш курагында дүйнө салган.

 

0
  • Эстебес Турсуналиев 1931-жылы 5-майда Талас облусунун Манас районуна караштуу Кара-Арча айылында өнөрпоздордун үй-бүлөсүндө туулган
    © Sputnik / Георгий Зельма

    Эстебес Турсуналиев 1931-жылы 5-майда Талас облусунун Манас районуна караштуу Кара-Арча айылында өнөрпоздордун үй-бүлөсүндө туулган

  • Төкмө акындын энеси Арпаян элдик оозеки чыгармачылыгын мыкты билген жомокчу жана кошокчу болгон
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Төкмө акындын энеси Арпаян элдик оозеки чыгармачылыгын мыкты билген жомокчу жана кошокчу болгон

  • Эстебес Турсуналиевдин жубайы Райкүл Деркембаева кыздары жана неберелери менен
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Эстебес Турсуналиевдин жубайы Райкүл Деркембаева кыздары жана неберелери менен

  • Улуу талант төкмөлүктөн тышкары балык уулаганды да абдан жакшы көрчү
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Улуу талант төкмөлүктөн тышкары балык уулаганды да абдан жакшы көрчү

  • Турсуналиев фольклордук топ менен бирге Индия, Бельгия, Швеция, Франция жана Япония сыяктуу ондогон өлкөлөрдө гастролдо болгон.
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Турсуналиев фольклордук топ менен бирге Индия, Бельгия, Швеция, Франция жана Япония сыяктуу ондогон өлкөлөрдө гастролдо болгон.

  • Эстебес Турсуналиев менен Токтосун Тыныбеков экөө элүүдөй айтыштарды жараткан
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Эстебес Турсуналиев менен Токтосун Тыныбеков экөө элүүдөй айтыштарды жараткан

  • Жубайы Райкүл апа менен сегиз баланын ата-энеси болушкан
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Жубайы Райкүл апа менен сегиз баланын ата-энеси болушкан

  • Улуттук филармонияда эмгектенип жүргөн кезинде Эл ырчысы Эстебес фольклордук тобун уюштуруп, жетектеп, кыргыздын бир топ таланттуу уул-кыздарын тарбиялаган
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Улуттук филармонияда эмгектенип жүргөн кезинде "Эл ырчысы Эстебес" фольклордук тобун уюштуруп, жетектеп, кыргыздын бир топ таланттуу уул-кыздарын тарбиялаган

  • Төкмө 1967-жылдан бери СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон. Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик жана эл аралык Руханият сыйлыктары, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамоталары ыйгарылган.
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Төкмө 1967-жылдан бери СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон. Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик жана эл аралык "Руханият" сыйлыктары, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамоталары ыйгарылган.

  • Улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов менен да пикирлеш болгон
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов менен да пикирлеш болгон

  • Акын Кыргыз ССРинин жана СССРдин эл артисти. Жогорку Кеңештин биринчи чакырылышында депутаттыкты аркалаган
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Акын Кыргыз ССРинин жана СССРдин эл артисти. Жогорку Кеңештин биринчи чакырылышында депутаттыкты аркалаган

  • СССРдин эл артисти Эстебес Турсуналиев көзү тирүү болгондо быйыл 90 жашка чыкмак. Залкар акын 2005-жылы 11-октябрда 74 жаш курагында дүйнө салган.
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    СССРдин эл артисти Эстебес Турсуналиев көзү тирүү болгондо быйыл 90 жашка чыкмак. Залкар акын 2005-жылы 11-октябрда 74 жаш курагында дүйнө салган.

Белгилер:
сүрөт, төкмө акын, Райкүл Деркембаева, Эстебес Турсуналиев
Тема боюнча
Ашыгына алоолонуп араң жеткен акын. Жолон Мамытов тууралуу 7 факты