АКШнын аскер кызматкерлери. Архив

Америкалыктар Россияга "афган бомбасын" таштаганы турабы?

435
Апрелдин ортосунда Жозеф Байден Афганистандан аскердик күчтөрдү толук чыгарууну 1-майдан 11-сентябрга которуу чечимин маалымдагандан тарта аталган республикада кан төгүү күчөп, зомбулук өсүп, каза болгондор жүздөп саналууда.

8-майда Кабулдагы Дашт-э-Барчи районундагы жардырууда эле алтымыш чакты киши, негизинен 11-15 жаштагы окуучу кыздар набыт болду. Деги эмне болуп жатат? Бул тууралуу Петр Акопов ой толгогон.

Кимдир бирөөлөр аскердик күчтөрүн чыгаргысы келбей жатабы же, тескерисинче, кай бирөөлөр америкалыктардын өлкөдөн чыгып кетүүсүн тездетүүнү көздөп турабы? Алар кеткен соң эмне болот? Россия үчүн бул курулай эмес маселе: СССРдин ураганына карабастан маңызында РФтин Афганистан менен мурдагыдай эле чек арасы орток. Афганистан менен мурдагы советтик чек аранын басымдуу бөлүгү ЖККУга мүчө, башкача айтканда, РФтин аскердик союздашы Тажикстанга таандык. Афганистан менен чектешкен Өзбекстан менен Түркмөнстан да Россиянын улуттук кызыкчылык жана жоопкерчилик аймагына кирет.

Кокус Афганистанда толук кандуу жарандык согуш тутанып кете турган болсо анын эпкини бүтүндөй Борбордук Азияны каптайт. Эң кооптуу жагын айтсак, жалыны бул чөлкөмгө да өтөт.

Америкалыктар Афганистанда каалаганына жете алган жок, "Аль-Каиданы" жок кылдыбы, ал эми анын полктору жана дивизияларычы же ал ислам дүйнөсүнүн ар кыл бөлүктөрүндөгү түзүм жана топторду байланыштырып турган тармактык уюм беле?

Талибанды жеңдиби? Бирок ал америкалыктар кетери менен эле же коалициялык өкмөттүн бөлүгү катары тынчтык жолу, же күч колдонуу менен өз алдынча Кабулдагы бийликке келет.

Америкалыктар Афганистандан Россия менен Кытайга (ошондой эле Иранга) кысым кылууга, Евразиянын негизги чөлкөмүндө туруктуу жайгашуу үчүн плацдарм түзүүгө ниеттенген беле? Каалашкан, бирок бул үчүн Афганистанды чындап баш ийдирип, аны өз көзөмөлүнө алууга тийиш эле. Анын бир да болгон жок. Америкалыктар өздөрү гана чыгып кетпестен, аларга иштеген он миңдеген афгандыктарды да кошо ала кетүүгө аргасыз болот... Башкача айтканда Афганистандагы позициялары бузулуп тим болбой, таптакыр жок кылынат. Анткен менен АКШ аталган республикадан чыкканда ага коңшу мамлекеттерден орун алууга ниеткер. The Wall Street Journal өткөн ишембиде билдиргендей, Вашингтондогулар "аскердик күчтөрдү Афганистандан чыгарган соң аскерлерди жайгаштыруу жана талибдерди көзөмөлдөө үчүн чөлкөмдүк плацдармдарды издөөдө".

Каралган варианттардын арасында коңшу өлкөлөр да, ошондой эле алыскы мамлекеттер, мисалы, Бириккен Араб эмирлиги да бар. Перси булуңуна Аскер деңиз күчтөрүнүн кемелерин жайгаштыруу мүмкүнчүлүгү талданууда.

Эгер "Аль-Каида" же Ислам мамлекети уюму Америкага же Афганистандагы анын кызыкчылыктарына коркунуч жарата турган болсо, кошмо штаттар абадан сокку урарын Байден убада кылууга да үлгүрдү. Бирок америкалыктар ыкчам чара көрүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болууну самайт, себеби 11-сентябрдан кийин (июль айынын ортосунда деген да сөздөр жүрөт) Афганистанда америкалык да, дегеле кандайдыр чет элдик да күчтөр калбайт. Кокус америкалык элчиликке (мында 1000ге жакын кишини калтыруу пландалган) кол салынса эмне кылуу керек?

Пакистандан көмөк жөнөтүү зарылбы? Алыс, анан да ымала бузулгандан бузулуп барат. Ошондуктан, "америкалык базаны түзүү үчүн зарыл учурда күчтү жөнөтүү камсыз кылууга жеңилдик берчү, Афганистан менен чектешкен Өзбекстан жана Тажикстан эң артыкчылыктуу вариант болмок". Бирок тилегин таш каап, америкалыктардын бул пландарына Россия менен Кытай тоскоол болушу ыктымал деп ой жооруйт The Wall Street Journal басылмасы. Албетте, ошондой эле болот, америкалыктарга Борбор Азияда бекемдешине эч ким жол бербейт.

2001-жылдын 11-сентябрынан кийин Россия Кошмо штаттарга Кыргызстан жана Өзбекстанда база түзүүгө уруксат берген. Бирок ал кезде Россия чабал, АКШ менен да алакасы активдүү тиреш абалында эмес эле. Азыр америкалыктардын Орто Азияда эч кандай, ал түгүл утурумдук жайгашуусу тууралуу сөз да болушу мүмкүн эмес. Афганистанды 20 жыл оккупациялоодон соң толугу менен чөлкөмдөн чыгып кетүүгө туура келет.

Коопсуздугу үчүн Россия менен Кытай тарабынан түзүлгөн ШКУ жооп берет, ага жалпы борборазиялык республикалар гана тургай, Индия менен Пакистан да кирет. Ошондой эле жакында толук кандуу катышуучу укуктары менен Иран да кирет. Башкача айтканда, Афганистан ШКУ мамлекеттеринин толук курчоосунда калат, анын үстүнө өзүнүн байкоочу макамы гана бар.

Кабулду ШКУга объективдүү көрсөткүчтөрдөн улам гана кабыл албай жатышкан: альянстын мүчөсү тарабынан оккупацияланган, өлкөнүн толук суверенитетинен ажыраган республика аталган уюмга кире алмак эмес.

ШКУнун максаты — Азияда, эң оболу Борбор Азияда тынчтыкты колдоо. ШКУнун азырынча өз тынчтык орнотуучулары жок. Анан калса Афганистанга аскердик күчтөрдү киргизүүнүн, оккупанттарды башкаларга алмаштыруу зарылдыгы да жок.

Афгандыктар кырк жылдан ашуун бири-бири менен, 28 жыл чет элдик күчтөр менен согушуп келет. Толук кандуу ички афгандык диалог үчүн саясий шарттарды, эгер элдешүү болбосо да жок дегенде куралдуу, бирок ар кандай калк, саясий, диний, уруу жана кландык түзүмдөрдүн тынч жашашын камсыздоо абзел. Тышкы күчтөрсүз, болгондо да атлантикалык альянстын кийлигишүүсүз (ошондой эле таасири болбостон), бирок бардык коңшу жана жакынкы Россия, Кытай, Пакистан, Иран жана Индиянын активдүү катышуусу менен ушундай күнгө жетишүү керек. АКШ да афгандыктарды жараштырууга катыша алат жана катышууга тийиш. Болгону Афганистандагы алардын тарапташтарына болгон мамиле күчтөр чыгарылгандан кийин ар кандай диалогго жолтоо болушу мүмкүн.

Кандай болгон күндө да америкалыктар кеткенден кийин Афганистанга болгон жоопкерчилик жүгү ШКУга, айрыкча анын үч мүчөсү: Россия, Кытай жана Пакистанга артылат. Бул алардын да, Афганистан калкынын да кызыкчылыгында.

Афганистандагы өтө татаал ички тиреш — кол шилтеп же аскердик дубал менен тосуп алууга шылтоо эмес. Экинчиси дегеле мүмкүн эмес, ал эми биринчиси анын коңшулары жана улуу азиялык державалардын, Россиянын кызыкчылыгына жооп бербейт.

ШКУнун бул багыттагы милдети афган көйгөйүн өлкөнүн чегинен тыш чыгышына, ЖККУ алектенип калгыдай деңгээлге жеткирбөө. Ал эми эң ири милдети — афгандык тараптардын баарын чыныгы элдешүүгө жана жаңы федеративдик Афганистанды түзүүгө түрткү болуу. Кайраты бекем, согуштун запкысын жеген калк акыры өзүнүн тоолуу өлкөсүндө жай, өз алдынча жана тынч жашоого тийиш эмеспи. Швейцариядай эмес, албетте, кезегинде швейцариялык кантондор да, акыркы жолу тарыхый ченемдер боюнча XIX кылымдын ортосунда өз ара согушуп келишкен.

Афганистан Швейцария болбойт, анын пайдубалына батыш ченемдерин салуу аракети өлкөгө залалын гана тийгизди. Бирок Борбор Азия үчүн чыңалып турган очоктон тынч кошуна өлкөгө айланарына толук акылуу.

Афгандыктарга геосаясий кызыкчылык жана чоочун стратегдердин эксперименттеринин урматына эмес, алардын өзү үчүн гана өз алдынча жай турмушка кайтууга көмөктөшүү керек.

435
Белгилер:
серепчи, аскердик база, Аскер, АКШ, Афганистан, Россия
Тема боюнча
ЖМК: АКШ Афганистандан чыгарылган аскер күчүн Борбор Азияга жайгаштырабы?
Советтик артиллеристтер Берлинди штурмалоого даярданып жатышат. Архив

"Дат баскан" тарых. Экинчи дүйнөлүк согуш тууралуу уламыштар

124
(жаңыланган 17:18 22.06.2021)
Экинчи дүйнөлүк согушта далай даңазалуу салгылаштар, аскердик аракеттер театрлары жана планетанын булуң-бурчунда атагы чыккан бир топ кол башчылар болгонуна карабастан, Кызыл армия гитлердик Германиянын куралдуу күчтөрүнүн мизин татыктуу кайтара алган.

Союздаштарды жалпы алганда да Советтер Союзунун күчтөрү үч эсе көп эрдик көрсөтүп, германиялык нацизм жана япониялык милитаризмди жеңүүгө негизги салымды кошкон.

1945-жылдагы жеңиш — көп улуттуу жана бирдиктүү совет элинин улуу эрдиги. Батыш аны бурмалап же постсоветтик мейкиндикте "улуттук батирлерге" бөлө албайт. Улуу Ата Мекендик согуштун башталганынын (1941-жылдын 22-июнунда) 80 жылдыгына карата аскерий баяндамачы Александр Хроленко бир топ өлкөлөрдүн бул калабанын нагыз тарыхын бурмалап, өз кызыкчылыгына жараша жазып алуу аракеттерине баам салган.

Иш жүзүндө экинчи дүйнөлүк согуш 1939-жылдын 1-сентябрынан 1945-жылдын 2-сентябрына дейре уланган. Ага 57 өлкөдөн 1,7 миллиарддан ашуун киши катышкан. Анткен менен 1941-жылдын 22-июну – фашисттик Германиянын СССРге кол салган күнү постсоветтик мейкиндикте жыл сайын эскерилет.

Экинчи дүйнөлүк согуш жалпы 55 млн. адамдын өмүрүн алып кеткен. Советтер Союзу 27 миллион чакты (так сандар тарыхчылар тарабынан такталган эмес) кишиден айрылган, алардын көпчүлүгү жай тургундар эле. Кызыл армиянын кайтарылгыс жоготуусу (РФ Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабынын маалыматы боюнча) дээрлик 12 миллионду түзгөн, анын ичинде 6 миллион 885 миң шейит, 4 миллион 559 миң жоокер дайынсыз жана туткунда калган. Ушундай эбегейсиз жана союздаштардыкына салыштырылгыс жоготуулар совет эли гитлердик экспансияга чечкиндүүлүк менен каршы турганын айгинелейт.

Ростов шаарынын батыш жагын коргоодо жоокер У.Омаров буктурмадан пулемет менен душманды аткылап жаткан учуру. 1941-жыл.
© Фото / Центральный Государственный архив кинофотодокументов КР
"Чыгыш фронту" Экинчи дүйнөлүк согуштун башкы аренасы эле. Америкалык-британиялык күчтөрдүн Нормандияга түшүрүлүшү же Арденн операциясы эмес, Москва, Сталинград үчүн салгылашуу жана Курск кармашы тагдыр чечерлик болгон. Германиялык тарыхчылардын эсебинде, Экинчи дүйнөлүк согушта 5,2 миллион немец солдаты жана 1,2 миллион жай тургун набыт болгон.

Аскер кызматкерлери жана жай жарандарды жоготуунун мындай тетири пропорциясы Кызыл армия Германия жана Япониянын жай тургундарын системалуу түрдө кулга айландыруу жана жок кылуу (Чыгыш Европада немецтердин жана Кытайда япондордун жоруктарындай) менен алектенбестен, Европаны фашизмден куткарганы менен түшүндүрүлөт.

АКШ жана Япониянын Тынч океандагы аскердик аракеттер театрындагы жоготуулары салыштырылгыс. Ошол апаатта АКШ 248 миңдин тегерегиндеги жоокеринен ажыраган, бул 2020-2021-жылдардагы коронавирус пандемиясынан көз жумган америкалыктардын жалпы санынан эки эсе аз.

Япондор бир нече жыл аралыгында 467 миң киши жоготкон, ал эми СССР Польшаны куткарууда эле 477 миң аскеринен айрылган. Таң калычтуусу, 75 жылдан кийин япондордо Экинчи дүйнөлүк согуштун "өз" тарыхы пайда болду. Анда алар өздөрүн агрессор эмес, шарттардын жана касташкан коңшулуктун "курмандыгы" катары сүрөттөлөт.

Мектептеги окуу китептеринен Халкин-Голдогу салгылаш, Квантун армиясына каршы үч советтик фронттун Манжурия чабуулдук операциясы тууралуу фактылар алып салынган. Ачыгы, Монголиянын окуу китептеринде да бул тарыхый маалымат мурдагыдай камтылбай калды.

КМШдагы "дат баскан" тарых

Мурдагы айрым советтик республикалар да, тилекке каршы, ашынган улутчулдук жана "өз" тарыхын кайра жазуу жолуна түшүштү. Согуштун чыныгы баатырларынын ысымдары өчүп, алардын ордуна баскынчыларга кызмат өтөгөн, өз элинин канын төккөн, беларусь, украин, польшалык айыл-кыштактарга өрт койгон коллаборационисттер, бандерчилер, "токой бурадарлары" (токой партизандары) оң каарман болуп чыга келишти.

Литвада неонацисттик маанидеги салтанаттуу иш-чаралар жыл сайын өткөрүлүп, Холокосттун катышуучусу Йонас Мисюнастын элесине багышталган "Жашыл Азезилдин чыйыры менен" жүрүшүндө 2000ге дейре киши катышып жүрөт.

Эстонияда Кызыл армия тарабынан 1944-жылдын июль айында жок кылынган эстон эсэсчилери, тагыраагы, айтылуу Waffen SS 20-гренадердук дивизиясынын (гитлердик Германия тараптагы согуштук аракеттерге катышкан) легионерлери эскерилет.

Латвияда каратып туруп эле ошол уюмдун 15 жана 19-дивизиялары "латыш эли жана мамлекетинин сыймыгы" деп аталып, Waffen SS латвиялык дивизияларынын жоокерлеринин урматына Риганын дал ортосунда жүрүш өтөт. ССти кылмыштуу уюм деп жарыялаган Нюрнбергдеги Эл аралык аскердик трибуналдын чечимине карабастан мындай эскерүү аземи аталган республиканын коомдук-саясий турмушунун бир бөлүгүнө айланып калды.

Неонацисттик маанайга Украина да кабылып барат. Жогорку рада украиналык улутчул кыймылдын лидери Степан Бандеранын туулган күнүн майрам деп чечим чыгарган. Ал эми Украина коргоочулар күнү катары Украин көтөрүшчүлөр армиясы түптөлгөн 14-октябрь белгиленет. "Декоммунизация" урааны менен СССРдин баатырдык жана совет элинин жалпы тарыхына каршы күрөш уюштурулган. Ушундай жол менен Киевде фашизмден куткаруучуларды басып алуучулардын көмөкчүлөрүнө, өз калкын кыргандарга теңеп койду.

Жакында эле Украина президенти Владимир Зеленский польшалык Освенцимдеги концлагерди 100-Львов дивизиясы, башкача айтканда украиналыктар куткарганын, дегеле Европаны фашизмден "украиналык фронттор" бошотконун жарыялоо менен "тарыхый ачылыш" жасады. Освенцимге төмөндө дагы кайрылабыз.

Андан мурда украиналык премьер-министр Арсений Яценюк (немец ARD телеканалына курган маегинде) РФ Экинчи дүйнөлүк согуштун тарыхын "кайра жазууга тырышууда" деп билдирген. Анан да: "Украинадагы россиялык агрессия – бул дүйнөлүк жана Европадагы түзүмгө жасалган чабуул. СССРдин Германия жана Украинага басып киргени баарыбыздын эсибизде. Биз андайга жол бербөөгө тийишпиз", — деген эле.

Тилекке каршы Беларусь Республикасында да Улуу Ата Мекендик согуш "биздики" эмес деген тариздеги ойлор кээде жаңырып калат. Болбосо дал ушул өлкө СССРдин курамында эң баатыр жана партизандык республика болгон.

Ошол кездеги бирдиктүү элдин элесин коргоп РФ коргоо министри Сергей Шойгу КМШ өлкөлөрүндөгү кесиптештерин мурдагы СССР калкынын орток аскердик тарыхын кайра жазууга, Улуу Ата Мекендик согуштагы окуяларды бурмалоого, жеңип чыккандарды утулган тарап кылып көрсөтүүгө тырышкандарга каршы турууга үндөгөн.

Батыш вектору

Берлинде Германиянын федералдык президенти Франк-Вальтер Штайнмайер өткөн аптада 80 жыл мурун Германиянын СССРге кол салышы жөнүндө сөз сүйлөдү. Ал Германияны Экинчи дүйнөлүк согуш маалында Европанын чыгышындагы кылмыштарды эстен чыгарбоого чакырды.

"Кылмыштуу агрессивдүү согуш вермахт формасында болгон. Вермахттын жоокерлери да ырайымсыздыктарга катышкан" - деди. Ошону менен бирге эле "немецтик варчарчылыкты" чагылдырган жерлерди санады. "Минскиге жакын 1942-жылдан 1944-жылга чейин кеминде эле 60 миң киши өлтүрүлгөн Кичи Тростенецти жана Москванын четиндеги тынымсыз жүргөн салгылашта миллиондон ашуун киши көз жуумп жана жарадар болгон (Кызыл армиянын эсебинде) Ржев шаарын Германияда билген барбы (кимдер билет)?" — деп суроо салды.

Мындай позиция сыйга татырлык. Болбосо, Батышта бөлөкчө маанидеги тарыхый маалыматтар көп таркалып келет эмеспи. Маселен, январь айында Der Spiegel немец журналы "Аушвиц-Биркенау" (Освенцим) концлагери америкалыктар тарабынан куткарылганы тууралуу чындыкка коошпогон маалыматты жарыялаган. Сын-пикирлер жаап киргенде басылма "ката" кеткенин билдирип, макаланы кайра оңдоп баскан. Себеби 1945-жылы 27-январда аталган концлагерди Кызыл армия бошоткон эмес беле.

Ушундай "каталар" улам кайталанарын белгилөөгө болот. Польшанын тышкы иштер министри Гжегож Схетына радио обосунан Освенцим ири нацисттик концлагерин украиналыктар тарабынан куткарылганын жар салган. Тарыхчылардын эл аралык конференцияларынын биринде Кошмо штаттардын атынан катышкан профессор айым Экинчи дүйнөлүк согуштун финалынын америкалык версиясын айтып чыккан. Анын пикиринде Берлинди генерал Дуайт Эйзенхауэр алмак экен, бирок "Сталин менен урушуудан качып" андай кадамга барбаптыр. Зал дуу күлүп жибергенде: "Ошол окуялардын тарыхын мен билем. Бирок биздин тарых китептерибизде дал ушундай жазылган", — деп жооп кайтарган.

Германиялык нацизм жана япониялык милитаризмди жеңүүдө СССРдин жана Кызыл армиянын алдыңкы ролун кичирейтип көрсөтүү үчүн Батышта Экинчи дүйнөлүк согуш жөнүндө уламыштар, жаңыча талкуу жана карандай калптар ойдон чыгарылып турат. Советтер Союзун Германия менен бир катарга коюуга да аракет жасал