Беларусь президенти Александр Лукашенко. Архив

Лукашенко Батыштагы каршылаштарына укуругу узун экенин көрсөттү

348
Беларусь кайрадан эл оозунда: Александр Лукашенко андан таптакыр күтпөгөн кадамга барып, көпчүлүктү таң калтырды.

Өлкө башчысы былтыр президенттик шайлоодон кийин чыккан нааразычылык акциядан соң кызматын таштап кеткен эмес. Ал эми мындан бир нече саат мурун эле Минскинин аэропортунан Беларусь жараны Роман Протасевич кармалды. Лукашенкого каршы ЖМКнын бири — Nexta телеграм-каналынын мурунку башкы редактору, митингдердин координатору 2019-жылдын ноябрында мекенинен чыгып кетип (кийинчерээк Польшада качкын макамына ээ болгон), жакын арада келери күмөн болчу. Коомчулукту дүрбөлөңгө салган окуяны РИА Новости териштирип көргөн.

Протасевичке Минскиде массалык башаламандык уюштурду жана бийлик өкүлдөрү менен милицияга карата "социалдык кастыкты козутту" деген кине менен кылмыш иши козголгон. Nexta каналынын негиздөөчүсү Степан Путило менен "террордук ишмердүүлүккө тиешеси бар" адамдардын тизмесине киргизилген болчу. Минскиге кайдан кантип келип калды? Шарт-жагдай туура келип калдыбы же Беларустун атайын кызматы жакшылап иштеп койдубу? Албетте, экинчиси. Бирок Минск муну эч убакта мойнуна албайт.

Протасевич Беларустун аймагы аркылуу Афинадан Вильнюска учуп келе жаткан. Литванын чек арасына жакын калганда Ryanair компаниясынын учагы артка кайрылып, Минскиге конгон. Бортко бомба коюлганы айтылып, учкучтар Минскидеги аэропорттон ыкчам конууну суранган имиш. Экинчи версия боюнча учак ичинде экипаж менен жүргүнчүлөрдүн бири уруша кетип, кайтууга аргасыз болгон. Ал эми Nexta "экипаж менен мушташты бортто жардыруучу түзүлүш бар экенин айткан КГБнын кызматкерлери чыгарганын" билдирүүдө.

Лукашенконун буйругу менен самолётту коштоо үчүн абага МиГ-29 көтөрүлгөн, бирок Минскиге конгондон кийин бортто эч кандай бомба жок экени аныкталды. Учак текшерүүдөн өтүп, бир нече сааттан кийин жүргүнчүлөрдүн арасындагы Роман Протасевичтен башкасынын баары кайра Вильнюсту көздөй жол тартты. Протасевич Минскиге конор алдында коңшуларына Беларуста аны өлүм жазасы күтүп жатканын айткан экен, бирок айыпталып жаткан беренелердин негизинде ашып кетсе 15 жылга эркинен ажыратылары каралган.

Беларусь оппозициясынын Протасевичтин кармалышына жана самолётко байланышкан операцияга реакциясы күтүлгөндөй эле болду: учактын Минск аэропортуна кондурулушун "террордук акт" катары таанууну жана Беларустун аймагынан авиабайланышты токтотууну талап кылышууда. "Режим көз карандысыз ири телеграм-каналдардын бирин иштеткен бир адамды жазалоо үчүн борттогу жүргүнчүлөрдүн коопсуздугуна жана жарандык авиацияга коркунуч жаратты", — деп жазган Светлана Тихановская. Ал Эл аралык жарандык авиация уюмунан "болуп өткөн окуя боюнча иликтөө баштап, Беларусту аталган уюмдан чыгарууга чейинки жаза көрүүнү" талап кылды.

Европа да нааразы болду: Еврокомиссиянын төрайымы Урсула фон дер Ляйен "самолётту Минскиге конууга мажбурлоо таптакыр болбойт эле" деп, "жүргүнчүлөрдүн эч жабыркабастан Вильнюска саякатын улантууга мүмкүнчүлүгү болушу керектигин" билдирсе, Франция ТИМ башчысы "европалыктар биргеликте катуу жооп кайтарышы зарыл" деп жазды. Евродепутаттар андан ары кетти. Еврокеңештин мурдагы төрагасы жана Европарламенттеги ири фракциянын башчысы Дональд Туск (поляк, учурда улуту маанилүү) "Лукашенко өз жарандары үчүн эле эмес, эл аралык коопсуздук үчүн да коркунуч жаратып, анын мамлекеттик терактысы Европа өкмөттөрү менен институттарын чечкиндүү жооп кайтарууга аргасыз кылып жатканын" айтты.

Эртең Брюсселде Евробиримдик лидерлеринин саммити өтөт. Андагы башкы темалардын бири Россия эле, эми ага Беларусь да кошулмакчы. Анын үстүнө союздук мамлекеттин бул эки бөлүгү Батышта барган сайын бир бүтүндүк катары кабылданууда. Ал эми "европалык багытты" жактагандар (Россия менен Беларустагы эле эмес, Европанын өзүндө дагы) мындай көрүнүшкө караманча каршы.

Беларустан чыгып кеткиче "Эркин Европа" жана "Еврорадиодо" эмгектенген Роман Протасевич деле ушул багытта иштеген. Nexta ресурсу эсте каларлык болсо дагы биографиясындагы кыска этап эле. Каналга эмиграцияда жүргөндө кошулуп, өткөн жылдын күз айларында чыгып кеткен. Ага чейин "Эркин Европада" иштеп жүрүп, Украинага, Донбасска барып турган. Протесевич үчүн Путин — кылмышкер, Беларуска батыш багыты (акырындап Россиядан биротоло кол үзүү) керек. Жаңы эч нерсе жок, "режим менен күрөшүп жаткандардын" кадимки аракети. Протасевичтин кармалышына Навальныйды коргоо кыймылынын жетекчисинин милдетин аткарган Леонид Волков мындайча комментарий берди:

"Александр Лукашенко — эл аралык террорчу. Негизи бул акмакты Гаагага жеткирүү үчүн спецназ жөнөтүү туура жана мыйзамдуу жооп болмок. Бирок азыр мезгил башка. Бул Лукашенко, Путин жана ушуга окшогондорго чара көрүүдөгү эң чоң көйгөй. Дүйнө "кызыл сызык" тууралуу айтып жатат. Айтылган сайын эч кандай "кызыл сызык" жок экени айгине болуп баратат".

Спецназ жөнөтүп, чет өлкөдө соттоп... Чет өлкөлүк интервенция го? Тамашалап жатат да, ээ? ЦРУ өлтүрүүгө камынып жатат деген Лукашенко параноик да анда, ээ? Америкалыктар эч качан кол салбайт, мамлекеттерди басып албайт эмеспи. Учактарды да "диктатор" Лукашенко гана кайтарат да...

Кызыкчылык туудурган адамдарды кармоо үчүн көп эле өлкөнүн атайын кызматтары учактарды конууга мажбурлайт, бул жагынан америкалыктардын эле эмес, Израиль, Түркия, Ирандын да атагы чыккан. Лукашенко катаал болду дейсизби? Анын жагдайы да ушундай өзгөчө болуп жатпайбы: Лукашенкону чындап эле жок кылууга кызыкдар тараптар көп. Беларустун башчысы чет жактагы оппозициясына карапайым "мурутчан колхозчу" эмес, укуругу бир топ узун лидер экенин көрсөтүшү керек эле. Керектүү адамды жер алдынан болбосо Беларустун асманынан таап чыгарын далилдеши керек болчу.

Лукашенко америкалыктардан айырмалана алды. Океандын ар жагындагылар керектүү учакты АКШ асманынан эле эмес, колу жеткен жердин баарынан токтотуп коё алат. Бул дээрлик ааламдын басымдуу бөлүгү, буга 2013-жылдын 2-июлунда АКШ президентинин буйругу менен Боливия президенти Эво Моралестин самолётун кондурушу ачык далил.

Моралес Москвадан учуп келе жаткан. Ал маалда транзиттик зона болгон Шереметьево аэропортунда Эдвард Сноуден жүргөн эле. Америкалыктар АНБнин качкын кызматкеринин документтерин жокко чыгарып, өткөрүлүшүн талап кылышкан. Россия баш тартып, Сноуден бир нече өлкөдөн баш паанек сураган. Макул болгон мамлекеттердин катарында Боливия да бар болчу.

Дал ушул маалда Боливия президенти Москвада эле, Вашингтон мекенине кайтып жаткан Моралес Сноуденди чыгарып кетип жатат деп шектенип, НАТО боюнча өнөктөштөрүнөн президенттин учагы үчүн жолду жабууну өтүнгөн. Франция менен Португалия АКШнын тилин алып, мындан улам Моралес Венага конууга аргасыз болгон.

Бул басыгы менен Лукашенко АКШдан ат чабым артта калат, анын үстүнө ал дүйнөнү көзөмөлдөөгө умтулган жок. Өлкөсүн эле Роман Протасевич сыяктуулардан коргоп алсынчы. Албетте, жаш жигит өлүм жазасына тартылбайт, түрмөнүн түбүндө деле чирибейт. 10 жылдай отуруп, күнөөсүн мойнуна алат да мунапыс менен бошойт. Ага чейин эле өлкөдөн чыгарып жиберишпесе. Дагы бир жолу айталы, Беларусь президентине колу узун экенин көрсөтүү гана керек болчу. Протасевичке эмес, "беларустук багытты" тескеген батыштагыларга.

Бирок Протасевичтин иши дагы көпкө чейин жаңы билдирүүлөр менен кысымга негиз болуп берет. Мындан Минск эле эмес Москва да жабыр тартышы мүмкүн. Бирок бир мамлекеттин бөлүгү болгон бул эки өлкө мындайга көнүп деле бүтпөдү беле.

348
Белгилер:
террорчу, учак, АКШ, аэропорт, Минск, Россия, Беларусь, Александр Лукашенко
Тема боюнча
Лукашенко президент көз жумса өлкөнү ким башкарарын аныктаган декретке кол койду
Талибан кыймылынын мушкерлери. Архивдик сүрөт

АКШ Кабулду Түркияга табыштады... Талибдер кандай кабылдайт?

296
Афганистандан АКШ жана НАТОнун күчтөрү чыккан соң Кабулда кала турган түрк аскердик бөлүктөрү "өздөрүн окко тосот", анткени америкалыктар менен талибдердин тынчтык келишими бузулары айдан ачык.

Александр Хроленко, аскерий баяндамачы

Мындай көрүнүш Ислам республикасында согуштук аракеттердин кайрадан ырбашына оңтойлуу шарт түзөт.

Анын эпкини Борбор Азиядагы коңшу мамлекеттерге да тийиши ыктымал. Ал түгүл Түндүк атлантикалык альянстын күчтөрүнүн "экинчи кырсыгына" себеп болушу мүмкүн экенин белгилейт аскерий баяндамачы Александр Хроленко.

Жума аягында Ак үй АКШ жана Түркия президенттери Жозеф Байден жана Режеп Тайип Эрдоган АКШ жана НАТОнун күчтөрү чыгарылган соң Кабулдун аэропортун кайтаруу боюнча макулдашканын жарыялады. Аталган негизги аба жайынын коопсуздугун Түркия камсыз кылмакчы. Эске салсак, анын аскердик күчтөрү сентябрдан кийин да Афганистанда калат. Ошондой эле альянс афгандык атайын багыттагы кызматкерлерди Катардын аймагында Түркия, АКШ жана Улуу Британиянын күчтөрү менен даярдоону кароодо.

РФ Тышкы иштер министрлигинин расмий өкүлү Мария Захарова ушул бейшембиде Афганистанда түркиялык аскердик контингенттин калышы Доха келишимине каршы келерин, афган аралык улуттук жарашууга өбөлгө болбой турганын билдирди. Кеп мында 2000-4000 түркиялык жоокер туурасында. Андан мурда Афганистан өкмөтү менен түркиялык тарап сүйлөшүүлөрдү өткөргөн. Президент Эрдоган АКШ менен НАТОнун күчтөрү чыккандан кийин Афганистандагы туруктуулукту камсыздоого кол кабыш кыла турган "жалгыз ынанымдуу өлкө" болуп саналарын жар салган.

АКШ жана союздаштары тарабынан тийиштүү каржылоо жана материалдык жактан камсыздоо каралса, Афган ислам республикасынын борборундагы аэропортту кайтаруу мүмкүнчүлүгү жөнүндө Түркия коргоо министри Хулуси Акар маалымдаган эле. Кабулдун аэропорту эбегейсиз, ири калаанын "ичинде" жайгашкан, анын коопсуздугун камсыздоо – болуп көрбөгөндөй татаал милдет. Талибдер чет өлкөлүк күчтөрдүн толук чыгышын талап кылып, Түркия да НАТОнун мүчөсү, башкача айтканда, ал да оккупант катары караларын эскертүүдө.

Державалар Афганистанда өз куралдуу күчтөрүнүн болушуна бир үмүт учкунун калтырууга тийиш экени белгиленет. Эксперттердин пикиринде, Ислам республикасындагы түркиялык аскердик бөлүктөрдүн болушу борбордук аба майданын жана АКШ элчилигинин коопсуздугу үчүн да эмес, Эрдогандын Осман империясын кайра жандандыруу тилеги үчүн кызмат өтөмөкчү. Ал ортодо Афганистандагы ансыз да опурталдуу абал дагы курчуй түшкөндөй. Борбор Азия өлкөлөрүнүн бейтараптуулукту сактоо жөндөмү да басаңдап барат.

Аймактык кызматташтык

18-июнда Афганистан менен Казакстан аскердик кызматташтык жөнүндө келишим түзүшкөн. Документке Казакстандын коргоо министри Нурлан Ермекбаев жана Афганистандын улуттук коопсуздук боюнча кеңешчиси Хамдулла Мохиб кол койгон. Макулдашууда биргелешкен аскердик машыгууларды өткөрүү, аскердик кадрларды даярдоо, эки өлкөнүн чалгындоо кызматтарынын өз ара аракеттешүүсү жана медицина жаатында кызматташуу каралган. Аскердик кызматташуу жөнүндө жаңы афган-казак келишиминен улам АКШнын Афганистан боюнча атайын өкүлү Залмай Халилзаддын Нур-Султанга болгон жакындагы сапарынын күн тартиби түшүнүктүү боло түштү. Ал Казакстандын президенти Касым-Жомарт Токаев менен Афганистандагы коопсуздук жана туруктуулукту камсыздоого байланыштуу казак-америкалык кеңейтилген стратегиялык өнөктөштүктүн өнүгүшү жөнүндө сүйлөшкөн.

Андан оболу Гератта Афганистан менен Түркмөнстандын тышкы иштер министрлери Мохаммад Ханиф Атмар жана Рашида Мередовдун жолугушуусу өткөн. Тараптар бир катар биргелешкен экономикалык долбоорлорду (ТАПИ (Түркмөнстан, Афганистан, Пакистан, Индия магистралдык газ түтүгү), Афган ислам республикасына электр кубатын берүү, темир жол куруу, Гераттан Түркмөнстанга мрамор экспорттоо) талкуулашкан. Бул эки мамлекеттин коопсуздук тармагында да бекемдеп бараткан кызматташуусун да камтышы мүмкүн. Афган ТИМ башчысы түркмөн аймагында Кабул менен "Талибандын"* сүйлөшүүлөрүн өткөрүүгө даяр экендиги үчүн Ашхабадга ыраазычылык билдирген.

Өзбекстан түштүк коңшусунун тынч жашоосун жөнгө салууда негизги ролдордун бирин аткарууга ниеткер. Өткөн аптада эле бул республика Афганистанга пандемия менен күрөшүү үчүн миң даана кычкылтек баллонун берген. Ташкенттегилер Афганистандын коопсуздугу Өзбекстандын коопсуздугу деп эсептешет. Ошол себептен Кабул жана "Талибандын"* жетекчилиги менен байланыш жолго коюлган. Аталган уюмдун таасирин өзбек тарап окуялар кандай нук алган күндө да эске алмакчы.

Тышкы иштер министри Абдулазиз Камилов жетектеген Өзбекстан делегациясы ушул күндөрү (18-19-июнда) Түркияда дипломатиялык форумга катышууда. Анда афган көйгөйү талкууланышы ыктымал.

Россия жана АКШ президенттери Владимир Путин жана Жо Байден Афганистандагы кырдаалды 15-июнда Женевадагы саммитте талкуулашкан. Америкалык лидер террорчулуктун жанданышына жол бербөө үчүн "Афганистанда жардамдашууга" РФтин даярдыгын белгилеген. Андан мурун Россия коргоо министри Сергей Шойгу "болжолдуу коркунучтарды чогуу жоюуну пландоо" үчүн Тажикстан жана Өзбекстанга барган эле.

Террордук коркунучтар

Афган аралык тынчтык келишимдери ушул тапта туңгуюкта. 1-майдан тарта АКШ жана НАТОнун күчтөрүнүн чыгарылышы Афганистандагы террорчулардын эрегишүүсүн жана кармаштардын активдүүлүгүн тездеткен. Күч мекемелери ай сайын жүздөгөн жоокеринен айрылууда, атап айтканда, апрелде 388, ал эми май айында 1 134 аскер жана полиция кызматкерлери шейит болгон.

Талибдер курал, техника, анын ичинде оор артиллериясы менен бир нече аскердик базаларды басып алышты. Афган ислам республикасынын Коргоо министрлигинин маалыматы боюнча, Түркмөнстан менен чектешкен Фарьяб провинциясындагы 17-июнда талибдер менен кагылышта атайын багыттагы бөлүктүн жоокери набыт болуп, дагы 15 күч кызматкери дайынсыз жоголгон. "Талибан"* аскер жана жай жарандарды өлтүрүп, жеңишке жана мамлекеттик бийликти ээлөөгө согуш күчү менен ашыгууда.

Мурдараак Нангархар провинциясында полиомиелитке каршы эмдеп жаткан беш адис өлтүрүлгөн. Афган ислам республикасында эмдөө кампаниясы талибдер ок жаадырып жатканда – марттын аягында башталган. 34 провинциядагы 9,6 млн бала эмделүүгө тийиш болчу.

9-июнда Тажикстанга жакын райондордун бири – өлкөнүн түндүк-чыгышындагы Баглан провинциясында талибдер минаны зыянсыздандыруу менен алектенген HALO Trust британ-америкалык коммерциялык эмес уюмунун 10 жарандык кызматкерин өлтүргөн. Ошол кол салууга жоопкерчиликти ИМ* согушкерлери алды.

Түркия менен Афганистандын алакаларынын эзелки жана жылуу тарыхы бар деп эсептелгендиктен, Ислам республикасында түркиялык күчтөр кандайдыр метафизикалык түрдө мамлекеттик коопсуздукту жана аймактык туруктуулукту камсыздап, коңшу Түштүк жана Борбордук Азия өлкөлөрүнүн мамилелеринин өркүндөшүнө өбөлгө болмокчу.

Ошентсе да Афганистандагы түркиялык вазийпа жана коопсуздук деңгээли азырынча көбүнесе талибдердин касташкан эркине жана чет өлкөлүк күчтөрдүн чыгарылышынын ыкчамдыгына жараша экени түшүнүктүү.

* – бир катар өлкөлөрдө ишмердигине тыюу салынган террордук топтор.

296
Белгилер:
Талибан, Түркия, Кабул, АКШ
Тема боюнча
Эмнеге Пентагонго Борбор Азияда орун жок? Сереп
Президент РФ Владимир Путин и президент США Джо Байден (справа) во время встречи в Женеве на вилле Ла Гранж

Америкалык үмүт акталбай калганда... Саммит жыйынтыгына сереп