Казань шаары. Архивдик сүрөт

Кыргызстандын "Киноман" тасмасы Казандагы кинофестивалда баш байгеге татыды

89
(жаңыланган 17:40 07.09.2018)
Кинофестиваль 3-сентябрдан 6-сентябрга чейин өткөн.

БИШКЕК, 7-сен. — Sputnik. Кыргызстандын режиссер Аскар Нуракун уулунун "Киноман" тасмасы Казань шаарында өткөн эл аралык кинофестивалында баш байге алды. Бул тууралуу Кинематографияны өнүктүрүү фондуce билдирди.

Аталган кинофестиваль 3-сентябрдан 6-сентябрга чейин өткөн.

Нуракун уулунун аталган тасмасы Кыргызстанда биринчи жолу 2017-жылы декабрда V Үмүт форумунда көрсөтүлүп, гран-при алган болчу.

"Киноман" тасмасында кино көрүүнү жакшы көргөн кичинекей бала тууралуу баяндалат.

89
Белгилер:
гран-при, фестиваль, кино, Татарстан, Казань
Тема боюнча
Бекбалаева: кино жаратуу үчүн алгач билим жана көз караш керек

Эл ырчысы Эстебес Турсуналиев 90 жашка чыкмак. Акындын сүрөттөгү элеси

86
  • Эстебес Турсуналиев 1931-жылы 5-майда Талас облусунун Манас районуна караштуу Кара-Арча айылында өнөрпоздордун үй-бүлөсүндө туулган
  • Төкмө акындын энеси Арпаян элдик оозеки чыгармачылыгын мыкты билген жомокчу жана кошокчу болгон
  • Эстебес Турсуналиевдин жубайы Райкүл Деркембаева кыздары жана неберелери менен
  • Улуу талант төкмөлүктөн тышкары балык уулаганды да абдан жакшы көрчү
  • Турсуналиев фольклордук топ менен бирге Индия, Бельгия, Швеция, Франция жана Япония сыяктуу ондогон өлкөлөрдө гастролдо болгон.
  • Эстебес Турсуналиев менен Токтосун Тыныбеков экөө элүүдөй айтыштарды жараткан
  • Жубайы Райкүл апа менен сегиз баланын ата-энеси болушкан
  • Улуттук филармонияда эмгектенип жүргөн кезинде Эл ырчысы Эстебес фольклордук тобун уюштуруп, жетектеп, кыргыздын бир топ таланттуу уул-кыздарын тарбиялаган
  • Төкмө 1967-жылдан бери СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон. Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик жана эл аралык Руханият сыйлыктары, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамоталары ыйгарылган.
  • Улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов менен да пикирлеш болгон
  • Акын Кыргыз ССРинин жана СССРдин эл артисти. Жогорку Кеңештин биринчи чакырылышында депутаттыкты аркалаган
  • СССРдин эл артисти Эстебес Турсуналиев көзү тирүү болгондо быйыл 90 жашка чыкмак. Залкар акын 2005-жылы 11-октябрда 74 жаш курагында дүйнө салган.
Кыргыз элинин залкар төкмөлөрү Калык Акиев, Осмонкул Бөлөбалаев, Алымкул Үсөнбаев баштаган акындардын шакирти аталган төкмө Эстебес Турсуналиев көзү тирүү болгондо быйыл 5-майда 90 жашка чыкмак.

Эстебес Турсуналиев 1931-жылы 5-майда Талас облусунун Манас районуна караштуу Кара-Арча айылында туулган. Атасы Турсуналы мыкты комузчу, апасы Арпаян укмуш кошокчу болгон. Бул киши тогуз жашынан комуз черте баштаган экен. Атасы да мыкты комузчу болгондуктан айылдагы комузду жакшы чапкан кишиге айтып, уулуна атайын комуз чаптырып берет.

Апасы көп бала төрөсө да, балдары токтобой жүрүп, акыры бир уул, бир кыздуу гана болушкан экен. Ошондон улам Эстебес Турсуналиевдин жалгыз бир тууганы, эжеси гана болгон.

Акындын бала чагы согуштан кийинки кыйын заманга туш келет.

"Апасы кырманда иштеп, Эстекем кенедейинен атка минип мала тартыптыр. Бир жолу Алымкул Үсөнбаев айылга барып калып, Эстекемди ырдатып көрүп жактырат. Ошентип 14 жашында филармонияга алып келген экен. Ошол убакта филармонияда Осмонкул Бөлөбалаев, Шекербек Шеркулов, Ысмайыл Борончиев, Токтоналы Шабданбаев, Абды Байсабаев өңдүү залкарлар иштеп турат. Алымкул аксакал Эстебести алардын алдында ырдатат. Осмонкул Бөлөбалаев ырын угуп эле "ой Алыке, бул балаңды мага бер" деп сурап, шакирт кылып алат. Алымкул Үсөнбаев ал кезде депутат болуп, командировкага да көп чыкчу эмес да. Осокем ырдап жатканда Эстекем көрүүчүлөрдүн алдыңкы сабына отуруп алчу экен", — деп эскерет жубайы Райкүл Деркембаева.

Убагында залкарларга шакирт болгон Эстебес Турсуналиев кичи мекени Таластан төкмө акын Амантай Кутманалиевди жана ырчы Малик Аликеевди борборго алып келген. Бала кезинде филармонияга келген таланттар учурда КРдин эмгек сиңирген артисти болууга жетишти.

Эстебес Турсуналиев филармониядагы 60 жылга чукул чыгармачылык өмүрүндө төкмөлүк өнөрдү айкалыштырып, "Акындын үнү", "Айтыштар", "Заман жарчысы", "Эскерүүлөр", "Ыр өмүрүм", "Кайыңды" аттуу китептерин жарыкка чыгарган.

Ага "Кыргыз мамлекеттик консерваториясынын фольклор бөлүмүнүн профессору" деген наам ыйгарылган.

"Ардак белгиси" ордени, "1941-1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн", В.И.Лениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгынын урматына "Каарман эмгеги үчүн" медалы, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамоталары менен сыйланган.

Жубайы Райкүл Деркембаева экөө алты уул, эки кызды тарбиялаган. Балдары да чыгармачылыкка жакын.

Төкмө акын 2005-жылы 11-октябрда кан басым оорусунан 74 жаш курагында дүйнө салган.

 

86
  • Эстебес Турсуналиев 1931-жылы 5-майда Талас облусунун Манас районуна караштуу Кара-Арча айылында өнөрпоздордун үй-бүлөсүндө туулган
    © Sputnik / Георгий Зельма

    Эстебес Турсуналиев 1931-жылы 5-майда Талас облусунун Манас районуна караштуу Кара-Арча айылында өнөрпоздордун үй-бүлөсүндө туулган

  • Төкмө акындын энеси Арпаян элдик оозеки чыгармачылыгын мыкты билген жомокчу жана кошокчу болгон
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Төкмө акындын энеси Арпаян элдик оозеки чыгармачылыгын мыкты билген жомокчу жана кошокчу болгон

  • Эстебес Турсуналиевдин жубайы Райкүл Деркембаева кыздары жана неберелери менен
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Эстебес Турсуналиевдин жубайы Райкүл Деркембаева кыздары жана неберелери менен

  • Улуу талант төкмөлүктөн тышкары балык уулаганды да абдан жакшы көрчү
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Улуу талант төкмөлүктөн тышкары балык уулаганды да абдан жакшы көрчү

  • Турсуналиев фольклордук топ менен бирге Индия, Бельгия, Швеция, Франция жана Япония сыяктуу ондогон өлкөлөрдө гастролдо болгон.
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Турсуналиев фольклордук топ менен бирге Индия, Бельгия, Швеция, Франция жана Япония сыяктуу ондогон өлкөлөрдө гастролдо болгон.

  • Эстебес Турсуналиев менен Токтосун Тыныбеков экөө элүүдөй айтыштарды жараткан
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Эстебес Турсуналиев менен Токтосун Тыныбеков экөө элүүдөй айтыштарды жараткан

  • Жубайы Райкүл апа менен сегиз баланын ата-энеси болушкан
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Жубайы Райкүл апа менен сегиз баланын ата-энеси болушкан

  • Улуттук филармонияда эмгектенип жүргөн кезинде Эл ырчысы Эстебес фольклордук тобун уюштуруп, жетектеп, кыргыздын бир топ таланттуу уул-кыздарын тарбиялаган
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Улуттук филармонияда эмгектенип жүргөн кезинде "Эл ырчысы Эстебес" фольклордук тобун уюштуруп, жетектеп, кыргыздын бир топ таланттуу уул-кыздарын тарбиялаган

  • Төкмө 1967-жылдан бери СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон. Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик жана эл аралык Руханият сыйлыктары, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамоталары ыйгарылган.
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Төкмө 1967-жылдан бери СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү болгон. Токтогул Сатылганов атындагы мамлекеттик жана эл аралык "Руханият" сыйлыктары, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамоталары ыйгарылган.

  • Улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов менен да пикирлеш болгон
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов менен да пикирлеш болгон

  • Акын Кыргыз ССРинин жана СССРдин эл артисти. Жогорку Кеңештин биринчи чакырылышында депутаттыкты аркалаган
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    Акын Кыргыз ССРинин жана СССРдин эл артисти. Жогорку Кеңештин биринчи чакырылышында депутаттыкты аркалаган

  • СССРдин эл артисти Эстебес Турсуналиев көзү тирүү болгондо быйыл 90 жашка чыкмак. Залкар акын 2005-жылы 11-октябрда 74 жаш курагында дүйнө салган.
    © Фото / из семейного архива Турсуналиевых

    СССРдин эл артисти Эстебес Турсуналиев көзү тирүү болгондо быйыл 90 жашка чыкмак. Залкар акын 2005-жылы 11-октябрда 74 жаш курагында дүйнө салган.

Белгилер:
сүрөт, төкмө акын, Райкүл Деркембаева, Эстебес Турсуналиев
Тема боюнча
Ашыгына алоолонуп араң жеткен акын. Жолон Мамытов тууралуу 7 факты
Карга акенин (Карга Мендегул уулу) Дархан айылындагы айкели. Архив

Карга аке тууралуу 14 факты. Чачкын болсок чачылабыз, бир балээге кабылабыз

275
(жаңыланган 20:44 15.05.2021)
Мойт аке, Карач аке, Сарт аке, Тилекмат аке, Садыр аке, Кыдыр аке — алты аке тууралуу фактыларды окурмандарыбызга сунуш кылып келдик. Мына ушул алты акеге эгемендүүлүк алгандан кийин бир топ изилдөөчүлөр, нускалуу адамдар жетинчи акени — Карга акени кошо башташты.

Карга аке салттуу акелердин акылмандыгын, кеменгерлигин алып жүрөт жана аке деген атка татыктуу орду бар экендигин көрсөтөт. Аны эл Карга бий, Карга ата, Карга аке деп атап келген жана "акелердин акеси" деп да мүнөздөгөн.

Биз бүгүн Мендегул уулу Карга аке тууралуу 14 факт сунуштайбыз.

Туулган жери, теги. Карга акенин туулган жери так айтылбайт. Бирок көпчүлүк санжырачылар Ысык-Көлдүн азыркы Жети-Өгүз районуна караган Даркан айылы анын киндик кан тамган жери дешет. Туулган жылы 1718-жыл экендиги белгиленип жүрөт. Демек, ал биз буга чейин сөз кылган алты акенин баарынан жашы жагынан улуусу. Атасы – Мендегул, чоң атасы – Түлөке, анын атасы – Желдең. Ошону үчүн анын уруусу бугунун ичиндеги желдең уруусу деп аталат.

Талашка тактык киргизген эмгектер. Карга акени акелердин курамына кошуу же кошпоо тууралуу бир кыйла талкуу жүргөн. Мына ошол талашка даркандык тилчи-профессор, комузчу, Карга акенин урпагы Үсөнбек Асаналиев, тарыхчы-профессор, ошол эле айылдык Эгемберди Маанаев, ысык-көлдүк акелер боюнча изилдөөчүлөр Кашымбек Асанбеков, журналист Кубан Мамбетов кыйла тактык киргизген. Жазуучу Айдарбек Сарманбетов "Капсалаң доор. Карга аке" деген өмүр баяндык романын жазган. Мына ушул эмгектерде Карга акенин акелик даражасы тастыкталган.

Ысымынын сыры. Кыргызда Карга ысымдуу адам сейрек учурайт. Эл ичинде айтылып келген сөзгө караганда, бала туулганда боз үйдүн чамгарагына бир карга конуп алып, кетпей какылыктай берген экен, ошондон атасы Мендегул анын атын Карга койгон. Карга аке жүз он жыл жашаган.

Атасынын малын бөлгөндөгү акылмандыгы. Карга өзүнчө түтүн булатып калган кезде атасы Мендегул каза болот. Адатта атанын жылдык ашы өткөн соң балдары анын мал-мүлкүн бөлүп алат. Бул жолу да салт боюнча ошондой кылышмак болгондо Карга "азыр малды бөлбөй туралы, адегенде бой жүргөн эки инибизди үйлөп-жайлап алалы, анан көрөбүз" деп, Ногой менен Сүйөрдү үйлөнтүшөт, ошондон кийин гана калган малды бөлүштүрөт. Ушул сунушу менен эл оозуна алынат. Мал баарына  тең тийсе да, аны кармап калган эки гана бир тууган – Карга менен Байкиши болуптур. Ошол-ошол болуп, анын байлыгы бийлиги менен кошо көбөйүп отурган экен.

"Түшпөс бий" атыккан. Карга аке отуз-отуз бешинде эле бий болуп, ошол бойдон кызмат аркалап, эл тагдырын оң жагына чечип келген, жүз он жашка чыкканча айткан сөзү эптүү, эл ичинде кептүү болуп жүрдү. Жашаган жери Жуукунун ичин, жайында жайлоосу Каркыраны акылмандыктын алтын ордосуна айландырган. Карга аке менен чер жазышып сүйлөшкөнү, анын батасын алганы Ысык-Көлдөн гана эмес, алыс-жууктан: казактардан, Нарын менен Ат-Башыдан, Чүй менен Кочкордон адилеттик, калыс чечер кеңеш издеп адамдар ат арытып, байы да, кедейи да, манабы да, бийи да, баатыры да үзүлбөй келип турган. Атактуу Сарт аке да, Тилекмат аке да анын кашына келип батасын алып, аке даражасына жеткен.

Сырткы душмандардан коргонуунун жолдорун айткан. Карга акенин жашаган мезгили ойрот-жунгар (калмак) баскынчылары менен кыргыз-казактардын катуу уруштарына туш келген. Мына ошол уруш-талаштан аман чыгуунун жолу анын оюнча ынтымакта болгон, "Ынтымак оңдуу болбой, ырыскы жөндүү болбойт", "Чачкын болсок чачылабыз, бир балээге кабылабыз" деп элди ынтымак-ырыска чакырган. Ошон үчүн "Касиеттүү көл, урпактарга буюру, укум-тукумга буюру!" деп тилек тилеп, "Калмактын камчысы кайрылбасын, калкым көлдөн айрылбасын!", "Жангорлуу жоодон сактасын, жоболоңдуу доодон сактасын!" деген баталарын ыроологон. Ойрот-калмактардын ким экендигин баамдап, аларга "Ойроттон шок чыгат, оюндан от чыгат", "Коктуңду калмак кор кылды, колотуңду тор кылды", "Калмак каймагыңа көз артпайт, баймагыңа көз артат" деп алардын образын так ачып берген. Мына ошол Карга аке сыяктуу акылмандардын даанышман сөздөрүнө шыктанган кыргыз жигиттери өз жеринен баскынчыларды биротоло кууп чыккан.

Орус бийлигинен жардам сураган алгачкылардын бири. Ысык-Көл өрөөнү бир жагынан Кытайдын кысымында калса, бир жагынан уруулук кагылыштар күчөп, бир жагынан казак улам-улам кол салып, бир жагынан Кокон хандыгы көз артып, айтор, кыйын күнгө кабылган. Ошондо 106 жаштагы Карга аке жыйырма үч бий менен кеңеш куруп, 1824-жылы Падышалык Россиянын Батыш-Сибирь генерал-губернатору менен сүйлөшүү үчүн элчилерди жиберүү демилгесин көтөргөн. Алар ошол жылы 6-декабрда Омскиде орус бийлик өкүлдөрүнүн кабыл алуусунда болот.

Уурулукка мамилеси. Асаналиевдин жазганы боюнча, бир жолу атактуу Бирназар бий Алдаш уулу Карга бийге конок болуп келет. Анын минген аты мыкты, ат жабдыгы андан өтөт экен. Бирназар бий "балдарга атты каратып коюңуз" десе, Карга аке "бизде ууру жок" деп коёт. Эртеси жанагы ат жоголот. Ошондо Карга аке "ак болгонуң арыкты аттап өтөсүң, кара болгонуң арыкка кулап өлөсүң" деп балдарынын баарын арыкты аттатат. Анан бир уулу арык четине кулап, ошол замат жан бериптир. Ошондо Карга аке: "Менин мындай уулум жок, мындан ары мунун атын оозуңарга албагыла, эсиңерге салбагыла. Өлдү деп өкүнбөгүлө, чуу чыгарып өкүрбөгүлө. Жамы жар болсун, жаткан жери тар болсун! Жар уратып жашырып койгула, буга бир ууч топурак арам!" — деп чечим чыгарыптыр.

Бугулардын башчылыгына Боромбайдын келишин каалаган. Ыйкы-тыйкы, алай-дүлөй заманда Ысык-Көлдөгү бугу уруусу кыйын кырдаалга кептелет. Аларды хан катары алдыга баштап кетер лидер керек эле. Ар ким ар кимге тартып турганда Карга аке биримдиги жоголуп жаткан бугуларды бир бириктирсе ушул жигит бириктирет деп Бирназар бийдин ашында отуздан эми оогон Боромбайга "Жолубузга сакчы бол, журтубузга башчы бол", "Ар уруу элди курап ал, адилет карап сурап ал", "Көп элди көп экен деп көкөлөтпө, көп элге аз элиңди чөгөлөтпө", "Бирин ашынта мактап, экинчисин басынта мактаба", "Узун карап тең сана, убайга салбай кең кара", "Айтканың жерде калбасын, канатың карып талбасын", "Жүрөгүң кабында болсун, акылың табында болсун", "Сен – түндүк, биз – уукпуз, бирде жылуу, бирде суукпуз" деп келип, батасын берет. Ак боз жорго ат мингизет жана жалпы бугулардын манабы, султан даражасында болсун деп ошол кишинин тегерегине баш кошууга чакырат. Ал Карга акенин осуятын отуз жылдан соң толук аткарып, Россия падышачылыгына Шералы уулу Качыбек баш болгон өкүлдөрүн жиберип, 1855-жылы 17-январда Омск шаарында бугу кыргыздарынын өкүлдөрү кабыл алынып, бугулуктардын Россия менен дипломатиялык байланышы башталат.

Көп жыл жашаган. Карга аке 110 жашка чыккан. Өмүр соңунда, 1828-жылы да акыл-эси кадимкидей болуп, элге батасын аябай берип, акылын айтып турган. "Жаш сурасаң Карга акеге бар" деген сөз анын ошол узак жашаганынан келип чыккан болуу керек. Бир жолу кеч күздө Жуукунун ичиндеги Кыргоо деген кыштоого баратып, аты бир жерге аярлай түшөт, ошондо кенже баласы Жаныбекке "менин сөөгүмдү ушул жерге жашыргыла" деп керээзин айткан. Ал ызгаардуу кышта каза болот. Каза болор алдында келиндерин чакыртып, биринчи жолу бет маңдай көрүп батасын берет, кыздарына кошок коштуруп, небере кызы Аруукенин кошогуна өзгөчө ичи чыгат, эркек балдарын болсо өкүртүп сынайт. Анан балдары кыйналбаш үчүн "Менин сөөгүмдү жаз келгенче музга катып тургула" дейт, балдары сөөктү кырк күн музда кармашат да, кийин жылуу күн келгенде бүт салт-санаасы менен жерге беришет.

Карга акенин урпактары жана руху. Ар кандай согушка жөнөп жаткан, алыс жолго чыккан анын урпактары Карга акенин коргонундагы мүрзөсүнө барып куран окуп, топурагынан бир чымчым жанына сала кеткен. Ал Жаргылчакта арык каздырып, эгин кылдырган экен, ошол арык "Карга акенин арыгы" аталып келген.

300 жылдыгы белгиленди. 1996-жылы 25-октябрда Карга акенин урпактары анын 280 жылдыгына карата Даркан айылындагы мүрзөсүнө чоң күмбөз-монументин тургузган. Ал эми 300 жылдыгы 2018-жылы май айында Бишкекте жана Жети-Өгүз районунун Даркан айылында өттү. Аны Ысык-Көл облустук мамлекеттик администрациясы, эл аралык "Саякбай манасчы" жана "Карга аке" коомдук фонду уюштурган. Иш-чаранын алкагында Айдарбек Сарманбетовдун "Капсалаң доор. Карга аке" деген өмүр баяндык романынын таанытымы да белгиленди.

Карга акенин керемет кептери. "Жетимге санаалаш, жесирге каралаш бол", "Кайратты – элден, келбетти – жерден ал", "Тазалыкты суудан ал, ынтымакты туудан ал", "Туякка – жер тирек, канатка – жел тирек, ханга – эл тирек", "Учугуңар сүзүлбөсүн, тукумуңар үзүлбөсүн", "Тагынан тайыбас хан жок, ажал албас жан жок", "Өмүр – аласа, жан – бересе", "Аз курусун, азга бүткөн жан курусун, көп курусун, көпкө бүткөн мал курусун", "Жоо каптаса өчүлөр, өлүм каптаса өчүгөр", "Кайраты кеткен катыгар, карт болгон оору айыгар", "Жардынын байы бол, жакырдын жайы бол", "Кудайдын бергени угулбайт, жалгаганы туюлбайт", "Сабыр – сакалдууда, сыпаа – акылдууда", "Айткан сөз – абага учкан чымчык, ойлонбой сүйлөгөн – кырсык", "Душманга өздөй караба, түшөрсүң бир күн санаага", "Душманың кылдай болсо тоодой көр, ийнедей болсо төөдөй көр", "Душманга кекти кетиргенче, денеден башты кетир", "Жоо жакаласа, бөрү этектейт", "Сындашкан туугандан сырдашкан тууган озот" ж.б.

Баталары. Карга аке ооруп жатканда кабар алганы барган Сарт акеге жана ал аркылуу бүт элге мындай бата берген экен: "Силерди суу атасы Сулайман колдосун, аалам атасы Көкө-Теңир колдосун, ашуусу бийик тоо атасы Дабан колдосун, мал атасы Кайберен колдосун; Күтүүсүз бүлүк салган көчкүдөн сактасын, жалындап күйгөн өрттөн сактасын. Капыстан келген жоодон сактасын, агымы катуу селден сактасын. Күбүр сөздөн, каардуу кандын касабасынан сактасын. Кор азаптан, жол азабынан сактасын; Айтканыңар элге эм болсун, зоболоңор кандар менен тең болсун; Эл арасы бейкут болсун. Оозуңарга алганыңар чындык болсун, дитиңерге келген оюңар ишке ашсын; Элди бузганды жер көчкү бассын. Жайытыңар жайлуу болсун, өрүшүңөрдү мал бассын; Бала-чакаңар жөндүү болсун, кыз-кыркыныңар эптүү, көрктүү болсун. Үйүңөрдөн ырыскы-даам өксүбөсүн, кап-куржунуңар бөксөрбөсүн. Үйүңөр жыртык болбосун, үзүк-туурдугуңардын өңү өчпөсүн, очогуңардын оту өчпөсүн. Тасмалыңардан аш кетпесин. Элиңерге даанышманыңар баш болсун...".

Же дагы бир батасы: "Жолдо жооң болбосун, башта дооң болбосун. Уулуң угумдуу, айтканың жугумдуу болсун. Түндүгүң түшпөсүн, тууганың түтпөсүн. Ырыскың бүтпөсүн, керегең бек болсун, кебиң эп болсун. Уулга кубат берсин, келинге уят берсин. Барк-баалуу баш берсин, бак-дөөлөттүү жаш берсин. Ирегең майлуу болсун, ишиң жайлуу болсун. Өлүп көбөйгөн мал берсин, ооруп айыккан жан берсин. Малыңа мал кошулсун, жаныңа жан кошулсун. Тузуңду ак санаган татсын, кара санаган пейилинен тапсын" ж.б.

275
Белгилер:
Карга аке, баатыр, Ысык-Көл облусу, кеңеш, акыл, даанышман, бата
Тема:
Кыргыздын көркөм өнөрү, белгилүү инсандары жөнүндө фактылар
Тема боюнча
Тилекмат аке тууралуу 12 факты. "Сөз атасы" аталган элдик дипломат
Сарт аке тууралуу 9 факты. Толсоң – бөксөрбө, чайпалсаң – төгүлбө
Армениянын чек арасын жанындагы талкаланган шаар. Архив

Армениядагы чек ара жаңжалы: ЖККУ кийлигишер кезби?

0
(жаңыланган 23:29 16.05.2021)
Көз карандысыз мамлекеттер шериктештигинин аймагындагы улам чыгып калып жаткан чек ара жаңжалы – чоң согуштун тутанышына себеп эмес.

Бул өңдүү көйгөйлөр эки тараптуу сүйлөшүүлөрдү, дипломатиялык жөнгө салууну, Бириккен Улуттар Уюму (БУУ), Европа коопсуздук кызматташтык уюму (ЕККУ), Жамааттык коопсуздук кызматташтык уюму (ЖККУ) же Түндүк атлантикалык келишим уюмунун (НАТО) потенциалын пайдаланбастан кадыресе делимитация же демаркацияны талап кылат. Ушундай ойду карманган аскерий баяндамачы Александр Хроленко бул сапар Армениядагы абалга токтолгон.

Армения Республикасынын Сүник облусундагы ок атуусуз чек ара жаңжалы чындап технологиялык мүнөздө, ошондуктан саясий билдирүүлөр менен кырдаалды жасалма түрдө козутууга болбойт.

Армениянын Коргоо министрлигинин маалыматы боюнча, 12-майда таң эрте: "Азербайжандын Куралдуу күчтөрү "чек араны тактоо" шылтоосу менен чек ара тилкелеринин биринде иштерди жүргүзүүгө аракет кылышкан. Армениялык күч бөлүктөрү тарабынан көрүлгөн чаралардан соң азербайжандык аскерлер бул ишти токтотушкан". Ошондон кийин дароо жагдайды жөнгө салуу боюнча сүйлөшүүлөр башталган.

Армениянын премьер-министринин милдетин аткаруучу Никол Пашинян Сүник облусундагы абалга байланыштуу ЖККУга расмий кайрылуу жөнүндө чечим кабыл алганын маалымдады. Андан мурунку күнү эле ал Азербайжан аскердик күчтөрү 12-майда чек арадан өтүп, Кара көлдү курчоо аракетинде армениялык аймакка 3,5 чакырым аралык кирип келгендигин билдирген.

Бул боюнча Азербайжан тарап да үн катпай койгон жок. "2020-жылдын 10-ноябрында кол коюлган үч тараптуу билдирүүгө ылайык, аба ырайынын жакшырышы менен азербайжандык чек ара күчтөрү Армения менен чектешкен татаал тоолуу рельеф жана климаттык шарттары бар Лачин жана Көлбажар райондорунда Азербайжан позициясында жайгаштырылат. Процесс кадимки режимде жана системалуу жүргүзүлүүдө", — деп айтылган Азербайжан Республикасынын Тышкы иштер министрлигинин билдирүүсүндө.

Армениянын Коопсуздук кеңешинин катчысы Армен Григорян теледеги мурдагы күнкү маегинде: "Армениянын аймагынан азербайжандык аскерлерди али чыгарта албадык. Коопсуздук кеңешинин жыйынында биз ЖККУга кайрылууну чечип, бул процессти баштадык".

ЖККУдагылар Армениянын Сүник облусунун чек арага жакын райондорундагы абалдын өнүгүшүнө кылдат көз салууда. Ошону менен бирге эле: "Жагдайга жараша зарылдыгы чыкса Жамааттык коопсуздук боюнча келишимдин жана ЖККУнун Уставынын жоболорунда каралган чаралар көрүлөт".

Азербайжан Тышкы иштер министрлиги 13-майда аталган аймактагы жалпы көрүнүштү мындайча сүрөттөдү: "Көз карандысыздыкты калыптандыргандан бери эки мамлекет белгилүү себептер менен мамлекеттик чек араларга ээ болгон эмес. Биз ушул тапта тараптардын ортосундагы келишпестик менен коштолгон татаал техникалык процесс жөнүндө кеп кылып турабыз". Бул билдирүүлөрдө согуштан кийинки чек аралар агрессияга алдыруу (ок атуулар) же Азербайжандын Арменияга карата кандайдыр бир территориялык дооматтары байкалбайт.

Технологиялык келишпестиктер – маанисиз деңгээлге чейин жеткирилбесе эле кадыресе процесс. 1991-жылы КМШ өлкөлөрүндө чек ара боюнча талаш маселелер ар кыл даражадагы ийгилик менен чечилип келген. Ошентсе да "талаш" маселелер кескин геосаясий кыймылдар жана кан төгүүгө арзыбайт. Бүгүнкү күндө Баку же Ереванда көйгөйдүн булагын издөөнүн кереги жок. Кавказдагы бул көйгөйдүн түбү Россия империясын СССРге трансформациялоонун жүрүшүнө барып такалат. Процесс саясий болуп саналат, советтик республикалардын чийилген чек аралары көбүнесе шарттуу жана мурдатан эле талаштуу. Россиянын революцияга чейинки "монолиттик" картасында улуттук республикалар болгон эмес, өлкө административдик жактан губерния жана облустарга бөлүнгөн. Тургундардын баары россиялык букаралыкка гана ээ болушкан.

Ырбаган учурларды мисал келтирүү үчүн өткөнгө терең үңүлүүнүн деле кереги жок. Жакындагы эле Тажикстан менен чек ара жаңжалынан улам Кыргызстандын Жогорку Кеңешинин Эл аралык иштер, коргоо жана коопсуздук комитетинин мүчөлөрү 11-майда өз өлкөсүн ЖККУга катышууну кайра карап чыгууну сунуштаганы маалым. Дүйнөдө ушул жааттагы тажрыйбаларды карап көрсөк, НАТОдо Греция менен Түркиянын чек ара маселелери улам көтөрүлөт, бирок атлантикалык альянс тигил же бул тарапты бомбалоого белсенбейт. Эч кимиси НАТОдон чыгып кетүүгө кам урбайт.

Кавказда жагдай жеңил эмес. Армения – ЖККУга мүчө, Азербайжан бул уюмга кирбейт. Ошентсе да Баку менен Еревандын чек ара боюнча бул (бир да ок атылбаган) талаш кырдаалында жаңжалдашкан тараптардын сүйлөшүүлөрүнөн улам (Россиянын катышуусундагы) агрессия, аннексия тууралуу катуу кыйкырып, анан да ЖККУ боюнча союздаштарына дээрлик шантаж кылуу натуура.

Азыр Арменияны эч ким аскердик кол салуу менен коркуткан жери жок. Россиялык чек арачылар макулдашууларга ылайык Сүник облусундагы автожолдун көйгөйлүү тилкелериндеги (Горис – Давид Бек жана Горис – Капан) кыймылдын коопсуздугун жана үзгүлтүксүздүгүн камсыздоодо. Азербайжандык күчтөрдүн бул багытта кандайдыр бир өтүп кетишин элестетүү да дээрлик мүмкүн эмес.

Мурдараак Армения ТИМи Ереван менен Баку россиялык чек арачылар жайгашканга чейин мурда таанылбаган Тоолуу Карабах республикасына кирген жана Армения менен чектешкен бир катар аймактардын Азербайжандын карамагына өткөндөн кийинки чек ара тилкелерин демаркациялоо үчүн убактылуу аскердик позицияларды жайгаштырууну такташышкан.

Демаркациялоо жүрүп жатат. Чиеленишкен чек ара маселелери оор чечилет, уй мүйүз тарта отуруп сүйлөшүү менен кылдат жөнгө салууну, кыйла интеллектуалдык аракеттерди талап кылат. Кара көлдөгү абалды жөнгө салуу үчүн дүрбөлөңгө салган билдирүүлөрдүн да, ЖККУнун күчтөрүн жана каражаттарын тартуу менен күч операцияларынын да түк  кереги жок.

Жамааттык коопсуздук келишимдин 2-беренесине ылайык: "Мамлекет-катышуучулар алардын кызыкчылыгына тиешелүү эл аралык коопсуздуктун бардык маанилүү маселелери боюнча бири-бири менен кеңешип, позицияларын макулдашышат.

Катышуучу мамлекеттердин биринин же бир нечесинин коопсуздугуна, территориялык бүтүндүгүнө жана суверенитетине коркунуч туулса же эл аралык тынчтыкка кооптуулук жаралса, мамлекет-катышуучулар өз позицияларын координациялоо жана коркунучту жоюуга чара көрүү максатында биргелешкен консультациялар механизмин кечиктирбестен кыймылга келтирет".

Чек араны демаркациялоо жагдайында эл аралык же Армениянын тынчтыгына реалдуу кооптуулук туулган жок. Андай эмес деп далилдөө (ЖККУнун консультацияларында жана бөлөк сүйлөшүү аянтчаларында) кыйын болот.

БУУнун аныктамасына ылайык, "бир мамлекет тарабынан башка бир өлкөнүн суверенитетине, территориялык кол тийбестигине же саясий көз карандысыздыгына каршы куралдуу күч колдонуу" агрессия болуп саналат. БУУнун Коопсуздук кеңеши да Сүник облусундагы Азербайжан агрессиясын байкаганы жок.

0
Белгилер:
ЖККУ, Жаңжал, чек ара, Армения
Тема боюнча
Америкалыктар Россияга "афган бомбасын" таштаганы турабы?