Көчмөндөр оюнундагы театралдык шоу. Архивдик сүрөт

Министр бий, мэр бек. Илгери эл башындагыларды кантип аташкан

(жаңыланган 17:59 05.03.2019)
Тарыхта эркектердин саясий-коомдук ишмердүүлүгүндө алган наамдары убакыттын өтүшү менен өзгөрүп келген. Маселен, азыркы мамлекет башкаруучу президент болсо, илгери каган, кан, хан жана ажо деп аталган. Ошондой эле шаарды, урууну, айылды тескегендер өзгөчө наамга татыган.

Бүгүнкү "Тибиртке" рубрикасы дал ушул темада болот. Материалды даярдоого тарых илимдеринин кандидаты, профессор, Илимдер академиясынын Тарых институтунда кыргыз элинин келип чыгышын иликтөө боюнча адис Рыскул Жолдошев көмөктөштү.

Каган — орто кылымдарда түрк элдери, анын ичинде кыргыздар мамлекет башкаруучуну атаган;

Кан, хан — "каган" сөзүнүн бара-бара кыскартылып айтылышы. Бул сөз өлкө башчыларына тиешелүү;

Ажо — мамлекет башкаруучу;

Бий — кыргыздын нукура сөзү, ал "бийлейт", "башкарат" дегенди түшүндүргөн. VIII-IX кылымдарда бийлер урууларды тескеген, азыркы тил менен айтканда "министр" дегенди туюндурат;

Акалакчы бий – майда урууларды тескеген адамдар;

Кашка — уруу башкаруучу же уруудан, жоокерлердин арасынан чыккан мыкты жетекчи, билгич адам;

Бек — бул наам да эл башкарган адамдарга берилген. Бекеринен кыргыздардын ысымдарынын аягы "бек" менен бүтпөйт;

Султан — XIII-XV кылымдарда ислам дининин таасиринен улам журт башында тургандар аталып калган. Султан - арабча "башкаруучу" дегенди түшүндүрөт;

Төрө — эл башкарган адам. Аталган сөз жуңгар-монгол тилдеринен кирген;

Баатыр — журт башчы. Түпкү мааниси "күчтүү" дегенди айгинелесе, XVII кылымдын орто ченинде эл башчылары жоокердик заманда көргөзгөн эрдиги үчүн "баатыр" атала баштаган. Мисалга Эсенгул баатыр, Атаке баатыр жана Шапак баатырды алса болот. XIX кылымдарда "баатыр" сөзү "мырза" сөзү менен тете болуп калган, маселен, "кел, баатыр", "отур, баатыр деп" айтып жүрүшөт;

Манап. XVI- XVII кылымдарда сарыбагыш уруусунан чыккан Манап аттуу бий болгон. Ал элин жаңы тартипте башкарган. Тагыраагы, мал багып, эгин эгип, короо салган эмес. Таза кийинип, сылык-сыпаа сүйлөп этиканы жогору баалаган. Байлардан керектүү учурда союш алып, ошолордун эсебинен жашаган. Анан Манапты көргөндөр, "Мен дагы Манап болом, Манаптай болом" деп бийдин жолун жолдоп, бул кийинчерээк калк арасындагы ак сөөктүк катмар катары калыптанган. Манапчылык Россия Кыргызстанды каратып алгандан тартып кысымга алынып, Октябрь революциясынан кийин биротоло тап катары жоюлган;

Болуш (волость — ред.) — орус падышалыгынын Кыргызстанга киргизген аймактык-административдик бирдиги. Бир волосттун курамында 1000 түтүнгө чейин киши болгон. Аймактарды волосттук башкармалыктар тескеген. Аларды кыргыздар өз тилинде "болуш" деп аташкан;

Кокон хандыгындагы наамдар

Он башы — аскердик титул, он адамдан турган аскер бөлүгүн башкарган киши;

Паңсат — беш жүз аскердин башчысы;

Датка — бир чакан аймактын башчысы, адамдардын арыз-муңун, датын жеткирип турган киши;

Бек — шаардын башкаруучусу;

Парваначы — чоң аймакты башкаргандар. Азыркы тил менен губернатор;

Миң башы — миң адамдан түзүлгөн аскер бөлүгүн башкарган киши. Мамлекеттик жогорку кызмат;

Кушбеги — аскердик кошуунду тескеген адам. Мамлекеттик жогорку кызмат;

Увазир — хандын башкы кызматкери. Азыркыча айтканда премьер-министр;

Хан — мамлекет башчысы;

Аталык — хан жаш болсо, ал эрезеге жеткенге чейин хандын атынан мамлекетти башкарган адам.

Белгилер:
датка, наам, эркек, тибиртке
Тема:
Тибиртке — кыргызча туура сүйлөйбүз (75)
Тема боюнча
"Майлык" менен "суулуктун" айырмасы эмнеде? Турмуштук сөздөрдөн аксабаңыз
Бешенең куник болсо, күзгүдөн өпкөлөбө! Өзгөчө сөздөн кеп курап...
Урпактарды "чыйпылдак", "быйпылдак" деген уят! Тилдеги аша чапкандык
Улуу тоолор басмаканасы кол өнөрчү Айдай Асангулованын Элечек китеби

Салттуу баш кийимди даңазалаган "Элечек" китеби улуттук сынактан баш байге алды

(жаңыланган 13:39 23.04.2021)
"Элечек" китеби — сүрөтчү, дизайнер Айдай Асангулова башында турган "Кийиз дүйнө" коомдук фондунун көп жылдан бери чогулткан эмгегинин жыйынтыгы.

БИШКЕК, 23-апр. — Sputnik. "Улуу тоолор" басмаканасы сүрөтчү, дизайнер Айдай Асангулованын "Элечек" китебин басып чыгарганы үчүн "Китеп искусствосу" сынагынан баш байгени алды. Бул тууралуу Sputnik Кыргызстан агенттигине сыйлык ээлери маалымдады.

Руководитель проекта Кийиз дүйнө — көчмөн руху Айдай Асангулова со своей книгой Элечек занявшим первое место в национальном конкурсе Искусство книг
© Фото / Доолот Рысбаев
"Улуу тоолор" басмаканасы кол өнөрчү Айдай Асангулованын "Элечек" китебин басып чыгарганы үчүн "Китеп искусствосу" сынагынан баш байгени алды

Алардын айтымында, аталган улуттук сынак типографиялар арасында өткөрүлгөн. Басма баш байгени "Алтын мукаба" номинациясында алган. Иш-чара жылда уюштурулат.

Книга руководителя проекта Кийиз дүйнө — көчмөн руху Айдай Асангуловой Элечек занявшее первое место в национальном конкурсе Искусство книг
© Фото / Доолот Рысбаев
"Элечек" китеби — кол өнөрчү Айдай Асангулова башында турган "Кийиз дүйнө" коомдук фондунун көп жылдан бери чогулткан эмгегинин жыйынтыгы

"Элечек" китеби — сүрөтчү, дизайнер Айдай Асангулова башында турган "Кийиз дүйнө" коомдук фондунун көп жылдан бери чогулткан эмгегинин жыйынтыгы. Аталган фонд кыргыздын салттуу элечегин жайылтуу максатында иштеп, аялдардын баш кийимин ийне-жибине чейин изилдеп келе жатат. Аталган китепте элечектин 20 түрү, алардын келип чыгуу тарыхы менен кошо башка да салттуу кийимдер тууралуу маалыматтар бар. Эмгектеги маалыматтар көздүн жоосун алган сүрөттөр менен коштолгон. Китеп кыргыз, орус, англис тилдеринде чыккан.

Белгилер:
басмакана, эмгек, сынак, китеп, элечек
Тема боюнча
Кыргыз аялынын ич кийиминен сырт кийимине чейин. Көчмөн модасынын сырлары

Улуттук банк Жусуп Баласагын тууралуу ролик тартты. Видео

(жаңыланган 00:31 22.04.2021)
Кыргызстандын Улуттук банкы Facebook социалдык тармагына улуу ойчул Жусуп Баласагын тууралуу ролик жарыялады.

Актёрлор Марат Алышпаев жана Назым Мендебаиров роль жараткан роликтин режиссёру Руслан Акун.

Сценарий боюнча Жусуп Баласагынды хандын алдына чакырышат. Ал жерде чогулгандардын бардыгы ханга перс тилинде сүйлөп, кылыч белек кылып жаткан болот.
Баласагындын хан алдында жалтанбай туруп кыргыз тилинде сүйлөгөнү ал жердегилерге жакпайт.

Ошондо ойчул башчыга кайрылып, “Элим өз тилинде жазып, билимин өркүндөтсө дейм” деп жооп берет. Аны мындай сөздөрүнөн кийин хан башкы кеңешчиси кылып шайлап коёт.

Улуу ойчул, акын, саясат таануучу, мамлекеттик ишмер Жусуп Баласагын 1015-жылы, айрым маалыматтар боюнча 1016-жылы Карахандар каганатындагы Чүй өрөөнүнүн чыгышындагы азыркы Токмок шаарына жакын жерде жайгашкан биринчи борбору — Баласагын шаарында туулган.

1069-1070-жылдары Жусуп Баласагын жазган түрк тилиндеги "Кутадгу билиг" ("Куттуу билим") эмгеги дүйнөнүн көп тилдерине которулган.
Азыркы учурда Жусуптун "Кутадгу билиг" поэмасынын үч нускасы сакталып турат. Бир нускасы Вена шаарында (Австрия) сакталуу. Египеттин борбору Каир шаарында сакталып турган экинчи нуска 1986-ж. табылган.

Ал эми Намангандан табылган үчүнчү нускасы азыр белгилүү болгон нускалардын эң толугу болуп эсептелинет. Эстеликтин үчүнчү нускасы азыр Өзбекстан илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун кол жазмалар фондунда сакталууда. Наманган жана Каир шаарларынан табылган нускалар араб ариби менен жазылган.

Улуттук банк роликтерди Кыргызстандын эгемендүүлүгүнүн 30 жылдыгына карата тартып жатат.

Белгилер:
ролик, Жусуп Баласагын, Улуттук банк, Кыргызстан
Тема боюнча
Нөшөрлөгөн жаанга карабай Саякбайды уккан эл. Улуттук банктын видеосу
Кер мурут жигит Сүймөнкул Чокморов. Улуттук банктын улуу инсан тууралуу видеосу
РФ лидери Владимир Путин Федералдык жыйынга кайрылуусунда

Россия улуттук кызыкчылыгы менен кызыл чекти өзү аныктайт. Путиндин кайрылуусу

РФ лидери Федералдык жыйынга кайрылуу жолдоду. Анда өлкө үчүн маанилүү болгон тармактар камтылган.

Владимир Путин пандемиядан кийин биринчи ирет президенттик кайрылуу жолдоду. Президенттин сөзүнүн урунттуу учурларына РИА Новости сереп салган.

COVID менен күрөш уланып жатканына карабастан, учурда туннелдин аркы учундагы шоола эмес, айттырбай келген апааттан акырындап арылуу аракеттери өтөсүнө чыгып баратканын ишенимдүү айтууга болот. Президент да өз сөзүн дал ушул нерседен баштап, пандемиянын башталышында көпчүлүк абал кандай болуп кетет деп тынчы кетип турганда кооптонгону менен Россия бул сыноодон да өтөт деген ишеними бекем болгонун белгиледи.

Бул сөздөрдө эч кандай өзүнө ашкере ишенүү же өзүн өзү мактоо жок эле, тескерисинче, Путин оор кырдаалда да элдин кайратына, демине ишенерин айткысы келди. Анткени ынтымактуу эл гана кыйынчылыкты жеңет, бул калетсиз сөз. Путин россиялыктар дал ушул ынтымагы менен көптөгөн сыноолордон майышпай өткөнүн эске салып, азыр да "жарандар, коом, мамлекет жоопкерчиликтүү болуп, бир багытта иштегендиктен кырдаалды алдын ала билип-туюп, ошого жараша аракет көрө алганына" токтолду. Биринчи планга үй-бүлө, ынтымак, бири-бирине жардам берүү, мээримдүүлүк, биримдик, башкача айтканда, "прогрессивдүү" индивидуалисттер шакаба чеккен нерселер чыкты. Путин бул бир катар өлкөлөр унутуп бара жаткан руханий байлык, тескерисинче, россиялыктарды бириктирип, күчтүү кылганын жар салып, "ушул баалуулуктар дайым корголорун" айтты.

Куру сөз менен эмес, иш менен, башкача айтканда, үй-бүлөнү жана балдарды социалдык жактан коргоонун жаңы чаралары менен колдоого алынары айтылды. Бул камкордук кризис биринчи кезекте жетишпеген турмушта жашагандарга сезилгени үчүн эмес, жок, бул элди коргоп, көбөйтүүгө багытталган стратегиялык кадам. Путиндин айтымында, мамлекеттик саясаттын артыкчылыктуу багыты.

Коронакризис Россиянын башкы көйгөйү болгон демографиялык маселени курчутту. Президент бул жааттагы абалды өзгөчө деп атап, калктын санын туруктуу көбөйтүүгө жол ача турган бир катар чараларды сунуштады. Маселени чечүү үчүн өкмөт 1-июлга чейин балалуу үй-бүлөлөрдү колдоого багытталган чаралардын бүтүндөй системасын даярдашы керек. Бул жерде башкы милдет — жакырчылыкка жол бербөө, анткени балдардын төрөлүүсүнүн өсүшү ушул нерседен көз каранды.

Путин эмнелерди сунуштады? Биринчиден, кирешеси эки жашоо минимумунан төмөн болгон толук эмес үй-бүлөлөргө 1-июлдан баштап 8 жаштан 16 жашка чейинки балдар үчүн ай сайын төлөм чегерүү. Бул каражат ага чейин белгиленген төлөмдөргө кошумча иретинде берилмекчи. Мындай колдоого башынан эле атасыз өскөн же ата-энеси ажырашкан миллиондогон үй-бүлө ээ болот.

Экинчиден, жети жашка чейинки баласы ооруп калган энеге эмгек стажысына карабастан айлык акысынын 100 пайызы төлөнөт.

Үчүнчүдөн, оор кырдаалга кабылган кош бойлуу келиндерге ай сайын төлөм чегерилет. Болочок эне мамлекеттен моралдык жана медициналык эле эмес, материалдык да колдоо болуп турарын сезиши керек. Мындай кадам биринчи жолу жасалмакчы.

Мындан тышкары, кирешенин көлөмүнө карабай балдарга ай сайын берилүүчү былтыркы төлөмдөр улантылат. Августта ар бир окуучуга 10 миң рублден төлөнүп берилмекчи.

Мындай чаралар маанилүү экени талашсыз, бирок бул жерде тенденциянын өзү башкы маселе. Путин үй-бүлө жана балдарды колдоо саясатын алдыга жылдырууда. Бул боюнча былтыр Конституцияга да өзгөрүүлөр киргенин эске сала кетели. Кийинки кайрылууларда да социалдык колдоонун жаңы формалары кирери шексиз. Анткени ушу тапта үч балалуу үй-бүлө кадыресе көрүнүш катары кабылданган деңгээлге жетүү улуттук кызыкчылык болуп турат. Мунсуз демографиялык өзгөчө кырдаалды "сындыруу" мүмкүн эмес. Эл аралык абал эмес, дал ушул жагдай бүгүнкү күндө Россия үчүн башкы чакырык. Албетте, эл аралык кырдаалдын маанилүүлүгүн четке кагуу болбойт, бирок мындан Россиянын өзүнө тикелей коркунуч жок.

Анткени өлкө ким менен эмне талашып жатканын так билип, өз коопсуздугун, өнүгүүсүн камсыздоого кудурети жетет. Кайрылуунун тышкы саясатка багытталган бөлүмү чакан, бирок эмоционалдуу, ачык болду.

Путин Россия менен өйдөсүнүп, кыр көрсөтүп сүйлөшүү майнапсыз экенин айтты. Өлкө өз позициясы менен кызыкчылыгын коргоо үчүн дайым жол табат. Андыктан президент Россияга чагымчылык кылбоону жана козутпоону талап кылды.

"Айрым мамлекеттер бир нерсе болсо эле, көп учурда эч себепсиз эле Россияны кыпчый кеткен акылга сыйгыс адат таап алды. Ким катуураак кыйкырып чыгат деп жарышкан сыяктуу".

"Токтоолук кылып, сабырдуу болуп жатабыз. Көп учурда көз жаздымда калтырып унчукпай коёбуз. Биз баары менен жылуу мамиледе болгубуз келет. Бирок иш жүзүндө эмне болуп жатканын да көрүп жатабыз: жогоруда айткандай, Россияны жөнсүз эле ар нерсеге кыпчып жатышат. Албетте, алардын айланасына Шерханды тегеректегендей эле "Табакилер" жыйналып, Киплинг айткандай, башчысына дем-күч берүү үчүн улуп-уңшуп турушат. Киплинг улуу жазуучу эле".

"Биз эл аралык аренада бардыгы менен, акыркы убакта тил табыша албай жаткан тараптар менен да жылуу мамиледе болгубуз келет. Таптакыр бет карашпай калгандан алыспыз. Бирок биздин изги ойлорубузду кайдыгерлик же алсыздык катары кабылдагандар же таптакыр алаканы үзмөкчү болгондор Россия токтоосуз жана катуу жооп берерин билиши керек".

Маселенин кабыргасынан коюлганына карабастан Путин дагы түшүнүктүүрөөк болушу үчүн минтип кошумчалады:

"Биздин коопсуздугубузга чагымчылык уюштургандар болуп көрбөгөндөй катуу өкүнөт".

Ошону менен бирге Путин эч кимди коркутуп опузалаган жок, болгону Россиянын улуттук кызыкчылыгы өткөн жерге кызыл чийин чийип жаткандарга жооп гана берди. Кызыл чийин боюнча да сөзү түшүнүктүү болду:

"Россияга карата кызыл чектен өтүү эч кимдин оюна келбейт деп ишенем. Ал чек кай жерде экенин ар бир учурда биз өзүбүз аныктайбыз".

Ооба, Россия улуттук кызыкчылыгы, орус дүйнөсүнүн кызыкчылыгы эмнеде экенин өлкө ичинде да, сыртында да өзү аныктайт. Мындай абал жагышы да мүмкүн, жакпай калышы да ыктымал, бирок моюн сунууга туура келет.

Белгилер:
мамиле, кызыкчылык, колдоо, бала, үй-бүлө, кайрылуу, Владимир Путин, Россия
Тема боюнча
Вакцина келди. Россия берген "Спутник V" "Манаска" түшүрүлгөн видео