Көчмөндөр оюнундагы театралдык шоу. Архивдик сүрөт

Министр бий, мэр бек. Илгери эл башындагыларды кантип аташкан

1059
(жаңыланган 17:59 05.03.2019)
Тарыхта эркектердин саясий-коомдук ишмердүүлүгүндө алган наамдары убакыттын өтүшү менен өзгөрүп келген. Маселен, азыркы мамлекет башкаруучу президент болсо, илгери каган, кан, хан жана ажо деп аталган. Ошондой эле шаарды, урууну, айылды тескегендер өзгөчө наамга татыган.

Бүгүнкү "Тибиртке" рубрикасы дал ушул темада болот. Материалды даярдоого тарых илимдеринин кандидаты, профессор, Илимдер академиясынын Тарых институтунда кыргыз элинин келип чыгышын иликтөө боюнча адис Рыскул Жолдошев көмөктөштү.

Каган — орто кылымдарда түрк элдери, анын ичинде кыргыздар мамлекет башкаруучуну атаган;

Кан, хан — "каган" сөзүнүн бара-бара кыскартылып айтылышы. Бул сөз өлкө башчыларына тиешелүү;

Ажо — мамлекет башкаруучу;

Бий — кыргыздын нукура сөзү, ал "бийлейт", "башкарат" дегенди түшүндүргөн. VIII-IX кылымдарда бийлер урууларды тескеген, азыркы тил менен айтканда "министр" дегенди туюндурат;

Акалакчы бий – майда урууларды тескеген адамдар;

Кашка — уруу башкаруучу же уруудан, жоокерлердин арасынан чыккан мыкты жетекчи, билгич адам;

Бек — бул наам да эл башкарган адамдарга берилген. Бекеринен кыргыздардын ысымдарынын аягы "бек" менен бүтпөйт;

Султан — XIII-XV кылымдарда ислам дининин таасиринен улам журт башында тургандар аталып калган. Султан - арабча "башкаруучу" дегенди түшүндүрөт;

Төрө — эл башкарган адам. Аталган сөз жуңгар-монгол тилдеринен кирген;

Баатыр — журт башчы. Түпкү мааниси "күчтүү" дегенди айгинелесе, XVII кылымдын орто ченинде эл башчылары жоокердик заманда көргөзгөн эрдиги үчүн "баатыр" атала баштаган. Мисалга Эсенгул баатыр, Атаке баатыр жана Шапак баатырды алса болот. XIX кылымдарда "баатыр" сөзү "мырза" сөзү менен тете болуп калган, маселен, "кел, баатыр", "отур, баатыр деп" айтып жүрүшөт;

Манап. XVI- XVII кылымдарда сарыбагыш уруусунан чыккан Манап аттуу бий болгон. Ал элин жаңы тартипте башкарган. Тагыраагы, мал багып, эгин эгип, короо салган эмес. Таза кийинип, сылык-сыпаа сүйлөп этиканы жогору баалаган. Байлардан керектүү учурда союш алып, ошолордун эсебинен жашаган. Анан Манапты көргөндөр, "Мен дагы Манап болом, Манаптай болом" деп бийдин жолун жолдоп, бул кийинчерээк калк арасындагы ак сөөктүк катмар катары калыптанган. Манапчылык Россия Кыргызстанды каратып алгандан тартып кысымга алынып, Октябрь революциясынан кийин биротоло тап катары жоюлган;

Болуш (волость — ред.) — орус падышалыгынын Кыргызстанга киргизген аймактык-административдик бирдиги. Бир волосттун курамында 1000 түтүнгө чейин киши болгон. Аймактарды волосттук башкармалыктар тескеген. Аларды кыргыздар өз тилинде "болуш" деп аташкан;

Кокон хандыгындагы наамдар

Он башы — аскердик титул, он адамдан турган аскер бөлүгүн башкарган киши;

Паңсат — беш жүз аскердин башчысы;

Датка — бир чакан аймактын башчысы, адамдардын арыз-муңун, датын жеткирип турган киши;

Бек — шаардын башкаруучусу;

Парваначы — чоң аймакты башкаргандар. Азыркы тил менен губернатор;

Миң башы — миң адамдан түзүлгөн аскер бөлүгүн башкарган киши. Мамлекеттик жогорку кызмат;

Кушбеги — аскердик кошуунду тескеген адам. Мамлекеттик жогорку кызмат;

Увазир — хандын башкы кызматкери. Азыркыча айтканда премьер-министр;

Хан — мамлекет башчысы;

Аталык — хан жаш болсо, ал эрезеге жеткенге чейин хандын атынан мамлекетти башкарган адам.

1059
Белгилер:
датка, наам, эркек, тибиртке
Тема:
Тибиртке — кыргызча туура сүйлөйбүз (75)
Тема боюнча
"Майлык" менен "суулуктун" айырмасы эмнеде? Турмуштук сөздөрдөн аксабаңыз
Бешенең куник болсо, күзгүдөн өпкөлөбө! Өзгөчө сөздөн кеп курап...
Урпактарды "чыйпылдак", "быйпылдак" деген уят! Тилдеги аша чапкандык
Актриса Лю Ифэй Мулан тасмасынын премьерасы учурунда. Архив

Кыргызстандыктар тартылган "Мулан" тасмасы сентябрда онлайн көрсөтүлөт

166
(жаңыланган 19:45 05.08.2020)
"Мулан" тасмасынын жаңы версиясы адегенде 27-мартта дүйнөлүк прокатка чыгыш керек болчу. Коронавирус пандемиясына байланыштуу ал кинокомпания тарабынан кийинкиге калтырылган.

БИШКЕК, 5-авг. — Sputnik. Walt Disney компаниясы Кыргызстандын каскадерлору катышкан "Мулан" анимациялык тасмасын сентябрь айында коомчулукка чыгарууну чечти. Бул тууралуу The Verge басылмасы жазды.

Тасманын бет ачары түз эфирде Disney+ видео көрсөтүү  тейлөө жайында акчага көрсөтүлөт. 

АКШда жана башка аймактардагы көрүүчүлөр тасманы 29,99 доллар, ага кошумча 6,99 доллар бир айлык абоненттик төлөм берип көрүшөт. Ал эми Disney+ жеткиликтүү эмес өлкөлөрдө тасма салттуу түрдө кинотеатрларда тартууланат.

Султамбаев: америкалыктар менен бирге көк бөрү тууралуу тасма тартылды

"Мулан" тасмасынын жаңы версиясы адегенде 27-мартта дүйнөлүк прокатка чыгыш керек болчу. Коронавирус пандемиясына байланыштуу анын күнү кинокомпания тарабынан кийинкиге калтырылган.

Тасманын башкы ролун кытайлык актриса жана ырчы Лю Ифей ойнойт. Киного кыргызстандык Эрлан Жанышбек уулу, Мурат Бурханов, Дамир Ашимов жана Нургазы Мамаражап уулу тартылган. Алар тасмага Жайдарбек Кунгужинов жетектеген Nomad Stunts кыргыз-казак кесипкөй каскадерлор тобунун курамында катышкан. Кунгужинов өзү гунндардын аскер башчысынын ролун аткарган.

"Мулан" анимациялык тасмасы 1998-жылы чыгып, кинопрокаттан эле 304 миллион доллар киреше тапкан.

Кыргызстандык каскадерлордун "Мулан" киносуна кандайча тартылганын биздин төмөндөгү маектен окуңуз.

166
Белгилер:
каскадер, Кыргызстан, премьера, тасма
Тема боюнча
"Шамбала" тасмасы Шанхайдагы эл аралык кинофестивалда көрсөтүлөт

Кино камындагы Жакиев, Базаров, Кыдыралиев... Мөлтүрөгөн жаштык кезден таберик сүрөт

193
(жаңыланган 14:44 05.08.2020)
Sputnik Кыргызстан маалымат агенттиги архивде сакталып жаткан сейрек сүрөттөрдү жарыялап, анын тарыхын баяндоону улантат.
КРдин эл артисти, кинооператор Кадыржан Кыдыралиев, режиссер Лилия Турусбекова, Кыргыз эл жазуучу Бексултан Жакиев жана режиссер Геннадий Базаровдун сүрөтү 1974-жылы Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарында тартылган
© Sputnik / Александр Федоров.

КРдин эл артисти, кинооператор Кадыржан Кыдыралиев, режиссер Лилия Турусбекова, Кыргыз эл жазуучу Бексултан Жакиев жана режиссер Геннадий Базаровдун сүрөтү 1974-жылы Фрунзе (азыркы Бишкек) шаарында тартылган.

Ошол жылы сүрөттөгү чыгармачыл инсандар "Искусство жөнүндө баян" аттуу кинофильмди жаратууга киришкен.

Ал учурду белгилүү режиссер, сценарист, Кыргыз Республикасынын эл артисти Геннадий Базаров мындайча эскерет:

"Кыргыз ССРинин 50 жылдыгына карата толук метраждуу атайын тасма тартып, Кадыржан Кыдыралиев оператор, Бексултан Жакиев сценарист, мен режиссер болгом. Ал эми ортодогу Лилия Турусбекова кеп-кеңеш берген консультант кызматтын аркалаган. Себеби ага чейин көптөгөн даректүү тасмаларды жараткан тажрыйбалуу кыргыз киночулардын бири эле. Фильм тартууда экөөбүз ылайыктуу жерлерди, имараттарды чогуу издеп калганбыз. Бардыгыбыздын жаш, ишке тойбой турган учурубуз, алардын ичинен эң кичүүсү мен болчумун. Бул инсандарды кыргыз кинематографиясынын жүзү жана ардагерлери деп айтсам жаңылышпайм", — деди Базаров.

Бири-бирине тирек болгон кыргыздын сыймыктары. Таберик сүрөт

Ал жылы Кадыржан Кыдыралиев менен драматург Бексултан Жакиев 38, режиссер Лилия Турусбекова 41 жана Геннадий Базаров 32 жашта болгон.

Аталган кинофильмге актёр Муратбек Рыскулов, актриса Бакен Кыдыкеева, залкар калемгер Чыңгыз Айтматов, сүрөтчү Гапар Айтиев, жазуучу Түгөлбай Сыдыкбеков, опера ырчысы Болот Миңжылкыев, окумуштуу Кусеин Карасаев, скульптор Тургунбай Садыков өңдүү бир топ залкарлар тартылган.

193
Белгилер:
таберик сүрөт, Геннадий Базаров, Бексултан Жакиев, Кадыржан Кыдыралиев, Кыргызстан
Тема:
"Таберик сүрөт" — сейрек кездешкен ирмемдер
Тема боюнча
Кыргызды дүйнөгө тааныткан курбулар. Асыл адамдардын таберик сүрөтү
Тай кезинен дүйнөнү дүңгүрөткөн Базарбаев менен Токомбаева. Таберик сүрөт
АКШда жүрүп Чокморовдун ден соолугун ойлогон Океев. "Уландагы" таберик сүрөт
Кыргызстандан чыккан UFC мушкери Валентина Шевченко. Архив

Шевченко Tapology версиясы боюнча эң мыкты 100 мушкердин катарына кирди

0
(жаңыланган 12:59 06.08.2020)
Жалпысынан рейтингге 224 спортчу киргизилген. Арасында карьерасын эбак жыйынтыктап, бирок эл оозунда айтылып келе жаткандар дагы бар.

БИШКЕК, 6-авг. — Sputnik. Кыргызстандан чыккан UFC мушкери Валентина Шевченко Tapology спорттук басылмасынын версиясы боюнча эң мыкты 100 мушкердин катарына кирди. Толук тизме порталдын сайтына жүктөлдү.

Жаңыртылган маалымат боюнча, Шевченко 58-орунду ээлеп турат. Жалпысынан рейтингге 224 спортчу киргизилген. Арасында карьерасын жыйынтыктаган атактуу спортчулар дагы бар. Аларга бааны ММА сүйүүчүлөрү берген.

Аралаш мушташ тарыхында эң мыкты мушкер деп канадалык Жорж Сен-Пьер табылган. Ал UFC уюмунда эки салмак категория боюнча чемпион болгон. Экинчи сапты учурда орточо оор (93 килограмм) салмакта бел курду тагынып турган америкалык Жон Жонс ээлеген. Үчүнчүгө мурдагы чемпион, бразилиялык белгилүү мушкер Андерсон Силва илинген.

Төртүнчү орунга UFC уюмундагы чемпиондук наамын бир нече жылдар бою коргоп келип, азыр башка компания менен иштешкен Деметриус Жонсон, ал эми бешинчиге россиялык Федор Емельяненко жайгашкан.

Валентина Шевченконун титулун кантип коргой турганы маалымдалды. Видео

UFC уюмунун учурдагы чемпиону Хабиб Нурмагомедов сегизинчи орунга, анын эзелки атаандашы, мурда эки салмак категориясында бел курду тагынып турган ирландиядык Конор Макгрегор 17-орунга татыган.

Кыз-келиндердин арасында бразилиялык Аманда Нуньес лидер болгон. Ал 20-сапка илинсе, UFC уюмунун аялдар арасындагы алгачкы чемпиону Ронда Роузи 44-орунга жайгашкан.

0
Белгилер:
мушкер, рейтинг, Валентина Шевченко, UFC
Тема боюнча
Шевченко: Нуньес мен көздөгөн акыркы атаандаш