Кыргыз киносунун түптөөчүлөрүнүн бири болгон режиссёр, манас таануучу, Эл артисти Мелис Убукеев жана актер Болот Бейшеналиев. Архив

Арманы - "Манас" көркөм фильмин тартууга жетишпей калган. Убукеев жөнүндө 7 факты

1232
(жаңыланган 10:31 29.07.2019)
Мелис Убукеевдин ысымы кыргыз кино тарыхында алтын тамгалар менен жазылган. Ал түбөлүккө калчу эмгектерден сырткары, толук метраждуу көркөм фильм тарткан алгачкы кыргыз режиссёру болгон.

Кыргыз киносунун түптөөчүлөрүнүн бири болгон режиссёр, манас таануучу, Эл артисти Мелис Убукеев 1996-жылы 27-июлда дүйнөдөн кайткан. Sputnik Кыргызстан агенттиги залкар талант тууралуу кызыктуу фактыларды сунуштайт.

Ормон хандын урпагы. Мелис Убукеев 1935-жылы 17-апрелде Фрунзе шаарында төрөлгөн. Режиссёрдун ата-теги Ормон ханга барып такалат. Анын бабасы өз заманынын белгилүү комузчусу Сейилкан Ормон хандын баласы болгон. Атасы Сейиткерим Ибраимов совет мезгили орногон кезде белдүү саясий ишмер болуп, коммунисттик партиянын Тажикстандагы шаардык комитетинин биринчи секретарлыгына чейин жеткен. Бирок 1937-жылы манап тукумунан чыккандыгына байланыштуу кандуу репрессияга кабылат. Анын азыркыга чейин кайда экендиги белгисиз. Камакка алынган кезинде Крым жакка сүргүнгө айдалып, ошол тарапта изи жоголуп кеткендиги айтылат. Апасы Галия Ибраимова кайраттуу, акылдуу аял болуп, убагында финансы министринин орун басары кызматын аркалаган.  Ал 1940-жылы жазуучу Айткулу Убукеевге турмушка чыгат. Жумшак, ак көңүл жазуучу кичинекей Мелисти өз уулундай баккан.

Режиссер, народный артист Кыргызстана Мелис Убукеев на съемках фильма
© Фото / Александр Федоров
Мелис Убукеевдин дипломдук иши — "Тайгак кечүү" киносун тартып жаткан мезгилинен бир ирмем

Студент-режиссёр. Мелис Убукеев атасына коноктоп келген кыргыз интеллигенттеринин, жазуучулардын арасында чоңоёт. Мектепти аяктаган соң Кыргыз мамлекеттик университетинин тарых факультетине кабыл алынып, аны 1961-жылы аяктайт. Бирок киного болгон сүйүүсү тынчтык бербей, Москвадагы Бүткүл союздук мамлекеттик кинематография институтуна (ВГИК) тапшырат. Ал жерде белгилүү режиссёр Сергей Герасимовдун өнөрканасында сабак алат. Чыгармачылыктагы тушоосу студенттик кезинин 2-жылында кесилет. Алгачкы эмгеги болгон "Тоо дарыясы" аттуу кыска метраждуу даректүү тасмасынын сценарийин да өзү жазган. Жогорку окуу жайды 1965-жылы бүтүрүп, кесиптик дипломун алат.

Алгачкы кинофильми. Мелис Убукеев 1964-жылы дипломдук иши катары алгачкы толук метраждуу фильми "Тайгак кечүүнү" тартат. Бул эмгеги кыргыз улутундагы режиссёр тарткан тунгуч көркөм тасма катары тарыхта калган. Картинанын бет ачары 1966-жылы Москвада өтүп, бир катар фестивалдардан байгелүү кайтат. Мукай Элебаевдин "Узак жол" чыгармасынын негизинде тартылган тасмага белгилүү актёрлор Шайырбек Көбөгөнов, Бакен Кыдыкеева, Муратбек Рыскулов, Болот Бейшеналиев, Советбек Жумадылов жана болочоктогу белгилүү режиссёр Төлөмүш Океев катышкан. Фильм Үркүн убагында Кытайга качып, кийин өз мекенине кайткан жаш жигиттин тагдыры тууралуу.

Режиссер, народный артист Кыргызстана Мелис Убукеев
© Фото / Александр Федоров
Таланттуу режиссер Убукеев баш-аягы 15ке чукул даректүү жана көркөм фильм тарткан. Алар кыргыз кино өнөрүн байыткан салмактуу картиналардан болуп калды

"Ак Мөөр". Уламышка айланган Ак Мөөр менен Болоттун сүйүүсүн баяндаган "Ак Мөөр" фильми 1969-жылы жаралган. Атайын павильондун ичинде гана тартылган чыгарма кино, театр жана телевидениени айкалыштарганы менен өзгөчөлөнөт. Фильмге Таттыбүбү Турсунбаева, Болот Бейшеналиев, Муратбек Рыскулов жана Советбек Жумадылов сыяктуу кыргыздын залкар таланттары тартылган. Ал Турсунбаеванын талантын алгачкылардан болуп байкап, актрисанын айылына атайын барып, актёрдук билим алып, чыгармачылык жолуна түшүүгө ынандырган дешет.

Убукеев жана Манас. Мелис Убукеев үчүн "Манас" эпосунун, деги эле Манас ааламынын орду өзгөчө болгон. Атасы Айткулу Убукеев менен Саякбай Каралаевдин мамилеси жакшы болгондуктан улуу манасчыны жаштайынан жакындан тааныган. Чыгармачылыкка аралашкан кезинде эпосту толук кандуу көркөм тасмага түшүрүүгө катуу бел байлаган. Бир нече жылдар бою Улуттук илимдер академиясы менен кызматташып, эпос боюнча материалдарды чогулткан. Бирок жашоосунун негизги максаты болгон көркөм тасманы тартууга жетишпей дүйнө салган. Ошентсе да баатырдын дүйнөсү тууралуу жалпысынан беш даректүү фильм тартууга жетишкен. 1966-жылы үч бөлүктөн турган "Саякбай", кийин жети бөлүктөн турган "Улуу манасчы", "Миң жылдыктын прологу" даректүү тасмаларын, "Манастын ааламы" көркөм-публицистикалык эмгегин жарыкка чыгарган. Ошондой эле "Түбөлүккө кайрылуу" аттуу тогуз бөлүмдүк чыгармасынын бир сериясы да Манаска арналган. Режиссёр тасма менен гана чектелбей, баатыр тууралуу изилдөөлөрүн бириктирип, "Манас — кыргыздардын баатырдык эпосу" деп аталган китеп жазган.

Режиссер, народный артист Кыргызстана Мелис Убукеев и писатель Чингиз Айтматов
© Фото / Александр Федоров
Чыңгыз Айтматов менен Мелис Убукеев. Экөө тең Манас дүйнөсүнө сүңгүп кирип, аны кастарлаган залкарлар

Даректүү тасмалары. Мелис Убукеевдин эмгектеринен жалпылап караганда 19-кылымдын аягы жана 20-кылымдын башындагы кыргыз тарыхынын орчундуу окуялары сүрөттөлгөнүн байкоого болот. Режиссёр жашоосунда аз гана эмгек жаратканы менен анын бардык кинолору азыркы убакка чейин маанилүүлүгүн жоготпой келет. Ал "Элеттик роман", "Оймолордун үнү" сыяктуу көркөм тасмалардан сырткары бир нече даректүү фильмдерге да автордук кылат. Алардын катарын "Советтер Союзуна кызмат кылам", Алыкул Осмонов тууралуу "Акын", Гапар Айтиев жөнүндө "Элдик сүрөтчү", "Түбөлүккө кайрылуу" тасмалары толуктайт. Ошондой эле 1972-жылы "Казакфильм" студиясы режиссёрду атайын чакырып, алардын сунушу менен "Кечки жол чети" телефильмин да чыгарган.

Режиссер, народный артист Кыргызстана Мелис Убукеев с сыном Сейитом
© Фото / Александр Федоров
Мелис Убукеев уулу, болочоктогу дипломат Сейит менен

Үй-бүлөсү. Мелис Убукеев үч жолу турмуш курган. Биринчи үй-бүлөсүнөн Бермет аттуу кыздуу болгон. Ал эми экинчи жолу көп жыл телевидениеде иштеген режиссёр Айсулуу Хамзамулинага үйлөнгөн. Экөө жаңы таанышкан кезде режиссёр 32, болочоктогу жубайы 18 жашта болчу. Алар Убукеев тасмасы үчүн баш каарманга кыз издеп, университеттерди кыдырып жүргөн учурда таанышат. Арадан бир жыл өткөн соң чогуу түтүн булатууну чечишкен. Режиссёрдун үй-бүлөсү 17 жыл чогуу жашап, бир уул, бир кызды тарбиялашкан. Хамзамулинанын айтымында, Убукеев балдарын аябай жакшы көргөнү менен аларга чоң кишидей катаал мамиле кылчу. Ал эми үчүнчү турмушунан бир баласы бар. Режиссёр 1996-жылы 27-июлда катуу ооруп, ооруканада каза болгон.

1232
Тема:
Кыргыздын көркөм өнөрү, белгилүү инсандары жөнүндө фактылар (401)
Тема боюнча
"Кыргыз кереметинин" кадр сыртында калган сүрөттөрү. Эч ким көрө элек ирмемдер
Чөк түшкөн, ойлонгон, күйүп-жанган режиссёр. Убукеевдин сүрөттөгү ирмемдери
Манастын уулу Семетей тасмасы тартуу учурунда

Мамлекеттик катчы "Манастын уулу Семетей" тасмасы тууралуу үн катты

52
(жаңыланган 14:39 02.08.2021)
Мамлекеттик катчы тасманын сценарийинде саясий ката кетип калганын айтып, бул боюнча кинокартинанын жаратуучулары менен талаш-тартыш болгонун белгилеген.

БИШКЕК, 2-авг. — Sputnik. Мамлекеттик катчы Чолпонбек Абыкеев учурда тартылып жаткан "Манастын уулу Семетей" тасмасы жөнүндө Facebook баракчасы аркылуу үн катты.

Анын айтымында, тасма жаратуучуларынын фильмди тартып баштаар алдында президент Садыр Жапаровго барганы чын.

"Президент Садыр Нургожоевич Жапаров тасманы колдоп каржылап жатат" деген сөздүн канчалык чындыгы бар? Мен мамлекет башчы менен бул маселе боюнча тактап, сүйлөштүм. Тасманы тартам дегендер президентке кирип "Манастын уулу Семетей" деген тарыхый мыкты кино жаратканы жатышканын айтып, "тартуу иштерине Казакстан, Россия көмөктөшөт. Баары сүйлөшүлгөн" десе, мамлекет башчы "андай мыкты фильм тарта турган болсоңор мен каршы эмесмин. Тартсаңар тарткыла. Бирок начар тартылып, кийин жакпай калса чыгартпай коебуз" деген. Алар менен кошо кирген адам "мен тасманы жаратууга каржы жагынан жардам берейин" десе президент "мейлиңиз, мүмкүнчүлүгүңүз болсо колдосоңуз колдоңуз" деп жооп берген. Болгону ушул гана сөз. Тасма тарткандар бардык жерде жарнамалап жүргөндөй, өлкө башчы катуу колдоп, каржылап жаткан жок. Президентке ким болбосун "жакшы иш жасаганы жатам" десе, "мейли, жасаңыз, жок дебейбиз" дегендей эле кеп", — деп жазган Абыкеев.

Мамлекеттик катчы тасманын сценарийинде саясий ката кетип калганын айтып, бул боюнча кинокартинанын жаратуучулары менен талаш-тартыш болгонун да белгилеген.

"Сценарийдин башында эле калмак, кангайлар кыргыздарга бийлик жүргүзүп, Көбөштү хан шайлап кыргыздардан салык алып турушкан. Этегине чейин ушундай. Негизи сценарий чийки. Семетейдин эли-жерин табышына өтө чоң роль ойногон Каныкейдин Тайторуну чапканы жок", — деген ал.

Мындан сырткары, Абыкеев аталган фильмди тартууга мамлекет каржы бөлбөгөнүн айтып, жеке менчик тарап тартып жаткандыктан ишти токтотууга мыйзам жол бербей турганын кошумчалаган. Ошондой эле ал Жогорку Кеңештин жаңы курамы шайланып келгенде "Улуттук баалуулуктарды коргоо жөнүндө" мыйзам кабыл алуу керектигин сунуштаган.

Эске салсак, Кыргызстанда "Манастын уулу Семетей" тасмасы тартыла баштады. Фильмдин продюсеринин айтымында, кино Кыргыз эл жазуучусу Жалил Садыковдун "Манастын уулу Семетей" пьесасы жана "Семетей" эпосунун негизинде тартылууда.

52
Белгилер:
Чолпонбек Абыкеев, пикир, мамлекеттик катчы, 'Манастын уулу Семетей' тасмасы
Тема боюнча
Кыргызстанда "Манастын уулу Семетей" тасмасы тартыла баштады. Сүрөт
Сахнадагы артисттер. Архив

Бишкекте кыргыз-казак эл аралык айтышы өтөт

71
Бишкек шаарында өтчү айтышка Кыргызстан менен Казакстандан сегизден акын катышат. Байге фонду 3 миллион сом.

БИШКЕК, 2-авг. — Sputnik. 30-31-август күндөрү Бишкекте XIV Эл аралык айтыш - 2021 иш-чарасы өткөрүлөт. Бул тууралуу уюштуруу тобунан билдиришти.

Кыргызстандын эгемендүүлүгүнүн 30 жылдыгына арналган акындар сынагын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлиги Республикалык "Айтыш" коомдук фонду менен биргеликте уюштурууда.

Эгемендүүлүк майрамынан тышкары, бул иш-чара аталган фонддун 20 жылдыгына, Көкө уулу Өтө (Жеңижок) акындын 160 жылдыгына жана казак акыны Жамбыл Жабаевдин 175 жылдыгына арналат.

"Тандоо туру 20-августта "Манас" кинотеатрында өткөрүлөт. Казак тараптан сегиз, кыргыз тараптан сегиз акын катышары күтүлүп жатат", — деди уюштуруучулар.

Байге фонду 3 миллион сом.

71
Белгилер:
Кыргызстан, Казакстан, айтыш, байге, акын, сынак
Тема боюнча
Кыргызстандын эгемендүүлүгүнө карата логотип тандалды. Сүрөт
Москва метросунда полиция кызматкерлери. Архив

Россияда кыргызстандыктар массалык түрдө текшерилип жатабы? Расмий жооп

12
(жаңыланган 13:53 03.08.2021)
Буга чейин Россиянын Москва шаарында 180дей мигрант мушташкан. Бул боюнча жалпысынан 102 адам кармалса, анын 71и кыргызстандыктар болгон.

БИШКЕК, 3-авг. – Sputnik. Кыргызстандын Россиядагы элчилиги социалдык тармактардагы "кыргызстандыктарды РФте массалык түрдө текшерип жатышат" деген билдирүүлөр боюнча түшүндүрмө берди.

"Учурда Россиянын компетенттүү органдары "Кузьминки" метросунда болгон окуяга катыштыгы болушу мүмкүн делген чет элдиктерди издөөсүн улантууда. Россиянын укук коргоо органдарынын бул аракеттери өлкө аймагында тартипти орнотуу жана коопсуздукту камсыздоого багытталган", — дешти элчиликтен.

Ошондой эле дипломатиялык өкүлчүлүк 15-июндагы Россия президентинин коронавирус инфекциясынын жайылып кетишин алдын алуу боюнча жарлыгына ылайык, чет элдиктерди же жарандыгы жок адамдарды текшерүү иштери дагы болуп жатканын кошумчалады. Маалыматка караганда, бул текшерүүлөрдүн жыйынтыгында жаранды өлкөдөн чыгарып салуу жолу каралган эмес.

Буга чейин Россиядагы телеканалдардын бири Москвада 180дей мигранттын мушташын көрсөткөн. Анда 11-июлда Химкиде тажик мигранттары эки кыргызстандыкты бычактаганы айтылган. Мындан улам тирешүү башталып, шаардагы "Кузьминки" метростанциясында массалык мушташ чыккан. Урушта жалпысынан 102 адам кармалса, анын 71и кыргызстандык болгон.

12
Белгилер:
Кыргызстан, Россия, жаран, текшерүү, элчилик
Тема боюнча
Кыргызстандык абитуриенттер россиялык ЖОЖго түйшүксүз өтө алат
Кыргызстандыктар Москва — Казань жолун салып иштемекчи