Казак жазма адабиятына негиз салган улуу акын, ойчул, агартуучу жана коомдук ишмер Абай Кунанбаевдин эстелиги

Бийликтен баш тарткан реформатор. Казак акыны Абай тууралуу 7 факты

1142
Абай Кунанбаев — казак жазма адабиятына негиз салган улуу акын, ойчул, агартуучу жана коомдук ишмер. Бир гана боордош элдин эмес, жалпы Орто Азиянын чыгармачыл чөйрөсүнө катуу таасир берген инсан 1845-жылы 10-августта туулган.

Sputnik Кыргызстан казак маданиятына жаңы өзгөрүштөрдү киргизген реформатор акын тууралуу кызыктуу фактыларды сунуштайт.

Тектүү бийдин тукуму. Абай Кунанбаев 1845-жылы 10-августта Чыгыш Казакстан облусунда жарык дүйнөгө келген. Азан коюлган аты алгач Ибрагим болгон. Ал эми казак тилинде "сактыкты" түшүндүргөн Абай ысымын чоң энеси Зере берген. Атасы Кунанбай колунда бар, тектүү бай адам болсо, чоң атасы өз уруусун башкарган бий эле. Ал эми апасы Уулжан сөзгө чечен, акылман аял болуп балдарынын жаштайынан оозеки адабиятка жакын болуп чоңоюусуна түрткү берген. Абайдын бир тууганы, ошол кездеги алдыңкы акын жана ойчул Шакарим Пушкиндин бир нече чыгармасын которгон. Жаш акын алгач өз үйүндө молдодон билим алат. Кунанбай бий балдарынын арасынан илимге болгон ынтызарлыгы менен өзгөчөлөнгөн Абайды медресеге жөнөтөт. Ал жерде араб, перс сыяктуу чыгыш тилдерин үйрөнүп, билимин өркүндөтөт. Медреседе өткөргөн беш жылынын аягында ыр жаза  баштайт.

Бийликтен баш тарткан. Он үч жаштагы Абай окуусун толук бүтүрө электе атасы айылга чакыртып алат. Анткени ошол кездеги аймактагы салт боюнча эл башчылыкка жаштайынан эле даярдалуусу керек эле. Жаш жигит кызыл тили менен бир топ коомдук көйгөйлөрдү чечип, лидерлик сапатын көргөзө баштайт. Бирок жашы 28ге келгенде саясий оюндар, уруулар арасындагы чырлардан көңүлү калып, бийликтен толук баш тартат. Мындан ары убакытын толугу менен өзүн-өзү өнүктүрүүгө жумшап, орус тилине өзгөчө көңүл бурууга киришет. Ага кошумча, чыгыштын Фирдоуси, Алишер Навои, Низами, Физули, ибн Сина сыяктуу акын жана илимпоздорунун, Крылов, Лермонтов, Пушкин, Гёте, Байрон сыяктуу дүйнө адабияттарынын классиктеринин чыгармалары менен таанышып, дүйнө таануусун өрчүтөт. Алгачкы олутуу ырын жашы кыркка келгенде кагазга түшүрөт.

Демократ-акын. Акын өз заманынан алда канча алдыны көрө билген, заманбап ой жүгүрткөн демократ инсан болгон. Өзү саясаттан алыс болгону менен ырларында ар дайым коомдогу турмушту сүрөттөп, эзилгендердин жанында туруп, бийлерди адилеттүүлүккө үндөп турган. Чыгармаларынын маанилүү бөлүгүн эски салттарды шакабага алуу, аялдардын укугу тепселгенине каршы чыгуу, бай менен кедейлер арасындагы ажырымды сындоо түзөт.

Жаңычыл акын. Абай Кунанбаевдин адабий мурасы негизинен үч бөлүктөн турат: поэтикалык чыгармалар, котормолор жана кара сөз менен жазылган санаттар. Ошол эле учурда акын казак поэзиясына жаңычылдыкты алып келгендиги менен өзгөчөлөнөт. Тилекке каршы, жаш кезинде жазган ырлары биздин убакка жетпей калган. Акындын чыгармачылыкка активдүү аралашуусу 1886-жылы башталат. Анын алгачкы ырларынын бири казак жаратылышын жана карапайым элдин турмушун сүрөттөгөн "Жаз" ыры. Акын ага улай мезгилдерге арналган "Жай", "Күз" жана "Кыш" аттуу эмгектерди жазат. Ошондой эле "Масгуд" жана "Азим жөнүндө уламыш" сыяктуу чыгыш классикалык адабиятынын негизинде жазылган поэмалары да өзгөчө орунда турат. Жергиликтүү тема менен чектелбей "Искендер" аттуу чыгармасында Аристотель менен Александр Македонский арасындагы каршылашууну чагылдырат. Жалпысынан 170ке жакын ыр, бир нече поэма жазып, 56 чыгарманы казакчага которгон.

"Кара сөздөр". Абайдын эң негизги чыгармасы - 45 философиялык ойдон жана кыска уламыштардан турган "Кара сөздөр" эмгеги. Чыгарманын бир бөлүгү акындын көзү өткөн кезде басылып, орус, кытай, казак, немис жана башка бир нече тилдерге которулган. Философия, гуманизм жана динди чогуу камтыган эмгек жалпы казак элинин идеологиясынын олуттуу бөлүгүн түзөт. Бир гана билимдүү жана биримдиктүү калк тарыхты өзгөртө алат деп эсептеген акын "Кара сөздөрдө" элди илимге жана эмгекке үндөгөн. Мындан улам акын 19-кылымдын аягы жана 20-кылымдын башында жаралган казак интеллигенциясына өтө чоң таасир берген. Айтылуу "Алаш-Ордо" кыймылынын өкүлдөрү акынды бир гана өздөрүнүн эмес, жалпы казак элинин руханий лидери катары баалашкан. "Кара сөздөр" казак эли арасында азыркыга чейин маанисин жоготпой келет.

Ата жолун жолдогон уулдар. Абай ата жолун жолдоп билимдүү, чыгармачыл болуп чоңойгон төрт баланы тарбиялаган. Улуу баласы Акылбай чоң атасынын колунда өскөнү менен бир нече музыкалык аспапта ойноп, үч поэмага автордук кылат. Ал эми кенже уулу Турагул "Алаш-Ордо" партиясынын көрүнүктүү мүчөсү болуп, Жек Лондон, Максим Горькийдин чыгармаларын казак тилине которгон. Аскер кызматкери болгон экинчи уулу Абдырахман Санкт-Петербург шаарындагы артиллериялык окуу жайда билим алат. Бирок жашы 27ге келген кезде кургак учуктан каза болот. Үчүнчү уулу Магаш да эрте эле чыгармачылыкка аралашып, белгилүү "Медгат-Касым", "Енлик-Кебек" жана "Абылай" поэмаларын жазат. Ошол эле учурда жаштыгына карабай калк сүйгөн сот болуп иштеп, ар дайым адилеттүү чечимдерди чыгарчу. Мыкты элдик адам болот деп үмүттөнгөн уулу 34 жашында бул дүйнө менен кош айтышат. Күчкө толуп турган уулдарынын өлүмү акынга өтө чоң сокку болот. Кайгыга чыдабай Магашты жерге бергенден 40 күн өткөн соң, 1904-жылы 6-июлда киндик каны тамган жерде көз жумган.

Атын алган шаар. Жалпы казак тарыхынын эң таасирдүү инсандардын бири болгон Абайдын атын Караганда облусундагы шаар, Чыгыш Казакстанда эки район алып жүрөт. Ошондой эле Бишкек шаарындагы көчөлөрдүн бирине да ысымы берилген. Казакстандын 20 теңгесине жана бир нече почта маркаларына сүрөтү түшүрүлгөн. Казакстандын көптөгөн шаарларында жана Англиянын борбору Лондондо музейи бар. Улуу акын тууралуу көптөгөн чыгармалар да жарыкка чыккан. Мисалы, Мухтар Ауэзовдун "Абай" трагедиясы, "Абай жолу" романы, "Абай" опера жана спектакли, "Абайдын ырлары" фильми алардын кичинекей гана бөлүмү.

1142
Белгилер:
тарых, факты, маданият, Казакстан, ойчул, акын
Тема боюнча
Жалгыз устун үй көтөрбөйт. Түгөлбай Сыдыкбековдун кеп казынасы
Аялым "мени же кинону танда" деди... Тасма тарткан дарыгер Аджибаев менен маек
Көйкашка коомдук бирикмесинин мүчөсү, манасчы Нурбек Талантбеков

Талантбеков: "Манас" эпосунда тиш чукугучтун аталышы бар

274
(жаңыланган 12:45 13.07.2020)
"Көйкашка" коомдук бирикмесинин мүчөсү, манасчы Нурбек Талантбеков күнүмдүк турмушта кыргыз тилин жакшы билгендер 500-600, ал эми билбегендер 200-300 сөз колдоно турганын айтты.
Талантбеков: "Манас" эпосунда тиш чукугучтун аталышы бар

Тиш чукугуч "Манас" эпосунда "данданкү" деп аталат. Бул тууралуу Нурбек Талантбеков Sputnik Кыргызстан радиосунун "Көөнө сөз" рубрикасында билдирди.

Анын айтымында, бул сөз айрым жерлерде "данданкү", башка булактарда "дандакүү" деп дагы кездешет.

Талантбеков: "Манас" эпосунда тырмак алгыч "тырабдал" деп айтылат

"Күнүмдүк турмушта колдонулган буюмдардын арасында "зубочистка" же болбосо эки сөз, төрт муундан турган "тиш чукугуч" деген бар. А чынында бул сөз "Манаста" "данданкү" деп колдонула турганы маалым. Ала турган болсок, эпосто дасторкондо тамак-аштын түрү, нандын эле 90 түрү бар экени сүрөттөлөт. Ала-Тоодой эт кылып, Ала-Көлдөй чык кылып, адамдын көөнү, пейили толуп турганы сүрөттөлөт. Тиш чукугуч ошол доордо дагы бүгүнкүдөй атайын идишке топтолуп турчу экен. Мына ошону көргөн Манас атабыздын "данданкү мынча, эт канча?" дегени бар. Бул жерден тиш чукугучуң эле мынча болсо, этиң канча деген тамаша сөздү түшүнөбүз", — деди Талантбеков.

Ошондой эле ал күнүмдүк турмушта ушундай көөнө сөздөрдү колдонуу тилдин байышына алып келе турганын кошумчалады.

274
Белгилер:
тиш, сөз, Манас эпосу
Тема боюнча
Талантбеков: "Манас" эпосунда чачтарач, сулуулук салонду "сүзгөр" дейт
Чуй облусундагы флагшток. Архивдик сүрөт

Өзбек ырчысы кыргызстандыктарга дем берип "Кыргыз жери" ырын аткарды. Видео

1486
(жаңыланган 20:55 12.07.2020)
Коңшу өлкөнүн ырчысы эпидемиологиялык кырдаалдагы жүрөк тилген учурларды көрүп жатканын айтып, кыргыз элине кайраттуулук тилеп өттү.

БИШКЕК, 12-июл. — Sputnik. Өзбекстандык ырчы Жон Руми кыргызстандыктарды кыйын күндө колдоо максатында "Кыргыз жери" чыгармасын кыргыз тилинде аткарды.

Ал кыргыз элине кайрылып бул күндөр аз убакыттан кийин жаман бир түш сыяктуу өтүп кетерине ишеним артты. Ошондой эле алдыда жакшы күндөр күтүп турганын, андыктан эч качан моюн сунбоого, муңайып калбоого чакырды.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от JOHN ROOMY🎙 (@johnroomy)

"Кымбаттуу, кыргызстандык бир туугандар, ЖМКларадан жүрөк тилген кадрларды көрүп ушундай кыйын күндө сиздергө өзбек элинин атынан колдоо көрсөткүм келди", — деп айтты Жон Руми кырынын алдында.

Четте карап тура албадым. Кыйын күндө мекенге кайткан дарыгердин маеги

Өзбек ырчысы сөзү Түмөнбай Байзаков, обону Апас Жайнаковго таандык "Кыргыз жери" чыгармасын ырдаган. Бул учурда кадрдан Кыргызстандын Ала-Тоосу, кооз көлдөрү жана ажайып жаратылышы чагылдырылган.

Бүгүн, 12-июлга карата,  Кыргызстанда дагы 719 адамдан коронавирус аныкталганын Республикалык штаб билдирди. Республика боюнча илдет илештирип алгандардын жалпы саны 10 629га жетти. Анын 3 387си айыгып чыккан. Азыр стационарда 670 киши дарыланып жатса, анын 24ү реанимацияда. Үй карантининде 6 440 адам бар. Коронавирус жуктуруп алып 132 киши каза тапты.

1486
Белгилер:
колдоо, Кыргызстан, ырчы, Өзбекстан
Тема боюнча
Жүрөк жылытат. Карыяга акча чогулткандар медиктерге да жардам берди
Германиядагы кыргызстандык дарыгерлер онлайн кеп-кеңеш бере баштайт
Тест-системалар. Архивдик сүрөт

Россия гумжардам катары Кыргызстанга 100 миңден ашык тест-система берди

0
(жаңыланган 00:03 14.07.2020)
Саламаттыкты сактоо министрлиги кыргыз өкмөтүнүн атынан Россия Федерациясына жана Роспотребнадзорго ыраазычылык билдирди.

БИШКЕК, 13-июл. — Sputnik. Коронавирус инфекциясына каршы күрөштүн алкагында Россиядан Кыргызстанга гуманитардык жардам келди. Бул туурасында өкмөттүн маалымат кызматы билдирди.

Анда COVID-19ду аныктоочу тест-системалардын бир нече партиясы берилгени айтылат.

"Жалпысынан жардам иретинде 80 720 изилдөө жүргүзүү үчүн 820 ПЦР тест-системасынын комплектиси, 24 000 изилдөө үчүн толук эмес 480 топтом келди", — деп жазылат маалыматта.

Роспотребнадзордун жетекчиси кыргыз медиктеринин кесипкөйлүгүнө баа берди

Саламаттыкты сактоо министрлиги кыргыз өкмөтүнүн атынан Россия Федерациясына жана Керектөөчүлөрдүн укуктарын коргоо чөйрөсүндөгү көзөмөл боюнча федералдык кызматына көмөктөшүүсү үчүн ыраазычылык билдирип, коронавирус менен мындан аркы күрөшүүдө жемиштүү кызматташууга ишеним артты.

0
Белгилер:
аныктоо, тест, гуманитардык жардам, Россия
Тема:
Коронавируска байланыштуу Кыргызстандагы кырдаал
Тема боюнча
Ферганадан Баткенге гуманитардык жардам келди
Кыргызстанга Кытайдан 500 кычкылтек концентратору алып келинди. Сүрөт