Караш-Караш окуясы фильмин тартуу учуру. Архив

Чокморов режиссер Шамшиевди алдап кеткенде. "Караш-Караш окуясы" кантип тартылган

(жаңыланган 15:02 18.11.2019)
17-ноябрда — кыргыз кино тармагы кесиптик майрамын белгилейт. 51 жыл мурда ВГИКтин бүтүрүүчүсү, 26 жаштагы режиссер Болот Шамшиев даңазалуу казак жазуучусу Мухтар Ауэзовдун "Караш ашуусундагы окуя" аттуу чыгармасынын негизинде көркөм тасма тарткан.

Шамшиевдин бул чыгармасы СССРде жана чет өлкөлөрдө Советтик Кыргызстандын даңкын чыгарды. Фильмде алгачкы жолу башкы каармандын ролуна тартылган Сүймөнкул Чокморов кыргыз жана казак элинин сүйүктүү артистине айланды. Бүгүнкүгө дейре бул фильм актуалдуулугун жоготкон жок. Колумнист Алмаз Батилов режиссер Болот Шамшиев менен "Караш-Караш окуясы" фильминин тартылышы тууралуу маектешкен.

Режиссер, народный артист СССР и Кыргызстана Болот Шамшиев во время интервью Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Болот Шамшиев: "Караш-Караш окуясы" элдин купулуна толгон фильм болду. Тасмага көркөм жетекчи болгон Шакен Айманов менен "Казакфильмдин" төрагасы Камал Исмаилов фильмдин чыгышына каршы болушту. Исмаилов улутчул маанайда тартылган фильм деген пикирин жазып, Москвага жиберген. Ошол учурда Чыңгыз Айтматовдун жардамы менен Айманов тасманы кабыл алууга макулдугун берди.

— "Караш-Караш окуясы" фильмин тартуу идеясы кандай жаралган?

— 1967-жылы СССРдин мамлекеттик кино тармагынын башкы редактору Геннадий Сурков Орто Азия республикаларынын кино тармагын текшерип, бул максатта Фрунзеге да келген. Ал убакта жумушсуз үйдө отуруп калгам. Мени Сурков атайын издеп, таптырган. Жолукканда эмне үчүн бош жатканыма кызыкты. Мен фильм тартканга уруксат бербей жатканы тууралуу айтсам, Сурков уруксат алып берерин айтып, кайсы чыгарма боюнча фильм тарта турганымды сурады. Жолугушууга чейин үч күн мурда Мухтар Ауэзовдун "Караш-Караш окуясы" чыгармасын жаңы эле окуп чыккам. Ошону айттым. Сурков СССРде белгилүү адабий критик болчу, колдоду. Анын буйругунун негизинде "Кыргызфильмдин" башкы редактору мени менен фильмди тартуу жөнүндө келишим түздү. Бир айдын ичинде сценарий жазып, жетекчиликке көрсөттүм, жактырышты. Андан кийин Москвага алып барсам, ал жак да колдоп берди. Бирок бир аз убакыттан кийин Сурков катуу ооруп жумуштан кетүүгө аргасыз болду. Анын ордуна келген жаңы редактор менин сценарийимди көрүп кетенчиктей баштады. Анткени 1965-жылы белгилүү кинорежиссер Андрей Кончаловскийдин Чыңгыз Айтматовдун "Биринчи мугалим" чыгармасынын негизинде тартылган көркөм тасмасы кыргыз интеллигенциясынын нааразылыгын жараткан. Мындан улам мен тарта турган фильм казак интеллигенциясынын арасында терс көз карашты жаратышы мүмкүн деп чочулады окшойт. Адегенде бул сценарийди "Казакфильмдин" жетекчилигине көрсөтүп, макулдугун алуу керектигин айтып, мени Алма-Атага жөнөттү. Ак жактагылар жакшы кабыл алышкан жок. Азыр да эсимде, "Казакфильмдин" кызматкери Токол Бейбутов: "Сен кимсиң деги? Билесиңби, Мухтар Омарханович улуу жазуучу. Ушул чыгарманы ал жыйырма алты жашында жазган", — деп сөөмөйүн өйдө көтөрүп сүйлөдү. Мен ага кырк жыл мурда 26 жаштагы Ауэзов "Караш ашуусундагы окуясын" жазса, азыр мен да 26да экенимди айтып, каяша сүйлөдүм (күлүп). Ушул повесть боюнча белгилүү казак кинорижессеру Мажит Бегалин көркөм тасма тартам деп жүргөнүн айтышты. Ошентсе да натыйжада мага "Казакфильм" бул тасманы тартканга макулдугун бир шарт менен беришти. Фильмдин көркөм жетекчилигине белгилүү режиссер Шакен Аймановду дайындашты.

Кадр из кинофильма Выстрел на перевале Караш
© Sputnik / А. Абдыгулов
Шамшиев: "Караш-Караш окуясынын" сценарийи Мухтар Ауэзовдун "Караш ашуусундагы окуя" повести менен "Кыйын кезең" романынан кошулуп жазылган. Мындан тышкары, архивдик материалдар, тарыхый фактылар кошулган.

— Тасманын башкы мааниси эмнеде эле?

— Көркөм тасманын башкы идеясы Түштүк Казакстан менен Кыргызстанда орус падышасынын жергиликтүү калк жана Россия империясынын борбордук аймактарынан жаңы көчүп келгендердин ортосунда жерди туура эмес бөлүштүрүү саясатынын натыйжасында 1916-жылдагы көтөрүлүштүн чыгышына себеп болгонун көрсөтүү болчу. Мухтар Ауэзов "Караш ашуусундагы окуя" повестинде советтик жана казак мамлекеттик ишмери Турар Рыскуловдун атасы Рыскул жана болуш Саймасайдын Айша деген кызды сүйгөнү тууралуу жазган. Саймасай Айшаны токолдукка алып, айылына алып бара жаткан учурда Алма-Ата облусундагы Талгар районундагы Караш ашуусунда Рыскул аны өлтүрөт. Ауэзов Рыскул менен Саймасайдын ысымдарын Бактыгул жана Жарасбай деп өзгөрткөн.

Ошондой эле сценарийге 1916-жылы Жети-Суу аймагындагы Каркыра өрөөнүндөгү албан уруусунун орус падышасынын бийлигине каршы көтөрүлүш чыгарганы жөнүндө окуяны Ауэзовдун "Кыйын заман" романынан алып, кошумчалагам. Ошол маалда анын бул чыгармасы көп жылдар бою тымызын тыюу салынган чыгармалардын бири болчу.

Ошентип тасманын сценарийинде Ауэзовдун эки чыгармасынан кошуп жазгам. Мындан сырткары, архивде иштеп, тарыхый фактыларды кошком.

Советский и кыргызский актер кино, художник, народный артист СССР Суйменкул Чокморов на съемках фильма Выстрел на перевале Караш
© Фото / Александр Федоров
Шамшиев: "Караш-Караш окуясы" тасмасындагы Бактыгулдун ролуна алгач Болот Бейшеналиевди тартсамбы дегем. Бирок сырткы келбети башкы образга туура келбей койду. Чокморовду көргөндө эле аны Бактыгулга окшоштурдум. Сунуштасам, адегенде макул болгон жок, акыры көндүрдүм.

— Фильм кайсыл жерде тартылган? Артисттерди кандай тандадыңыз?

— "Караш-Караш окуясы" формалдуу түрдө "Казакфильм" жана "Кыргызфильмдин" биргелешкен тасмасы катары бекитилген. Иш жүзүндө болсо, "Кыргызфильмдин" күчү менен тартылды. "Казакфильм" костюмдарын берди. Фильмдин биринчи бөлүгүн коңшу Казакстандын Кордай районуна караштуу Отар станциясынын жанындагы Шубар-Байтал жайытында тартканбыз. Ал эми массовкага ошол жердеги Киров атындагы совхоздун эли катышкан. Экинчи бөлүгү Суусамыр жайытында, Көкөмерен дарыясынын тушундагы Арал айылында тартылды. Бир нече артистти Жамбыл жана Шымкент театрларынан тандап алдым. Өзгөчө Леонид Ясиновский, Касымхан Шанин, Советбек Жумадылов берилген ролду ушунчалык зор чеберчилик менен профессионалдуу аткарышты. Тасмадагы башкы терс каарман Жарасбайды мактаган арзымат акындын ролун Эстебес Турсуналиев аткарган.

Дебютной картиной, где сыграл Суйменкул, стал фильм Болота Шамшиева Выстрел на перевале Караш. Чокморову досталась главная роль, он играл Бактыгула.
© Фото / Александр Федоров
Фильмде алгачкы жолу башкы каармандын ролуна тартылган Сүймөнкул Чокморов кыргыз жана казак элинин сүйүктүү артистине айланды. Бул фильм бүгүнкүгө дейре актуалдуулугун жоготкон жок.

Ал эми башкы каарман Бактыгулдун ролуна адегенде Болот Бейшеналиевди тартсамбы деп ойлогом. Себеби ал "Биринчи мугалим" менен "Рублев" көркөм тасмасына тартылып, такшалып калган эле. Бирок сценарий боюнча башкы каармандын дене турпаты сымбаттуу, жашы отуздан өткөн, турмуштук тажрыйбасы бай инсан болуш керек эле. Тилекке каршы, Бейшеналиевдин сырткы келбети мындай образга туура келген эмес. Анын үстүнө ушундай дээңгелдеги образ жаратчу адам кыргыз профессионалдуу артисттердин арасында жок болчу. Кокусунан Болот мени Сүймөнкул менен тааныштырды. Чокморовду көргөндө эле анын сырткы келбетин башкы каарман Бактыгулга окшоштурдум. Чокморовго Бактыгулдун ролун сунуштасам, адегенде макул болгон жок, акыры көндүрдүм. Ал мени эки жолу алдады (күлүп). Биринчи ирет 1964-жылы белгилүү кинорежиссер Адольф Бергункер "Жоро" көркөм тасмасына ошол кезде Ленинградда окуп жүргөн Сүймөнкулду башкы каармандын ролун аткарууга чакырат. Бирок Бергункер менен Чокморов тил табыша албай коюшат. Ошон үчүн Сүймөнкул бул фильмге тартылбай коюп, киноактерлукка жарабайт экенмин деген чечимге келген. Муну кийин "Караш-Караш окуясы" тартылып бүтүп, жемишин көргөн соң мага айтып берди. Экинчи ирет Чокморовдон жашың канчада деп сурасам, Сүймөнкул 28де деди. Көрсө эки жаш кошуптур.

Режиссер, народный артист СССР и Кыргызстана Болот Шамшиев во время интервью Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Шамшиев: Мухтар Ауэзов "Караш ашуусундагы окуясы" повестин жазганда 26 жашта экен. ТАсманы мен дагы 26 жашымда тарттым.

— Ошол учурдагы Кыргызстан менен Казакстандын бийлиги, эли "Караш-Караш окуясын" кандай кабыл алды?

— Эң биринчи тасманы массовкага катышкан Кордай районунун Киров колхозунун элине алып барып көрсөттүм. Казак боордоштор абдан жакшы кабыл алып, аябай ыраазы болушту. Чынында эле эл күткөн кино тарткан экенмин деп сүйүндүм. Кыргызстандыктардын деле купулуна толду. Ал эми фильмге көркөм жетекчи болгон Шакен Айманов менен "Казакфильмдин" төрагасы Камал Исмаилов каршы болушту. Исмаилов улутчул маанайда тартылган фильм деген пикирин жазып, Москвага жиберген. Ошол учурда Чыңгыз Айтматовдун жардамы менен Айманов тасманы кабыл алууга макулдугун берди. Ал эми көркөм тасманы Казакстандын жетекчиси Динмухаммед Кунаев, анын келини, Ауэзовдун кызы Лейла жана бүт казак эли абдан жактырды. Эң кызыгы, Фрунзеде "Караш-Караш окуясы" фильмин көрсөтүү учурунда башкы терс каарман Саймасай-Жарасбайдын небереси Жанетта Татыбекова менен тааныштым. Ал таежемдин жакын курбусу экен. Жанетта Саймасаевна Владимир Маяковский атындагы кыз-келиндер педагогикалык институтунун ректору болуп иштеген. Бүгүнкү күндө да Саймасайдын урпактары Бишкекте жашайт. Канча жыл өтсө да бул көркөм тасманын айрым үзүндүлөрүн батыш германиялык жана кыргыз көрүүчүлөр ар кандай баалаганы дагы эле эсиминен кетпейт. Мисалы, мекендештерибиз Жарасбайдын Күчүковго "торгойдун кыргыйды тепкенине таң калып турам" деп айткан сөзүн абдан жактырышса, Мюнхен көрүүчүлөрүн тасмада Сүймөнкулдун атка секирип мингени абдан таң калтырган. Чокморов кыргыз жана казак элинин сүймөнчүктүү артистине айланды.

На съемках фильма Выстрел на перевале Караш
© Фото / Александр Федоров
Шамшиев: Жарасбайдын (Советбек Жумадылов) "торгойдун кыргыйды тепкенине таң калып турам" деп айткан сөзүнө эл аябай баа берген.

Бирок бул фильмдин түпкү маанисин коомчулуктун басымдуу бөлүгү түшүнгөн эмес. 20-30 жылдан кийин гана түшүндү. Бактыгулга окшогондордун трагедиясы — кожоюнуна чын дили менен кызмат кылып жүрүп анын куралына айланып кеткенин байкабай калганы. Азыркы күндө да Бактыгул сыяктуу жигиттерди саясатчылар колдонуп, аларды Жарасбайга окшоп душмандарына салып берип жатканын көрүп жүрөбүз. Ал эми Жарасбайдын трагедиясы — ал ата-бабаларынын ыйык жерин сатып, элине чыккынчылык кылганын кеч түшүнөт. Дал ушул себептен улам ал Бактыгулдан качпай, өлүмгө тике карап окко учуп жатпайбы. Ага намыс өлүмдөн күчтүү болду. Эл аны Бактыгулдун колу менен жазалады. Ошондон улам да "Караш-Караш окуясы" тасмасы актуалдуулугун жоготкон жок. Бүгүнкү күндө Кыргызстандагы 2005 жана 2010-жылдары болгон окуялардын чыныгы себептерин тактап жазуу үчүн бизге Мухтар Ауэзов сыяктуу залкар жазуучу керек.

Белгилер:
"Караш-Караш окуясы" тасмасы, Сүймөнкул Чокморов, Болот Шамшиев, тасма
Тема боюнча
"Эми өлүп кетсем арманым жок, ээ!". Сүймөнкул Чокморов тууралуу 13 факты
"Кыргыз кереметинин" кадр сыртында калган сүрөттөрү. Эч ким көрө элек ирмемдер
"Бөрү зынданды" Чыңгыз Айтматов сактап калган. Болот Шамшиев тасма тууралуу
Археологиялык казуулар. Архив

Бишкектен анча алыс эмес жерде балбал таш табылды. Сүрөт

(жаңыланган 22:16 14.04.2021)
Маданият министрлиги балбал таш тууралуу маалыматты тастыктап, аны Тарых музейинин алдына орнотушканын кошумчалады.

БИШКЕК, 14-апр. — Sputnik. Бишкектен анча алыс эмес жерде Интернациональный айылынан экскаватор айдоочусу Павел Камаев балбал таш таап алган. Бул тууралуу Sputnik Кыргызстан агенттигине өзү билдирди.

Обнаруженный в грунте балбал в селе Интернациональном недалеко от Бишкека
© Фото / предоставлено Павлом Камаевым
Бишкектен анча алыс эмес жерде Интернациональный айылынан экскаватор айдоочусу Павел Камаев балбал таш таап алган

Балбал — бул адамдын сөлөкөтү чегерилген таш эстелик. Камаев аны кантип таап калганын айтып берди.

"Ал күнү мен жумушта болчумун, жер казып атып бир маалда катуу бир нерсеге тийгендей болдум. Карап, көргөн көзүмө ишенген жокмун. Топурак алдында анча чоң эмес таш эстелиги жатыптыр. Бийиктиги болжол менен бир метрди түзөт. Анын бир колунда чөйчөк тартылган. Табылга жакшы жышаан экенин, мындай жерлерде белгилүү аскер адамы да көмүлгөнүн окугам", — деди ал.

Ал табылгасын адистерге берүү үчүн Маданият, маалымат жана спорт министрлигине барган.

"Балбал ташты өзүмө алып калайын деп эч ойлонгон жокмун. Министрликтегилер айтканымды угуп, анын мынча тереңдикте жатканына таң калышты. Себеби мен аны үч метр тереңдиктен таап чыккам да. Ал жакта бул таш кандайча жатып калганы табышмак", — деди Камаев.

Вид на Государственный исторический музей в центре Бишкека во время реконструкции
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Маданият министрлиги балбал таш тууралуу маалыматты тастыктап, аны Тарых музейинин алдына орнотушканын кошумчалады

Маданият министрлиги балбал таш тууралуу маалыматты тастыктап, аны Тарых музейинин алдына орнотушканын кошумчалады.

Белгилер:
табылга, эстелик, таш, балбал, Чүй облусу, Бишкек
Тема боюнча
Енисейди бойлой Барсбектин мүрзөсүн издегенде... Юлий Худяков менен маек
СССРдин эл артисти Төлөмүш Океев, белгилүү актер Орозбек Кутманалиев жана залкар манасчы Каба Атабековдун сүрөтү 1995-жылы Чүй облусундагы Байтик айылында тартылган

"Ошондо Манас деп ураан чакырып". Каба манасчы менен турган Океев жана Кутманалиев

Sputnik Кыргызстан маалымат агенттиги архивде сакталып жаткан сейрек сүрөттөрдү жарыялап, анын тарыхын баяндоону улантат.
СССРдин эл артисти Төлөмүш Океев, белгилүү актер Орозбек Кутманалиев жана залкар манасчы Каба Атабековдун сүрөтү 1995-жылы Чүй облусундагы Байтик айылында тартылган

СССРдин эл артисти Төлөмүш Океев, белгилүү актер Орозбек Кутманалиев жана залкар манасчы Каба Атабековдун сүрөтү 1995-жылы Чүй облусундагы Байтик айылында тартылган.

Ал жылы Кыргызстан "Манас" эпосунун 1000 жылдыгын эл аралык деңгээлде белгилөө алдында турган. Аталган иш-чаранын алкагында кыргыз элинин баатырдык эпосу жөнүндө "Ошондо Манас деп ураан чакырып..." аталышындагы даректүү тасма тартуу да каралган. Кинофильмдин көркөм жетекчиси Төлөмүш Океев, режиссеру Нуртай Борбиев болгон.

Ошол кезеңди тарых илимдеринин доктору, профессор Анварбек Мокеев мындайча эскерет:

"Мен ал фильмдин тартуу иштерине башынан аягына чейин аралашып, сценарийин жазууга да катышып калгам. Себеби Төлөмүш Океевич Түркияда элчи, мен анын кеңешчиси болчумун. Ишке байланыштуу бат-баттан Кыргызстанга каттап иштечүбүз. Ал тасманы жаратуу үчүн кыргыз бийлиги атайын акча бөлүп, Түркия киночуларга техникалык жактан колдоо көрсөткөн. Кинофильмде алгач кыргыз элинин тарыхы, анан кыргыз-түрк карым-катнашы да көрсөтүлгөн. Ага залкар манасчылардан Каба Атабеков, Азиз Шаабаев да тартылган. Ал күндөрү Төлөмүш Океевдин жетекчилигинин алдында элчилик "Манас" эпосун даңазалаган бир топ иштерди жасаган. Мисалы, Түркиянын 30 жогорку окуу жайында кыргыз элинин тарыхы, маданияты, "Манас" эпосу боюнча илимий жана илимий-практикалык конференциялар өткөрүлгөн", — деди Мокеев.

Киночулар аталган кинокартинанын үстүнөн жарым жылдай иштеп, Хакасия, Түркия, Сауд Аравияга чейин барып тартышкан.

Эске сала кетсек, "Манас" эпосунун 1000 жылдыгын белгилөө салтанаты беш күнгө созулуп, ага 70ке чукул мамлекеттен өкүлдөр, эл аралык уюмдун башчылары келген. Мааракени башынан аягына чейин кыргыздын чыгаан уул-кыздары уюштурган.

Дүйнөлүк деңгээлдеги иш-чарадагы кызыктуу ирмемдерди Sputnik Кыргызстан агенттигинин материалынан көрүүгө мүмкүн.

Белгилер:
Каба Атабеков, Орозбек Кутманалиев, таберик сүрөт, Төлөмүш Океев, Кыргызстан
Тема:
"Таберик сүрөт" — сейрек кездешкен ирмемдер
Тема боюнча
Айтматов жана залкар актрисалар. 40 жыл мурунку таберик сүрөт
Чокморовдун ден соолугун алган "Караш-Караш окуясы". Таберик сүрөт
Кыргыз окумуштууларынын Бакайы — Юдахин шакирттери менен. Таберик сүрөт

Кер мурут жигит Сүймөнкул Чокморов. Улуттук банктын улуу инсан тууралуу видеосу

(жаңыланган 01:10 15.04.2021)
Улуттук банк кыргыз банкноталарына түшүрүлгөн белгилүү инсандар тууралуу видеолорду жарыялоодо. Бул ирет банк легендарлуу актёр, сүрөтчү Сүймөнкул Чокморов тууралуу видеоролик жарыялаган.

Эки мүнөттөн ашык тартылган роликте сүрөтчүнүн жаш кезин көрүүгө болот. Анда Чокморов жана башка студенттер талаада педагогдун жетекчилигинин алдында жылкыны сүрөткө тартып жатышат. Видеонун алдында окуя 1963-жылы Ленинград облусунда болгону жазылган. Чокморов эмгегинде бир гана жылкыны эмес, анын артына тоолорду да тартат. Окутуучу жок тоону эмнеге тартканын сураганда, ал мекенин сагынганын айткан. Бир маалда жылкы үркүп, баланын колунан жулунуп, секире баштайт. Аны көрүп Чокморовдон башкасынын баары чочулайт. Бирок Сүймөнкул Чокморов аттын жанына барып, жылкыны сылап аны чуркатыш керектигин айтат. Бала ага макул болбой койгондо Чокморов "кыргыздар ээр үстүндө чоңойгон калкпыз. Ал эми ат биздин канатыбыз" деп чапкан боюнча жөнөгөн.

Кадр алмашып, Чокморов "Ысык-Көлдүн кызгалдактары" тасмасындагы Карабалтанын образында болуп калат.

Улуттук банк роликтерди Кыргызстандын эгемендүүлүгүнүн 30 жылдыгына карата тартып жатат. Анда улуттук валютага сүрөтү түшүрүлгөн философ Жусуп Баласагын, манасчы Саякбай Каралаев, сүрөтчү, актёр Сүймөнкул Чокморов, акын Алыкул Осмонов тууралуу видеолор көрсөтүлмөкчү.

Роликтерди режиссёр Руслан Акун белгилүү кино ишмерлери Актан Арым Кубат, Эрнест Абдыжапаров, Марат Сарулу жана Баян Сарыгуловдун колдоосу менен тарткан.

Белгилер:
сүрөтчү, актер, видео, Улуттук банк, Сүймөнкул Чокморов
Тема боюнча
Улуттук банк Алыкул Осмонов тууралуу таасирдүү ролик тартты