Кыл кыяк. Архив

Боорунда буту жок, жылан байкуш кантти экен... Асан Кайгы тууралуу 10 факт

(жаңыланган 01:04 09.02.2020)
"Жакшынын өзү өлсө да, сөзү өлбөйт" дегендей, таамай кептери макалга айланып кеткен Асан Кайгынын тарыхый инсандыгына караганда уламыштык каарман экендигин көбүрөөк айтабыз.

Элдин, жан-жаныбарлардын муңун айтып келгени ушул күнгө чейин ырчыларга, акындарга, жалпы эле адамдарга өрнөк болуп келет.

Биз бүгүн ошол ырчы жана ойчул тууралуу 10 факт сунуштайбыз.

Асан Кайгынын жашаган доору тууралуу. Изилдөөчүлөр анын тарыхый адам катары жашаганына да анча назар салышпайт, болгону Жаныбек кандын тушунда Алтын Ордо мезгилинде, б.а., XIII-XVI кылымдардын араларында жашаган болушу мүмкүн дешет (Алтын Ордо – XIII кылымдын 40-жылдарында Чыңгыз хандын бир уулу Батый хан негиздеген мамлекет. Борбору болжолу азыркы Астрахань жана кийин азыркы болжолу Волгоград шаарларынын аймагы. Чеги Сибирден Фин булуңуна чейин жеткен, Арал, Балхаш да ошол хандыкка кирген. XVI кылымга барып, толук талкаланып, ар кандай хандыктарга ажырап кеткен). Анын бийлиги ырайымсыз, катаал болгону айтылат. Асан Кайгы ошол доордо эл тарапта болуп, элдин муңун айткан. Ал Жаныбек хандын бийлигин, саясатын аябай сындаган, табият менен адамды катар коюп, алар бирине бири байланышат деп бүтүм чыгарган.

Түрк элдеринин орток мурасы. Асан Кайгынын чыгармалары түрк элдеринин бир тобуна: кыргыздарга, казактарга, ногойлорго, каракалпактарга тараган. Ал Жээренче чечен, Толубай сынчы, Алдар Көсө, Акыл Карачач, Токтогул ырчы менен замандаш болгон деп айтылат. Өмүрүнө ар кыл элдеги булактар түрдүү маалымат берет.

Казак аалымдарынын пикири. Казактар Асан Кайгынын чын аты Хасан Сабит уулу деп, анын 1361-1370-жылдарда Эдил (Волга) боюнда жашап турганын, бирок качан туулуп, качан каза болгону дайынсыз экендигин айтышат. Жашаган мезгили XV кылым, 1460-жылдар дегендер да бар. Казак хандары Керейдин, Жаныбектин увазири болгону да айтылат. Чыгармаларын жана жашаган доорун фольклорчулар Чокон Валиханов, Григорий Потанин, акын-жазуучулар Жусуп Копеев, Сакен Сейфуллин, Мухтар Ауэзов изилдеген. "Талаа көчмөндөрүнүн улуу ойчулу" деп Валиханов аны жогору баалаган.

Күңгүрөнүп ырдаганы айтылат. Бул ырчы чыгармаларын эч кандай музыкалык аспап менен коштобой эле күңгүрөнүп ырдачу деген кеп калган. Мындай күңгүрөнүү азыркы алтай, саха ж.б. Сибирь жактагы элдерде сакталган. Асан Кайгынын ырлары ооздон оозго көчүп айтылып келген.

Гуманист жана эколог. Асан Кайгы — гуманист-акын, анын жан-жаныбарларга боору ооруп, аларга жан тартканы адамзат үчүн үлгү боло турган нерселерден. Ал адамдарды жакшы болууга үгүттөгөн, анын башкы темасы да — адам. Адамдын улуулугун көрсөтөт. Акын ойчул Эдил, Обь, Иртыш, Сыр-Дарыя, Түркстан, Жылдыз, Кашкар, Анжиан, Сарарка жерлерин кыдыргандыгы, ошол жактарды ырларында чагылдырылгандыгы айтылат.

Кейикчилдигинен Кайгы деген ылакап кошо айтылат. Бир жылы жайдын күнү мөндүр, кара жаан жаап, мал, жан-жаныбар бүт кырылып кала турган болгондо минтип ырдаган экен:

Куйругу жок, жалы жок,
Кумда туулуп, чөлдө өскөн,
Кулан байкуш кантти экен?

Чымчып алар жүнү жок,
Чыңырарга үнү жок,
Боорунда буту жок,
Жылан байкуш кантти экен?

Кылган камы жок,
Алган даны жок,
Баккан малы жок,
Мал багарга алы жок,
Көзү башын көгөртүп,
Көгөн байкуш кантти экен?

Таразасын көтөрүп,
Тарбаңдаган шор тумшук
Ташбака байкуш кантти экен?

Мына ушундай кылып көптөгөн жан-жаныбарлардын жашоосуна кейип ырларды ырдап жүргөндүгү үчүн Асан деген атына Кайгы деген кошулуп айтылып калган. Жогорудагы ыр менен таанышкан адам Асан Кайгынын жанда жок адамдык сапаттарын аңдап билүү менен анын элдик философ-педагог, эколог, гуманист экендигине көзү жетет. Ал жан-жаныбарларды жапайы үй жандыгы, пайдалуу-пайдасыз, майда-чоң деп бөлбөйт, ал үчүн бардыгы бирдей, бардыгына боору ачыйт, баарын аяйт. Акындын идеясы — адам бул жаратылыштын жылан, балык, элик, бөрү, каз-өрдөгү сыяктуу эле бир макулугу, демек, ал ошол табият менен гармонияда, тыгыз биримдикте жашоого тийиш, эгер бул баланс бузулса, анда адамга да, жаратылышка да кайгы келет.

Элде айтылган эстелик сөз. Асан деген өз ысымына "Кайгы" деген ылакап ат кошулуп айтылышы эле анын кандай позицияда тургандыгын көрсөтсө, азырга чейин санаачыл кишилерди кыргыздар "асан кайгы" деп айтып жүргөнү ал адамдын элдик киши болуп кеткенин тастыктайт.

Санат ырлары да сакталып калган. Биз Асан Кайгыны жалаң эле жан-жаныбарларды аяп, аларга боор ооруган, кейиген ырларды чыгарган акын болгон десек, анын чыгармачылыгын бир жактуу түшүнгөн болобуз. Ал — элдик педагогикалык салттарды жыйынтыктап, орто кылымдардагы оң идеалдарды алдыга чыгарып, ошолор аркылуу жакшы деген кандай болушу керектигин, жаман деген кандай болушу керектигин дидактикалык ырлары аркылуу ачып берет. Мисалы, айрым санат ырларынан кыска-кыска саптарды окуп көрөлү:

Жакшынын өзү өлсө да сөзү өлбөйт.

***

Бай мактанса – бир жуттук,
Баатыр мактанса – бир октук.

***

Көлдө жүргөн коңур каз,
Кыр кадырын не билсин.
Кырда жүргөн тоодактар
Суу кадырын не билсин.

Айылдагы жамандар
Эл кадырын не билсин.
Көчүп-конуп көрбөгөн
Жер кадырын не билсин.

Көчсө, коно билбеген,
Консо, көчө билбеген,
Акылыңа көнбөгөн,
Журт кадырын не билсин.

***

Өлө турган тай үчүн,
Көчө турган сай үчүн,
Желке териң курушуп,
Ар ким менен урушпа.

Акындын дидактикалык поэзиясында "табияттагы кыйраткыч окуялар (жер титирөө, сел алуу, өрт чалуу ж.б.) менен катаклизмдер коомдук-саясий карама-каршылыктар жана пенде баласынын турмушундагы оош-кыйыштар менен тикеден-тике байланышта көрсөтүлүшүнүн" (Эркебаев А. Кыргыз адабиятынын аз изилденген барактары. – Б.: 2004. – 102-б.) өзү эле анын чыгармачылыгында адептик нормалардын бузулушу, б.а. руханий деградация, бүткүл жаратылыштын жана коомдун да, б.а. материалдык дүйнөнүн да деградациясын шарттай тургандыгын көрсөтүүнүн өзү эле анын элдик педагог-философ акын экендигин тастыктап турат.

Кыргыз жерлерине олуялык менен баа берген. Уламыш боюнча ал Жаныбек ханды сындап катуу ырдап, Желмаян төөсүнө минип, Жер-Уюк деген бейиштей бейпил жерди издеп, каракалпак, казак, ногой эл-жерин кыдырып чыгат, ал жактан өзү күткөндөй тынч жер таба албайт. Анан Сары-Өзөн-Чүйгө келет да, "Чүй жериңден чуу кетпес, канча эрдин башын жутар экенсиң" деп баа берип, Кочкорго өтөт, ал жерге "Кочкор эмес, кокуй экен, тогуз жолдун тоому экен, бөрү койдун чаркы экен, ууру, бөрү көп болот" деп токтобой, ары Нарын, Жумгал, Тогуз-Торо, Ат-Башы, Ак-Сайга кетет, ар бир жерге мүнөздөмө берет. Ал жактар да жакпайт. Сөөгү Ысык-Көлгө коюлган. Акын Ысык-Көлгө келгенде "кош ообас, дыйканчылыкка ыңгайлуу жер экен, эли ток болот, бирок көз арткандар көп болот" деп ошол жерди жактырып, сөөгүн көлдүн адам буту жетпес аралдарынын бирине көмүүгө осуят калтырыптыр деп айтылат.

Белгилер:
жаныбарлар, философия, акын, факты
Тема:
Кыргыздын көркөм өнөрү, белгилүү инсандары жөнүндө фактылар (386)
Тема боюнча
Туу куйругу бир кучак, тулпар качты, Айханым... Кетбука ырчы тууралуу 10 факты
Назарбаевдин сый-урматын көргөн. Эл акыны Элмирбек Иманалиев тууралуу 8 факты
Заслуженная артистка КР Алина Жетигенова во время фотосета

Беш неберем бар, алтынчысын күтүүдөбүз. Ырчы Алина Жетигенова менен маек

(жаңыланган 19:50 17.04.2021)
Кыргыз эстрадасында өзүнүн назиктиги, өзгөчө имиджи жана ЖМКга көп чыкпаганы менен айырмаланган ырчы Алина Жетигенованын ысымы жумурай-журтка маалым.

Сахнада ырдап жүргөнүнө кырк жылга аяк баскан ырчы айым бүгүн да кырктын кырындагыдай кулпуруп турат.

КРдин эмгек сиңирген артисти Алина Жетигенованын Sputnik Кыргызстан агенттигине берген маегин окуп отуруп, бул инсандын ар ишке өтө жоопкерчилик менен мамиле жасай турганына күбө болосуздар.

— Биз сизди сырдуу, экинчи жагынан бир калыпта жүргөн сахна адамы катары тааныйбыз. Анан дагы массалык маалымат каражаттарына өтө эле аз чыгасыз. Бул сиздин имиджиңизби же жөн гана ушундай учур болуп калып жатабы?

— Менин сахнада жүргөнүмө быйыл 40 жылдын жүзү болот. Байкаган адам болгон мүнөзүм ушундай экенин айтар. Башында такыр интервью берүүнү билчү эмесмин. Оюмду чогулта албай, тартынып, маек берүүдөн качып турчумун. Буга кээ бирлер китепти көп окуу керек деген кеңештерин беришти. Бирок мен башынан эле китеп сүйгөн адаммын. Азыр да тынбай окуйм. Ошентсе да негедир оюмду билдирүүдө, жан дүйнөмдөгү нерсени түшүндүрүүгө сөз байлыгым аз. Сөзгө чоркокмун. Азыркы маалда өзүңө жарнама болбосо, артта калып кете бересиң. Кудайга миң мертебе ыраазымын, журналисттердин, коомчулуктун арасында мени унутпай, сыйлап, чакырып турган адамдар бар. Негизи башынан эле элдик ырларга жакынмын, анткени джаз, блюз ыргактары ушул ырларда камтылгандай сезилет. Учурда ушул жагын колго алып иштеп чыгууну пландап жатам. 

Заслуженная артистка Кыргызской Республики Алина Жетигенова во время интервью на радио Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Асель Сыдыкова
Сахнада ырдап жүргөнүнө кырк жылга аяк баскан ырчы айым бүгүн да кырктын кырындагыдай кулпуруп турат. КРдин эмгек сиңирген артисти Алина Жетигенова

— Ушул 40 жыл аралыгында кыргыз эстрадасында кандай өзгөрүүлөр болду деп ойлойсуз? Кайсы жагы көңүлгө толбойт же мактаныч дегендей?

— Мен алгач ирет сахнага 1982-жылы чыккам. Ушул аралыктан бери башка эч бир тармакта иштебей, бир гана чыгармачылык менен алектенип келем. Негизинен сахнада эки доорду басыптырмын. Биринчиси — Советтер Союзу учурунда жандуу үн менен, музыкалык аспаптардын коштоосунда ырдап, чоң сыноодон өтүп сабак алдык. "Ариет" тобу менен биргеликте Борбордук Азияны, союздун 15 өлкөсүн кыдырып байгелүү, жемиштүү кайтканбыз. 1989-жылы Юрмалага, 1986-жылы Ташкентке, 1987-1989 -жылдары Москвада өткөн коңкурстарга катышып, алдыңкы орундарды багындырган элек.

Ал эми эгемендик алгандан кийин эстрада жааты фонограммага өттү. Фонограмма — бул тазаланган, жасалган, таптаза үн. Буга азыр элдин кулагын көндүрүп койдук. Анан жандуу ырдаганда аппаратурага жараша кээде туура эмес созуп алуу же кайсы бир сөздү адашып ката айтып алуу мүмкүн. Баары бир фонограммадай идеалдуу ырдай албайсың да. Жаңылып калсаң "ырдай албай калды" деген негатив сөздөр айтылат. Фонограмманы клипте же телевидениеге гана колдонсо болор эле. Бирок жандуу ырдоо үчүн ырчылардын баары эле атайын аппаратура, музыкалык аспаптарды сатып ала албайт.

— Жасалмалуулукка көнө түштүк. Мындан чыгууга болобу?

— Мамлекетибиз байыса, мурдагыдай мыкты аппаратураларды алып келсе, акырындап мындан да кутулсак керек. Мурда керектүү сонун аппаратуралар бар болгондуктан жандуу ырдоого да шарт бар болчу. Жандуу ырдоо да өзү керемет. Фонограмманы жоюу керек деген да сөздөр айтылбадыбы, бирок мурда мамлекеттик ырчыларга цензура бар болчу. Азыр эми мамлекеттик ырчылар аз. Экинчиден, алгач шарт түзүп, анан талап коюу керек да. Акырындап мамлекет өнүгүп, аппаратура жаңырып, каржылоо жакшырса, ырчылар да иргелет эле. Азыр техниканын күчү менен үндү тазалап коюп жатышат, негизи чыныгы ырчы болуу өтө кыйын. 

— Репертуарыңызда канча ырыңыз бар?

— Жазылган, жазылбаган болуп отуруп 300дөй ырым бар. 1991-жылдан 2005-жылга чейин чыккан ырлар элге абдан тараптыр. Мурда атайын комиссия ырлардын сөзүнө, обонуна, ырчылардын сахнага чыкчу кийимине чейин көңүл бурчу. Азыр андай эмес. Элдин табити да өзгөрүп калды. Кээ бир ырларды 1000 долларга жаздырып келсең, эл кабыл албай коёт. Тескерисинче, 200 долларга эле жазылган ырлар жакшы тарап кетет эмеспи. Эми бул жерде кеп акчада эмес, бирок сапат акчаны талап кылат да. Баары бир эле эл деген элек. Ушул 40 жылдан бери эл баалаганы үчүн келе жатам деп ойлойм. 

Заслуженная артистка КР Алина Жетигенова во время фотосета
© Фото / предоставлено Алиной Жетигеновой
Алина Жетигенова: мен алгач ирет сахнага 1982-жылы чыккам. Ушул аралыктан бери башка эч бир тармакта иштебей, бир гана чыгармачылык менен алектенип келем

— Чыгармачыл адам болуу өтө кыйын. Жасаган эмгектен тышкары таанымал адам өзүн дайыма көзөмөлдөп, адаттан тыш окуялардан оолак болуусу кажет. Себеби эл көзүндө. Сизде артка карап бир өкүнгөн учурлар болобу?

— Көбүнчө кайра жаралсаңыз ким болмок элеңиз деп суроо узатып калышат. Анда деле ырчы болмокмун. Жолдошум да чыгармачылыгымды колдогондуктан бул жагынан мага жакшы болду. Демөөрчүм да ошол киши. Анан кайын-журтумдан да бут тосуулар болгон жок. Эми жашоомдо кетирген катачылыктар болгондур, бирок арман кылган учурум болгон эмес. 

— Үй-бүлөңүз да коомчулукка көп ачыкка чыкпайт. Уулуңуз Азизди билебиз, жакындарыңыз тууралуу айтып берсеңиз...

— Азиз мага караганда чыгармачылыкта, ыр тандоодо майын чыгара иштейт. Өзү Мукаш Абдраев атындагы музыкалык мектепте саксофон классын бүткөн. Кызым да фортепиано классын аяктаган. Азиз жалаң классикалык музыкаларды угат, жөн эле барып бир жерде ырдай бергенди жактырбайт. Үйдө, бөлмөсүндө музыкалык аппаратурасы бар. Көбүнчө ошол жакта болуп, дайыма машыгат. Ушул убакка чейин Жамилия Муратовага барып, үнүн койдуруп келет. Ушул жагынан өзүнө өтө эле сын көз менен карайт. Мындан улам мага уулумдун ушул сапаты аны артка тартып жаткандай сезилет. Өзүнө да бушайман болуп айтам. Убакыт болсо минтип зымырап уча берет экен. Өзү да намаз окугандыктан текстти дагы кылдат карап, көз карашына туура келбеген жерлери болсо ырдабай коёт.

Ал эми кызым азыр үчүнчү баласын төрөп үйдө. Убагында Казакстандан мыкты хореографтардын бий мектебин бүтүп келген, музыкалык билими да бар. Азыр да бийден сабак берет. Өзүнө талапты катуу койгон сапаты бар. Балдарыма "убактыңар өтүп жатат" деп көп айтам, экөөнөн үмүтүм чоң.

Эң кичүү уулум Алтынбек музыкадан алыс адам. Ал чоң аталарынын колунда өстү. Кайната, кайненемдер кесиби боюнча дарыгер жана мугалим болгондуктан уулум да университетти бүтүп, мамлекеттик кызматта иштейт. Менин эмес, атасынын жолун жолдоду. Ишин абдан жакшы көрөт. Үйлөнткөнбүз, эми кудай буюрса небере күтүп жатабыз. 

Заслуженная артистка Кыргызской Республики Алина Жетигенова в офисе Sputnik
© Sputnik / Асель Сыдыкова
Алина Жетигенова: жазылган, жазылбаган болуп отуруп 300дөй ырым бар. 1991-жылдан 2005-жылга чейин чыккан ырлар элге абдан тараптыр. Мурда атайын комиссия ырлардын сөзүнө, обонуна, ырчылардын сахнага чыкчу кийимине чейин көңүл бурчу. Азыр андай эмес

— Жалпы канча небереңиз бар?

— Беш неберем бар. Алтынчысын күтүп жатабыз.

— Өмүрлөрү узун болсун! Ырчылардын арасында кыргыз кинолоруна тартылуу модага айланды. Сиз тартылууга чакырса барат белеңиз?

— Режиссёр Геннадий Базаров мени киного тартылууга эки жолу чакырганда рахматымды билдирип, актрисалык шыгым жок экенин айткам. Бирок болбой эле "Метаморфоза шоу самоубийц" фильмине катышып калдым. Ал жерде деле ырчынын ролун ойногондуктан мага жеңил болду. Кийин Ырыс Жоомартова "Шаардык келин Шарапат" фильминде шаардык кыздын апасынын ролун аткарууга чакырып, тартылдым. Кечирим сурайм, бирок кино тармагы меники эмес экенин түшүндүм. Кийин барбай эле койбой деп да өкүнгөн учурлар болду. Анткени кино да чоң жоопкерчиликти талап кылат да. Андан соң да чакыруулар болду, бирок мен жөн эле коёюнчу дедим. Өзүмдүн ойногонум өзүмө жаккан жок. Советтер Союзу убагында "Экран" деген журнал бар болчу. Ошондо не деген залкарлардын тасмадагы эмгектери чагылдырылган. Өзүмдү салыштырып, уялдым. Ал кишилер кандай гана чеберлер эле, ушул убакка чейин суктанып көрөм. Мен өзүмдү кинодон көрүп суктанган жокмун. 

Заслуженная артистка КР Алина Жетигенова во время фотосета
© Фото / предоставлено Алиной Жетигеновой
Алина Жетигенова: режиссёр Геннадий Базаров мени киного тартылууга эки жолу чакырганда рахматымды билдирип, актрисалык шыгым жок экенин айткам. Бирок болбой эле "Метамарфоза шоу самоубийц" фильмине катышып калдым

— Чыгармачылык адамдардын арасында акыркы убакта саясатка аралашуу күч алды. Мурда журналисттер саясатка аралашса таң калчубуз. Азыр шоу-бизнес өкүлдөрү Жогорку Кеңешке чейин баш багышууда. Буга кандай көз караштасыз?

— Саясатка аралашпасаң, ал сага аралашат деген сөз бар. Мурда саясатка аттанган чыгармачыл адамдарга такыр түшүнө алчу эмесмин. Көрсө мында да кызыкчылыктар бар өңдүү. Бирок менде саясатка баруу тууралуу ой жок. Анткени бул чоң жоопкерчилик. Буга чейин президентке, депутаттарга "мойнунда кандай жоопкерчиликтүү милдет турат" деп аячумун. Азыр, тескерисинче, ачуум келет. Бийлик эл алдында сыйын жоготуп алган өңдүү. Отуз жыл мурда кыйналып жашаган эл дагы эле ошол, өз түйшүгү менен өзү. Саясатка баргым келбейт, өзүмдүн чыгармачылыгым, сүйүктүү кесибим менен эле жүрө берейин.

— Обонун да, сөзүн да өзүңүз жазган сүйүктүү ырыңыз барбы?

— Жок, обон жазуу — бул да чоң жоопкерчилик. Өзүмдү кыйнап жаза албайм. Ар ким колунан келген ишин кылышы керек. Мага караганда уулум Азиз жакшы обондорду жазат. Мен эмнеге шыктуумун? Мен балдарыма, үй-бүлөмө кам көрүп, түрдүү тамактарды жасап алардын курсагын тойгузуп, камкор болууга жарайм. Анан да түймөнү мыкты түйөм. Ар кандай кийимдердин түрүн токуй алам. Ошондой эле дизайнердик шыгым бар. Креативдүү, башкача стилдеги сүрөттөрдү жакшы көрөм. Ушул нерселерден жаңыча ачылыштарды жасап, изденип, алардан жаңы нерселерди көрө алам. 

Заслуженная артистка Кыргызской Республики Алина Жетигенова в офисе Sputnik
© Sputnik / Асель Сыдыкова
Алина Жетигенова: обон жазуу — бул да чоң жоопкерчилик. Өзүмдү кыйнап жаза албайм. Ар ким колунан келген ишин кылышы керек

— Демек, сахнага чыккан имиджиңизди өзүңүз эле жасап коёт экенсиз да...

— Ооба, көбүнчөсүн өзүм эле даярдайм. Бирок профессионалдарга да кайрылып турам.

— Стилисттин таңуулаган имиджи сизге жакпасачы?

— Менин көңүлүм жумшак. Көпчүлүк учурда стилисттин сунуштаган көйнөгү жакпай калса деле көңүлүн калтырбай кием. Анан жакындарымдан тил угам (күлүп). Сиңдилерим да профессионал стилист болгондуктан көбүнчө аларга кайрылам. Алар мени оңдоп-түзөп турушат.

— Канча бир туугансыз?

— Биз төрт кызбыз. Мен эң улуусумун. Сиңдим Назира мага караганда сөзгө чечен. Кичинесинен эле куудулдук жагы бар. "Чоңойгондо клоун болом" дей берчү. Назираны (Жетигенова — ред.) россиялык куудул айым Елена Воробейге окшоштура берем. Анан ага "сен ушуларды көрүп, классикага басым жаса" деп айтам. Мен, тескерисинче, айылда кемпир-чалдын колунда чоңойгом. Ал шаарда өстү. Бирок Назира айылдык кыздардын образын чагылдырганды жакшы көрөт. Мен кичинемден эле пластинкаларды коюп, орустун классик ырчыларын угууну каалачу элем. Кийинчерээк европалык ырчыларды, француз ырчыларын да көп угуп калдым. Эдит Пиафты ушуга чейин жакшы көрөм. Азыр да анын тагдырына таң калам. Андан кийин Мирей Мотьенин ырларына ашык болдум. Мотьенин бир ырын сөзсүз ырдап чыгам деп атайын даярданып, француз тилинен сабак алып жүрүп ырдап чыккам. Көрсө француз тили биздин тилге окшош, аларда да ү, ө, ң тыбыштары бар экен. Көп кыйналган жокмун. Бул ырга он беш жылдан ашып калды. Анан, албетте, россиялык Лариса Долина, Алла Пугачёва, Софья Ротаруну жакшы көрүп угам. Алла Пугачёванын ар бир ырында өзүнүн тагдырын ачып берген сапаты жагат. Бир ырын укканча кино көргөндөй болосуң. Анан Мыскал Өмүрканованын үнүнө суктанам. Негизи дүйнөлүк нукура таланттарды баалайм. 

Заслуженная артистка КР Алина Жетигенова во время фотосета
© Фото / предоставлено Алиной Жетигеновой
Алина Жетигенова: көпчүлүк биле бербегени менен мен комуз күүлөрүн ушунчалык жакшы көрүп угам жана чоң-чоң күүлөрдү чертем

— Эң алгач ирет чоң сахнага чыккан күн эсиңиздеби?

— Эсимде, 1982-жылы "Жетиген" ансамбли менен филармонияга барганбыз. Анда бизде күнүнө репетиция болчу да. Абдан такшалып калганда гана сахнага чыгарчу. Жалил Сыдыковдун "Бозойго" деген ырын ырдап абдан толкундангам. Анан 1989-жылы Юрмалага барганда аябай толкунданганым эсимде. Микрофонду таштап эле качып кетким келди. Бирок артыңдагы "Кыргызстан" деген чоң намысты ташташ өтө оор экен. Коркконуман тизелерим калчылдап, ошонун баары үнүмө берилбесе экен деп кооптонгом. Болгондо да абдан оор джаз ырды тандап алыпмын. Бирок ошону татыктуу ырдап, ортосундагы импровизациясын аткарып чыктым. Экинчисинде Жылдыз Малдыбаеванын "Сезим ойлору" деген ырын ырдадым. Мени жалгыз бир эле адам коштоп барган. Негизи мындай коңкурска көп жандооч менен барган дем-күч болот. Сосо Павлиашвили менден кийин чыкмак, аны 20дай адам жандап жүрдү. Жанында жандоочтор көп болсо адам ишенимдүү да болот экен. Павлиашвилини "чёрный ворон" десем, ал мени "кролик" деп койчу (күлүп). Анткени сахнага чыгардын алдында коркуп турчумун. Бирок ошол Юрмалага барганыма абдан сыймыктанам. Анткени Прибалтика, Өзбекстан, Казакстан, Россиядан келген бир топ ырчы досторду тапканбыз. Көпкө чейин байланышта болдук. Павлиашвили менен бир топ мезгилге чейин телефон аркылуу сүйлөшүп турчубуз. Кийин эле номерлерибиз алмашып, адашып калдык.

— Алдыда кандай пландарыңыз бар, шакирт таптап жатасызбы?

— Биздики үй-бүлөлүк топко айланып кетти. Өзүмдүн тобума 30 жыл болуп калыптыр. Керек болгон учурда чогула коёбуз. Нурлан Намазалиев хореограф, Назира Жетигенова куудул, Мирлан Жетигенов алып баруучу жана окуучум Фарида Карбозова болуп байланыш бекем. Булар менен тартынбай туруп "чыгармачылык тобубуз бар" деп айта алам. Бирок атайын бирөөнү шакирттикке алып, ага продюсерлик кылуудан корком. Анткени ал абдан таланттуу адам болуп калса, жакшы чыгара албай каламбы же таланты жок болсо деле убара боломбу деген түйшүктөрү болот. Бул да болсо чоң милдет. 

Заслуженные артистки Айчурек Иманалиева, Алина Жетигенова и Асель Турдалиева исполняют хит Кыргызстан,алга,алга!
© Фото / предоставлено Айчурек Иманалиевой
Алина Жетигенова: биздики үй-бүлөлүк топко айланып кетти. Өзүмдүн тобума 30 жыл болуп калыптыр. Керек болгон учурда чогула коёбуз. Нурлан Намазалиев хореограф, Назира Жетигенова куудул, Мирлан Жетигенов алып баруучу жана окуучум Фарида Карбозова болуп байланыш бекем. Булар менен тартынбай туруп "чыгармачылык тобубуз бар" деп айта алам

— Биздеги музыкалык билим берүү деңгээлин кандай баалайсыз. Ошол эле медицина же аскер жаатында билим берүүнүн сапаты түшүп кеткендигин айтышат?

— Бизде жакшы мугалимдер бар. Бирок жалпы музыкалык билим берүү жаатында да ошол сапаттын төмөндөө тенденциясы байкалат. Ошол эле Мукаш Абдраев атындагы музыкалык мектепти алалы. Мурда еврейлер, немецтер күчтүү билим берчү, алардан билим алып калган мыкты кыргыз мугалимдер деле бар. Бирок билимдин сапаты жалпысынан төмөндөп бара жаткандыгы сезилет.

Кубандырганы, эл арасынан чыгып жаткан нукура таланттар көп. Мисалы, төкмө акындар менен сыймыктанам. Айтыштарын калтырбай көрөм. Казактар менен айтышып жеңгенде абдан ыраазы болуп, сыймыктанып калам. Кичинемде атамдын алдына отуруп алып Саякбай Каралаевдин манас айтканын теле аркылуу оозумду ачып көрчүмүн. Манасчыларды да баалайм. Көпчүлүк биле бербегени менен мен комуз күүлөрүн ушунчалык жакшы көрүп угам жана чоң-чоң күүлөрдү чертем. Сахнага мурдараак комуз менен чыксам болот эле, бирок азыр укмуштай мыкты ойногон жаштар бар. Көрүп көз сүйүнөт. Элдик аспаптарда ойногон адамдарга таазим кылам.

Белгилер:
билим, мугалим, Манас, комуз, обончу, үй-бүлө, чыгармачылык, ыр, Алина Жетигенова
Тема боюнча
Укук коргоочулардын үйүндө чоңойгом. Ырчы НурЧолпондун маеги

Чака-чайнек, темир-тезектен кыя өтпөгөн муун. "Космонавттар көчөсү" сүрөттө

  • Үйдөгү чака-чайнектен жасалган космонавттардын скафандрын кийген окуучулар
  • Тегеректе колдонулбай жаткан темир-тезектен салынган балдардын космодрому
  • Жаш космонавттын машыгуу учуру
  • Фильмдин оператору Илья Минковецкий, үн оператору жаш Төлөмүш Океев болгон
  • СССРде Космонавттар көчөсү тасмасы балдарга ылайыкталган эң кассалуу фильмдердин катарына кирет
  • Ырдаган, бийлеген кичинекей кыялкеч космонавттар. Тасма тартуу маалындагы ирмем
  • Милиционерлердин колуна түшкөн учкучтардын бири
  • Гагарин космосту багындыргандан кийин Кыргыз ССРинин көптөгөн айылдарында ушундай учуучу аппараттар курулган
  • Космонавтика менен ооруган, жашаган өспүрүмдөр иш үстүндө
  • Жаш учкучтардын досу Марсик
  • Кинокартинада почточунун образын жараткан Абды Ибраимов
Sputnik Кыргызстан агенттиги "кыргыз кереметинин" жаралуусуна таасир берген кинокартиналар жөнүндө сөз кылууну улантат. Бул ирет балдарга арналган "Космонавттар көчөсү" фильминдеги кызыктуу ирмемдерди сунуштайт.

Өткөн кылымдын 60-жылдарынын башында Москвадагы бүткүл союздук кинематография институтунан билим алып келген алгачкы кыргыз режиссёрлору өз мекенинде космонавтика тууралуу тасма тартуу демилгесин көтөрүп чыккан. Алардын арасында сүрөтчү-коюучу Сагынбек Ишенов, оператор Кадыржан Кыдыралиев бар эле. Жаңы эле ЖОЖду бүтүрүп Фрунзеге келген киночулар фильмдин сценарийин Москвага жөнөтөт. Мамлекеттик кинематография комитетинен оң жооп алып, Кыргыз ССРинин борборуна режиссёр Марианна Рошал, оператор Илья Минковецкий атайын келген. Киночулардын көздөгөнүн камерага түшүрүүгө көмөктөшкөндөрдүн катарына кинокартинанын директору болуп Сагын Иманкулов, экинчи режиссёру катары Бекеш Абдылдаев, үн оператору болуп Төлөмүш Океев кошулган.

Юрий Гагариндин 1961-жылы 12-апрелде космоско алгачкылардан болуп учкандан кийин өсүп келе жаткан балдардын көпчүлүгү учкуч, космонавт болууну эңсеген. Мектеп окуучулары ар кайсы жерден эски темир-тезек, казан-аяктарды чогултуп космоско учуп чыгууга, планеталар арасында саякаттоого керектүү учуучу аппараттарды курашкан.

Өспүрүмдөргө арналган "Космонавттар көчөсүндө" Арстанбек Ирсалиев, Володя Зеленин, Төлөмүш Океев, Анара Садыкова, Виктор Колпаков, Даркүл Күйүкова, Калийча Рысмендиева, Шамшы Түмөнбаев, Бакы Өмүралиев, Владимир Смирнов, Күнболот Досумбаев роль жараткан.

Кинокартина "Кыргызфильм" студиясынын алдында апрель айында тартыла баштап, октябрь айында соңуна чыккан. Тасманы кары-жаш дебей миллиондогон адам көрүп, бат эле СССР элдеринин сүймөнчүлүгүнө айланып, мамлекеттик казынага ири көлөмдө акча түшкөн.

Баса, Sputnik редакциясы 12-апрелге карата космос менен Кыргызстанды байланыштырган 60 факты таап чыккан.

  • Үйдөгү чака-чайнектен жасалган космонавттардын скафандрын кийген окуучулар
    © Sputnik / Александр Федоров

    Үйдөгү чака-чайнектен жасалган космонавттардын "скафандрын" кийген окуучулар

  • Тегеректе колдонулбай жаткан темир-тезектен салынган балдардын космодрому
    © Sputnik / Александр Федоров

    Тегеректе колдонулбай жаткан темир-тезектен салынган балдардын космодрому

  • Жаш космонавттын машыгуу учуру
    © Sputnik / Александр Федоров

    Жаш "космонавттын" машыгуу учуру

  • Фильмдин оператору Илья Минковецкий, үн оператору жаш Төлөмүш Океев болгон
    © Sputnik / Александр Федоров

    Фильмдин оператору Илья Минковецкий, үн оператору жаш Төлөмүш Океев болгон

  • СССРде Космонавттар көчөсү тасмасы балдарга ылайыкталган эң кассалуу фильмдердин катарына кирет
    © Sputnik / Александр Федоров

    СССРде "Космонавттар көчөсү" тасмасы балдарга ылайыкталган эң кассалуу фильмдердин катарына кирет

  • Ырдаган, бийлеген кичинекей кыялкеч космонавттар. Тасма тартуу маалындагы ирмем
    © Sputnik / Александр Федоров

    Ырдаган, бийлеген кичинекей кыялкеч космонавттар. Тасма тартуу маалындагы ирмем

  • Милиционерлердин колуна түшкөн учкучтардын бири
    © Sputnik / Александр Федоров

    Милиционерлердин колуна түшкөн учкучтардын бири

  • Гагарин космосту багындыргандан кийин Кыргыз ССРинин көптөгөн айылдарында ушундай учуучу аппараттар курулган
    © Sputnik / Александр Федоров

    Гагарин космосту багындыргандан кийин Кыргыз ССРинин көптөгөн айылдарында ушундай учуучу аппараттар курулган

  • Космонавтика менен ооруган, жашаган өспүрүмдөр иш үстүндө
    © Sputnik / Александр Федоров

    Космонавтика менен ооруган, жашаган өспүрүмдөр "иш" үстүндө

  • Жаш учкучтардын досу Марсик
    © Sputnik / Александр Федоров

    Жаш учкучтардын досу Марсик

  • Кинокартинада почточунун образын жараткан Абды Ибраимов
    © Sputnik / Александр Федоров

    Кинокартинада почточунун образын жараткан Абды Ибраимов

Белгилер:
кино, космос, балдар, сүрөт, тасма, Кыргызстан
Тема боюнча
Кинодогу Сур эчки менен барстын кийинки тагдыры. "Ак илбирстин тукумунан" 13 сүрөт
Чокморов катуу ооруп жүргөндө тартылган. "Бөрү зындан" тасмасындагы ирмемдер
Тасмага казактар каршы чыккан. "Караш-Караш окуясындагы" сүрөттөр
Покупатели оплачивают покупки в супермаркете. Архивное фото

Соода кылгандан кийин чекти ыргытпагыла! Юристтин маанилүү кеңеши

Юрист чекте адамдын аты-жөнү жана банктык картасынын акыркы сандары калып каларын, аны менен шылуундар акча алууну көздөй турганын айтты.

БИШКЕК, 18-апр. — Sputnik. Соода кылгандан кийин чекти дароо ыргытып же кассага таштап салбаш керек. Аны алдамчылар пайдаланып кетиши мүмкүндүгүн РИА Новости юрист Егор Рединге шилтеме берип жазды.

Эксперттин айтымында, чек аркылуу адамдын аты-жөнүн, соода кылган картанын номеринин акыркы төрт санын билип алууга болот. Андан кийин шылуундар сиздин атыңыздан банкка кат жөнөтүп, акчаңызды уурдоого аракет кылышы мүмкүн.

"Ошондой эле алдамчы бул маалыматты колдонуу менен карта ээсин социалдык тармактардан таап, телефон номерин билип алат", — деп эскерткен Редин.

Алдамчылар дүкөндөн бонус топтойм деп чекти сурашат же акырын уурдап алышат. Андан кийин товарды коргоочу магнитинен ажыратып, көтөрүп кетишет. Кокус күзөтчү токтотуп калса башка эле бирөөнүн чегин көрсөтөт. Эгер товар карта менен төлөнсө шылуундар кайра сата алышат, ал эми акча менен төлөнсө кийимди чак келбей калды деп өткөрүп туруп акчасын алып алышат.

Белгилер:
алдамчылык, шылуун, соода, чек, юрист
Тема боюнча
Эксперт банктык карта ээлеринин эң көп кездешкен катачылыктарын атады