Баласына китеп окуп берген аял. Архивдик сүрөт

Баланы китепке кантип кызыктыруу керек. Култаеванын балдар адабияты тууралуу маеги

587
(жаңыланган 12:13 23.09.2020)
Бүгүнкү күндө илгеркидей жантыгынан жата калып жомок уккан, китеп окуган бала дээрлик жок. Көбүбүз китеп окуп берүүгө, балага тийиштүү көңүл бурууга убакыт жок деп заманга шылтайбыз.

Телефон, гаджеттерден баш көтөрбөгөн бала үчүн азыркы адабият кандай болуш керек? Канткенде аларды виртуалдык дүйнөдөн азыраак болсо да алыстатып, китеп дүйнөсүнө баш бактыра алабыз? Бул багытта айта берсе толгон-токой суроо бар.

Sputnik Кыргызстан агенттигинин кабарчысы КРдин эл агартуусунун отличниги, профессор Үмүт Култаева менен балдар адабияты жана анын учурдагы абалы тууралуу маектешти. 

Доктор филологических наук, отличник образования Умут Култаева
© Фото / предоставлено Умут Култаевой
Үмүт Култаева: бөбөктөргө арналган чыгармалар кийинки кезде жанрдык жактан абдан жакшы өнүктү

— Азыркы учурда балдар адабияты бар деп айта алабызбы?

— Балдар адабияты бар. Болгондо да жанрдык жактан бай адабиятка ээбиз. Тескерисинче, окурман, балдар адабиятын баалаган киши жок. Бөбөктөргө арналган чыгармалар кийинки кезде жанрдык жактан абдан жакшы өнүктү. Мисалы, бир катар метаграмма, анаграмма, шарада, табышмактуу ырлар, суроолуу ырлар жазылды. "Байчечекей" журналынын бир жылдык тиркемесин алып көрсөңөр, ичинен эмне деген сонун чыгармаларды табууга болот. Бир гана көйгөй — нускасы өтө аз. Эгерде Кыргызстанда миллиондон ашык окуучу болсо, ал болгону он миң тираж менен чыгып элге жетпей жатат. Балдар адабиятын окубай туруп эле аны жок дей бергенге мен каршымын. Эң сонун табылгалар бар. Кийинки кезде чыгып келе жаткан жазмакер жаштарда да балдардын бүгүнкү  аң-сезимине ылайыкталган жакшы чыгармалар кездешет.

— Коомдун өзгөрүшү менен балдарга арналган чыгармалар да өзгөрүшү керекпи?

— Коомдун ыргагына жараша эң сонун өзгөргөн чыгармалар бар. Мисалга, Атантай Акбаровдун бүгүнкү күндүн тили менен жазылган ыры:

Карга деген карга да,
Тазалыкты сезеби?

Нурланбектин бутуна,
Келип түштү тезеги.

Анда бала мурчуюп,
Мындай айтат кыял кеп:

"Чоңойгондо куштарга
Салып берем туалет".

Ит кутурса — көрканачы, эр кутурса — каракчы. Кубанычбек Маликовдун кеп казынасы

Мына, терминдик жактан алып караганда да мыкты чыгарма. Бүгүн бизде чыгармаларды баалаган окурман жок. Турар Кожомбердиевден баштап азыркы учурга чейинки түптөлгөн балдар адабиятынын эң сонун байлыгы турат. Ата-энелер да керектүү чыгармаларды таап, балдарына окутканды билбейт.

— Азыр балдар адабиятына киришип жаткан жазмакерлердин арасынан кимдердин атын атап кетер элеңиз?

— Жазмакерлердин арасынан калпагы көрүнүп калган акындардын катарындагы Атантай Акбаровду баса белгилеп айтар элем. Бирок бул киши өзүн балдар адабиятынын жазмакери катары эсептебейт. Ушул жагына жакшы киришсе болмок. Жакында "Рухэш" сайты өткөргөн коңкурска жиберилген бир нече мыкты чыгарманын автору Кубанычбек Аркабаев болуп чыкты. Бул киши кийинчерээк гана келди. Ал эми Абдыкерим Муратов балдар адабиятындагы чоң адис. Ал кишинин монографиясы, теориясы да бар. Калемгерлерге балдар адабиятынын талабы тууралуу педагогикалык эмгектерди жазып жүрөт. Дегеле балдар адабиятында педагогикалык-дидактикалык, көркөм эстетикалык башаттар айкашуусу керек. Буга чейин бул жаатта кыл чайнашкан талкуулар да болгон. Ошондо кайсы белги балдар адабиятынын негизги өзгөчөлүгүн түзүшү керек дегенде, көпчүлүгү тема (балдарга ылайык темада жазуу — ред.) деп аташкан. Бирок жыйынтыгында балдар адабиятынын тили өзгөчө болушу керектигине токтолгонбуз. Баланын тили менен сүйлөй билгенде гана анын аң-сезимине жетет.

Дегинкиси көркөм адабиятты кабыл алуунун өзүнүн психологиясы бар. Эгерде балдар адабиятынын тили алардын жаш өзгөчөлүгүнө, дүйнө таанымына, кабыл алуу психологиясына туура келбесе, анда ал чыгарма курулай убара болуп калат. Ушул көз караштан карасак, жогорудагы жазуучуларда балдарга тез кабыл алдыруу жөндөмдүүлүгү байкалат. Балдар адабиятынын уучу кур эмес. Токтосун Самудинов бул жаатта өзүнчө мектеп түздү. Алгач "Байчечекейдин" тегерегинде калемин сынап, андан кийин көркөм адабиятка келген балдар бар. "Байчечекейдин" бир нече жылдык тиркемеси — өзүнчө эле лаборатория. Бирок журнал мурда бардык мектептерге жетсе, азыр андай эмес. Экинчи маселе, балдар адабиятын заманбап деңгээлге, азыркы баланын аң-сезимине жеткирүү үчүн дагы көп иш жасашыбыз керек. Мындан улам балдар жазуучулары үчүн лекция, талкуу, тренинг, көргөзмөлөрдү уюштуруу зарылчылыгы келип чыгууда. 

Доктор филологических наук, отличник образования Умут Култаева
© Фото / предоставлено Умут Култаевой
Үмүт Култаева: баланын тили менен сүйлөй билгенде гана анын аң-сезимине жетет

— Өзүңүз айткандай, азыр балдар эмес чоңдор деле китеп окуудан алыстап калдык. Сураарым, жомок дүйнөсү — баланын инсан катары калыптанышында кандай роль ойнойт?

— Жомок — бул бүгүн табылган жанр эмес. Анын тамыры тереңде. Жомокто элдик дүйнө тааным, элдик психология берилгендиктен, ал сөзсүз түрдө баланын аң-сезимине таасир этет. Ал тургай дүйнөгө атагы чыккан Пушкиндин "күндө кечинде жомок угам, ушуну менен каргыш тийген тарбиямдын кемчилдигин толуктайм" деп айтканы бар. Бардык жагынан шарты түзүлүп, атайын бала багуучу жалданган Пушкин да жомок менен тарбияланганын айтууда. Демек, жомок сөзсүз түрдө баланын калыптанышына оң таасирин тийгизет. Жакында балдар адабияты боюнча өткөргөн сынакта 2-орунду "Мышык менен чычкан" аттуу жомок жеңип алды. Анда чычкандын жолборс болом деп кыялданганы баяндалган. Балада фантазия абдан өнүккөндүктөн бөбөктөрдүн фантазиясына ылайык жазылган чыгарма аны өзүнө тартат. Сюжетте кескин бурулуштар болуп, тез жана динамикалуу өнүгүп турушу керек. Ошондой эле чыгарма кыска болушу абзел. Чыгармада сыйкырдуу, аллегориялуу элементтер камтылса кичинекейлер жыргап угат. "Мышык менен чычкан" жомогунун автору аты коомго таанылбаган эле кыз экен, бирок андан мыкты жазуучу чыгат деген үмүт бар.

Касымбекова: "Сынган кылычты" бир койго сатып алып окугандар болгон

— Коңшу казактарды алсак, балдарга каада-салтын, үрп-адатын таанытууда жакшы эмгектерди жасашууда. Ошондой эле Алпамыш өңдүү баатыр каармандарды, эпосторун таанытууда бир топ анимациялык тасмаларды тартышты. Бизде да "Манас" баштаган эпос, кенже эпосторго сценарий жазып, мультфильмдерди тартса болобу?

— Албетте, болот. Жаштар, журналисттер да ушул жаатта иштебейсиңерби? Буга чейин Жоомарт Бөкөнбаевдин "Чептен эрдин күчү бек" деген чыгармасы боюнча тартылган мультфильм чыгып, жакшы көрүлгөн. Эпостук чыгармаларды ушундай негизде иштеп чыкса болот. "Манастын бала чагы", "Каныкейдин Тайторуну чапканы" деген атайын балдар үчүн чыккан китептер бар. Муну өздөрү окубай эле "жок" деп алакан жайышууда. Казактардын педагогикасы бир топ алдыга кетти, бирок башкалар менен өзүбүздү салыштырып отуруудан эч нерсе чыкпайт. Ар кимибиз өз ордубузда иштей берсек, көптөгөн ийгиликтер жаралат. Балдар адабияты боюнча иштеп жаткандар бар, бирок ал элге жакшы жетпей жаткан өңдүү. 1950-жылдардан бери Турар Кожомбердиев, Абзий Кыдыров, Каныбек Жунушов, Токтосун Самудиновдун балдарга арналган чыгармаларына, ар бир автордун бейнесине карата монографияларды жаздым. Бул тармакта Абзий Кыдыров абдан жакшы иштеди. Ал киши тууралуу "Балдар адабиятынын баба дыйканы" деген макалам бар.

"Кон, кон көпөлөк,
Сени кууп ойноого,
Али боюм жете элек", — деген Кыдыровдун ырынын чыкканына жетимиш жыл болсо да али унутула элек. Автордун "Эки дос", "Коңур" деген ырлары, "Окуганды үйрөнөм", "Алиппе" деген атайын дидактикалык чыгармалары бар. Ушунун баарын окубай жатабыз. Мындай чыгармалар көп. Болгону системалаштырып иштеп чыгуу зарыл.

— Азыркы тапта балдар адабиятында материалдар толук жетиштүү экен, болгону өзүбүз аны таап, балдарга окуп, ачып бербей, системалаштыра албай жаткан турбайбызбы?

— Туптуура, маселе ошондо жатат. Азыр менин кыздарым турмуш куруп калды. Алар кичине кезинде Бишкектин 10-кичи районундагы бала бакчага барышчу эле. Сонун-сонун кыргызча балдар ырларын күндө жаттап келип айтып беришчү. Натыйжада аларды мен кызыктырбастан, алар мени балдар адабиятына алып келишти. Мынакей парадокс. Жогоруда мен санап өткөн авторлордун керемет чыгармаларын мыкты тарбиячылар пайдаланып келишет. Сөз оюндары, табышмактар боюнча укмуш сонун ырлар бар.

Бакашева: балдарга күнүнө 10-15 мүнөт китеп окуп берүү керек

"Билесиңби, сен албетте билесиң,
Кандай атайт жылкынын үй-бүлөсүн?

Билесиңби, сен албетте билесиң,
Эмне дейбиз, мактай берсе ким өзүн?

Билесиңби, албетте сен билесиң,
Кандай сөздү укканыңда күлөсүң?".

Карагылачы, кандай сонун саптар! Ар биринин жообу бар. Мындай ырлар көп. Ушуларды Билим берүү министрлиги, Жазуучулар союзу, тарбиячылар системалаштырып, жаш өзгөчөлүгүнө жараша классификациялап, жакшы жеткире албай жатабыз. Мурда "Кыргызстан пионери", "Жаш ленинчил" өңдүү бир катар балдар басылмалары бар эле. Азыр бир гана "Байчечекей" калды. Мамлекет эми ушуну өз карамагына алып, ар бир мектепке жете тургандай шарт түзүп берсе жакшы болмок. Бул журнал 1976-жылы, биз жаш кезде чыккан. Мектептерге жеткирилип, андан мугалимдер, тарбиячылар алып балдарга жакшы жайылтылчу. 

Доктор филологических наук, отличник образования Умут Култаева
© Фото / предоставлено Умут Култаевой
Үмүт Култаева: жомок — бул бүгүн табылган жанр эмес. Анын тамыры тереңде. Жомокто элдик дүйнө тааным, элдик психология берилгендиктен, ал сөзсүз түрдө баланын аң-сезимине таасир этет

— Бөбөктөргө арналган мурунку жана кийинки мыкты чыгармалардын хрестоматиясын көп нускада чыгарса болчудай. Бирок каржы жагынан маселе жаралат го?

— Болот, китеп чыгарууга өкмөттөн деле каражат бөлүнүптүр. Маданият министрлигине бул боюнча чакырганда барсам, жомок китептерди атайын сунуш менен чоң-чоң том кылып чыгарышыптыр. Муну бала деле көтөрө албайт, ата-энелерге деле ыңгайсыз да. Андан көрө баланын жаш өзгөчөлүгүнө карата бөлүп-бөлүп чыгарса болмок. Бир кездерде майда-майда жакшы чыгармалар жарыкка чыккан. Ошонун баары бар. Болгону издеп таап, окурмандар өздөрү окушса. Биз болсо мындан ары да авторлор менен иштешип, сынак уюштуруп турууну ойлонуп жатабыз. Анткени улуу муун менен азыркы муундун ортосунда кандайдыр бир хаос болуп турат. Жаш жазуучулар мурункулардын деңгээлинен ашкан чыгармаларды жарата албай жатышат. Демек, балдар адабияты боюнча көптөгөн иштерди жасашыбыз керек. Журналисттер да бул темага системалык түрдө кайрылып турса абдан жакшы болот эле.

587
Белгилер:
ыр, чыгарма, кыргыз адабияты, балдар
Тема боюнча
Жолдошов: "Манас" кара сөз менен жазылса 500-600 китеп топтому чыкчудай
Бакеев: айрым китепканалар окурмандарды соцтармактар аркылуу тейледи

Кыргыз өңү Чокморовдун өңүндөй!.. Шамшиевдин тасмасындагы таберик сүрөт

186
Sputnik Кыргызстан маалымат агенттиги архивде сакталып жаткан сейрек сүрөттөрдү жарыялап, тарыхын баяндайт.
Ортодо турган белгилүү актёр, СССРдин эл артисти Сүймөнкул Чокморов менен анын сол жагында турган экинчи режиссёр Темир Дүйшекеев жана киночулардын сүрөтү 1971-жылы Ысык-Көл облусундагы Жууку капчыгайында тартылган
© Sputnik / Александр Федоров

Ортодо турган белгилүү актёр, СССРдин эл артисти Сүймөнкул Чокморов менен анын сол жагында турган экинчи режиссёр Темир Дүйшекеев жана киночулардын сүрөтү 1971-жылы Ысык-Көл облусундагы Жууку капчыгайында тартылган.

Ал жылы "кыргыз кереметинин" жаралуусунун башында турган Болот Шамшиев "Ысык-Көлдүн кызгалдактары" кино картинасын тартып, анда кыргыз жана орус элинин бир топ актёрлору роль жараткан.

Ошол кезеңди тасмага катышып калган КРдин эл артисти Чоро Думанаев мындайча эскерет:

"Мен тасманын бир эпизодуна катышып калгам. Андан бери канча убакыт өттү, фильмде роль жараткандардын көпчүлүгү башка тармактарга өтүп кеткен. Тасма Ысык-Көл облусундагы Жууку, Барскоон капчыгайларында тартылып, ишти жайында баштап кышында суукта бүткөнбүз. Оор жабдууларыбызды көтөрүп тоого чыгып, аскалардагы укмуштуудай мөңгүлөрдү көргөн элек. Сүрөттөгү Сүймөнкул байке менен кийин дагы көп иштештим. Ал кезде Чокморов оорудан оолак атак-даңкка бөлөнүп турган учуру болчу. Бою узун болгондуктан иш маалында эс алып калганда волейболду мыкты ойночу", — деди Думанаев.

Аталган тасма жазуучу Александр Сытиндин 1927-жылы жарыкка чыккан "Тянь-Шань контрабандисттери" чыгармасынын негизинде тартылган. Ал эмгек өткөн кылымдын 20-жылдарындагы советтик чек арачылардын ишин, Кытайга апийим ташыган аткезчилердин турмушун чагылдырат. Кинофильмде Сүймөнкул Чокморов башкы каарман Карабалтанын образын жараткан.

Көзү тирүү кезинде таланттуу режиссёр, КРдин эл артисти Болот Шамшиев Чокморов ооруп калбаганда Голливудга чейин жетмек деп айткан жайы дагы бар.

"Сүймөнкулдун өмүрү жана чыгармачылыгына көз чаптырсак, айылда туулуп-өсүп, сүрөтчү болууну эңсеп көркөм сүрөт окуу жайын бүтүрүп кийин кинематографияга келип калды. Мындайча айтканда, ал кинодон такыр эле алыс болчу. Анын артыкчылыгы бар эле, бир нерсени үйрөнсө өтө көңүл буруп угуп, бат кабыл алчу. Бир нече фильмде мыкты образ жараткан соң өзүн жөнөкөй ролдордон көрө алган жок. Анткени ал өзүн жогорку деңгээлде көрсөтүп, башка режиссёрлор менен иштешүүгө даяр болуп калган. Бир гана оору токтотуп калды, эгер анын ден соолугу чың болгондо Европаны, Голливудду багындырып, балким, Оскар сыйлыгына чейин жетмек", — деген Шамшиев.

"Ысык-Көлдүн кызгалдактары" 1973-жылы Страсбург шаарында эл аралык фестивалда атайын сыйлыкка татып, Тбилисидеги бүткүл союздук кинофестивалда Чокморов эркектин ролун мыкты аткаргандыгы үчүн диплом жана премияга арзыган.

186
Белгилер:
таберик сүрөт, тасма, Сүймөнкул Чокморов, Кыргызстан
Тема:
"Таберик сүрөт" — сейрек кездешкен ирмемдер
Тема боюнча
Ажыбекованын тушоосун кескен Океев менен Чокморов. Залкарлардын таберик сүрөтү
Эшек минген атактуу Видугирис жана Абдыкулов. Кыргыз киночуларынын таберик сүрөтү

Салттуу кийим куп жарашкан кыргыздын мырзалары. Көз кубанткан 15 сүрөт

398
  • Салттуу кийимчен кичинекей Тагай. Кыргыздар эзелтен бөбөктөрдүн кийимдерине кыз-эркегине карабай тумар жана ар кандай мончокторду тагып коюшкан. Эл ичинде тумар, мончок тагуу баланы суук көз, суук сөздөн сактайт деген түшүнүк жашаган.
  • Козу көтөргөн бөбөк. Ал башына калпак, жонуна чапан кийип жайлоодо түшкөн. Салттуу баш кийим катары калпак байыртан тарта азыркы күнгө чейин сакталып, кийилип келет.
  • Жайлоодогу жай турмуш. Оюнга тое элек өспүрүм.
  • Башына көрпө тебетей кийген өспүрүмдөр тогуз коргоол ойноп жатышат. Алардын шымдары таардан тигилген.
  • Сүрөттөгү баланын башындагы телпек деген баш кийим. Ал тебетей сымал төрт талаа болуп бычылат да, козунун же койдун терисинен ичилик салынбай тигилет, жапыз болот. Азыр бул баш кийимди сейрек кездештиребиз.
  • Боз үйдүн түбүндө камчы өрүп жаткан жигит. Илгери үйлѳнѳ турчу жигитке арнап атайын кийим тигишкен. Жеңелери ычкыр ѳргѳн. Жаңы үйлѳнгѳн уулуна арнап атасы кемер кур таккан.
  • Илгери мергенчилер аң уулоого жаргак, теке шымдарды кийишкен. Белине атайын кур илгич курчанып, аңчылыкка керектүү буюмдарды: оттук таш, шибеге, бычак, дүрмөт, ок куюлуучу калыпты дайыма алып жүрүшкөн. Буттарына чарык кийип, ага айрым учурда жааларын сайып койгон.
  • Жылкы менен кыргыздын мырзаларын бөлүп кароо таптакыр мүмкүн эмес. Баса, сүрөттөгү кишинин белиндеги буюм кур илгич деп аталат. Аны мергенчилер жана орто жаштагы эркектер тагынышкан.
  • Шар аккан суунун боюнда Жеңижоктун Аккан суу чыгармасын аткарып жаткан дастанчы Өмүрзак Кайыпов
  • Аңчылык, устачылык, зергерчилик  кыргыздын эркектерине мүнөздүү өнөр болуп эсептелген. Керектүү буюмдун баарын усталар өздөрү жасашкан. Алсак, ошол эле боз үйдүн жыгач-ташы, ат жабдыктары, үй оокаттарынын баары усталардын колунан чыккан.
  • Пайгамбар жашынан өтүп калган аксакал. Небересине зергерлик өнөрүн үйрөтүп жаткан учуру. Аксакалдын башындагы калпак болжол менен 1960-жылдары жасалган.
  • Асман тиреген карагайлар, көпкөк асман жана эт бышырып жаткан кыргыздын эркектери. Бул сүрөттү көрүп жөн гана жайлоого кеткиң келет.
  • Эркектер үстүнө жегде кийишкен. Жегде — бул кадимки көйнөк. Ал мезгилде эркек көйнөктөр бөз кездемеден тигилген. Мындай көйнөктү алар 5-6 жаштан баштап өмүрү өткөнгө чейин жонунан түшүрүшкөн эмес.
  • Эркектердин кийими тууралуу дагы бир кызыктуу факт. Илгерки шымдары кийинкилерден бир топ эле айырмаланган. Кышкылары таардан, койдун терисинен, текенин ийленген терисинен бычылып даярдалган. Байлар көбүнчө жаргак шым кийишкен. Жаргак — бул жүнү жыдытылып, мыкты ийленген тери.
  • Климаты катаал шартта жашаган аймактарда кышкысын аял-эркек дебей үстүнө ичик, тон кийишкен. Оокаттуу кыргыздар ичикти илбирс, карышкыр, сүлѳөсүн жана башка жандыктардын терилеринен жасатышкан.
Sputnik Кыргызстан агенттиги "Кийиз дүйнө" коомдук фонду менен салттуу кийим кийген эркектердин сүрөттөрүн сунуштайт. Анда кыргыздын чыныгы жашоосу, турмушу, салт-санаасы жана салттуу кийимдери көрсөтүлгөн.

Кыргыз элинде илгертеден кийимге байланыштуу бир катар эрежелер болгон. Мисалы, кийимди жерге таштоого, баш кийимге отурууга, аны ыргытууга, айлантууга, баш алган жерге белекке берүүгө болбойт.

Анын ичинде эркек кишинин кийимине да ѳзгѳчѳ мамиле жасалган. Алсак, эркек адамдын кийиминен аттабайт, аны тебелебейт, ал тургай эркектин кийиминин үстүнө аял кишинин, кыз баланын кийими коюлбайт деген түшүнүк жашаган. Бул эркекке болгон сый-урматтын белгиси деп кабыл алынып, балдарды тарбиялоодо чоң мааниге ээ болгон.

Кыргыздын баш кийимдеринин тарыхын билип, көз жоосун алган сүрөттөрдү сөзсүз көрүңүз.

398
  • Салттуу кийимчен кичинекей Тагай. Кыргыздар эзелтен бөбөктөрдүн кийимдерине кыз-эркегине карабай тумар жана ар кандай мончокторду тагып коюшкан. Эл ичинде тумар, мончок тагуу баланы суук көз, суук сөздөн сактайт деген түшүнүк жашаган.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Салттуу кийимчен кичинекей Тагай. Кыргыздар эзелтен бөбөктөрдүн кийимдерине кыз-эркегине карабай тумар жана ар кандай мончокторду тагып коюшкан. Эл ичинде тумар, мончок тагуу баланы суук көз, суук сөздөн сактайт деген түшүнүк жашаган.

  • Козу көтөргөн бөбөк. Ал башына калпак, жонуна чапан кийип жайлоодо түшкөн. Салттуу баш кийим катары калпак байыртан тарта азыркы күнгө чейин сакталып, кийилип келет.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Козу көтөргөн бөбөк. Ал башына калпак, жонуна чапан кийип жайлоодо түшкөн. Салттуу баш кийим катары калпак байыртан тарта азыркы күнгө чейин сакталып, кийилип келет.

  • Жайлоодогу жай турмуш. Оюнга тое элек өспүрүм.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Жайлоодогу жай турмуш. Оюнга тое элек өспүрүм.

  • Башына көрпө тебетей кийген өспүрүмдөр тогуз коргоол ойноп жатышат. Алардын шымдары таардан тигилген.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Башына көрпө тебетей кийген өспүрүмдөр тогуз коргоол ойноп жатышат. Алардын шымдары таардан тигилген.

  • Сүрөттөгү баланын башындагы телпек деген баш кийим. Ал тебетей сымал төрт талаа болуп бычылат да, козунун же койдун терисинен ичилик салынбай тигилет, жапыз болот. Азыр бул баш кийимди сейрек кездештиребиз.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Сүрөттөгү баланын башындагы телпек деген баш кийим. Ал тебетей сымал төрт талаа болуп бычылат да, козунун же койдун терисинен ичилик салынбай тигилет, жапыз болот. Азыр бул баш кийимди сейрек кездештиребиз.

  • Боз үйдүн түбүндө камчы өрүп жаткан жигит. Илгери үйлѳнѳ турчу жигитке арнап атайын кийим тигишкен. Жеңелери ычкыр ѳргѳн. Жаңы үйлѳнгѳн уулуна арнап атасы кемер кур таккан.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Боз үйдүн түбүндө камчы өрүп жаткан жигит. Илгери үйлѳнѳ турчу жигитке арнап атайын кийим тигишкен. Жеңелери ычкыр ѳргѳн. Жаңы үйлѳнгѳн уулуна арнап атасы кемер кур таккан.

  • Илгери мергенчилер аң уулоого жаргак, теке шымдарды кийишкен. Белине атайын кур илгич курчанып, аңчылыкка керектүү буюмдарды: оттук таш, шибеге, бычак, дүрмөт, ок куюлуучу калыпты дайыма алып жүрүшкөн. Буттарына чарык кийип, ага айрым учурда жааларын сайып койгон.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Илгери мергенчилер аң уулоого жаргак, теке шымдарды кийишкен. Белине атайын кур илгич курчанып, аңчылыкка керектүү буюмдарды: оттук таш, шибеге, бычак, дүрмөт, ок куюлуучу калыпты дайыма алып жүрүшкөн. Буттарына чарык кийип, ага айрым учурда жааларын сайып койгон.

  • Жылкы менен кыргыздын мырзаларын бөлүп кароо таптакыр мүмкүн эмес. Баса, сүрөттөгү кишинин белиндеги буюм кур илгич деп аталат. Аны мергенчилер жана орто жаштагы эркектер тагынышкан.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Жылкы менен кыргыздын мырзаларын бөлүп кароо таптакыр мүмкүн эмес. Баса, сүрөттөгү кишинин белиндеги буюм кур илгич деп аталат. Аны мергенчилер жана орто жаштагы эркектер тагынышкан.

  • Шар аккан суунун боюнда Жеңижоктун Аккан суу чыгармасын аткарып жаткан дастанчы Өмүрзак Кайыпов
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Шар аккан суунун боюнда Жеңижоктун "Аккан суу" чыгармасын аткарып жаткан дастанчы Өмүрзак Кайыпов

  • Аңчылык, устачылык, зергерчилик  кыргыздын эркектерине мүнөздүү өнөр болуп эсептелген. Керектүү буюмдун баарын усталар өздөрү жасашкан. Алсак, ошол эле боз үйдүн жыгач-ташы, ат жабдыктары, үй оокаттарынын баары усталардын колунан чыккан.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Аңчылык, устачылык, зергерчилик кыргыздын эркектерине мүнөздүү өнөр болуп эсептелген. Керектүү буюмдун баарын усталар өздөрү жасашкан. Алсак, ошол эле боз үйдүн жыгач-ташы, ат жабдыктары, үй оокаттарынын баары усталардын колунан чыккан.

  • Пайгамбар жашынан өтүп калган аксакал. Небересине зергерлик өнөрүн үйрөтүп жаткан учуру. Аксакалдын башындагы калпак болжол менен 1960-жылдары жасалган.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Пайгамбар жашынан өтүп калган аксакал. Небересине зергерлик өнөрүн үйрөтүп жаткан учуру. Аксакалдын башындагы калпак болжол менен 1960-жылдары жасалган.

  • Асман тиреген карагайлар, көпкөк асман жана эт бышырып жаткан кыргыздын эркектери. Бул сүрөттү көрүп жөн гана жайлоого кеткиң келет.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Асман тиреген карагайлар, көпкөк асман жана эт бышырып жаткан кыргыздын эркектери. Бул сүрөттү көрүп жөн гана жайлоого кеткиң келет.

  • Эркектер үстүнө жегде кийишкен. Жегде — бул кадимки көйнөк. Ал мезгилде эркек көйнөктөр бөз кездемеден тигилген. Мындай көйнөктү алар 5-6 жаштан баштап өмүрү өткөнгө чейин жонунан түшүрүшкөн эмес.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Эркектер үстүнө жегде кийишкен. Жегде — бул кадимки көйнөк. Ал мезгилде эркек көйнөктөр бөз кездемеден тигилген. Мындай көйнөктү алар 5-6 жаштан баштап өмүрү өткөнгө чейин жонунан түшүрүшкөн эмес.

  • Эркектердин кийими тууралуу дагы бир кызыктуу факт. Илгерки шымдары кийинкилерден бир топ эле айырмаланган. Кышкылары таардан, койдун терисинен, текенин ийленген терисинен бычылып даярдалган. Байлар көбүнчө жаргак шым кийишкен. Жаргак — бул жүнү жыдытылып, мыкты ийленген тери.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Эркектердин кийими тууралуу дагы бир кызыктуу факт. Илгерки шымдары кийинкилерден бир топ эле айырмаланган. Кышкылары таардан, койдун терисинен, текенин ийленген терисинен бычылып даярдалган. Байлар көбүнчө жаргак шым кийишкен. Жаргак — бул жүнү жыдытылып, мыкты ийленген тери.

  • Климаты катаал шартта жашаган аймактарда кышкысын аял-эркек дебей үстүнө ичик, тон кийишкен. Оокаттуу кыргыздар ичикти илбирс, карышкыр, сүлѳөсүн жана башка жандыктардын терилеринен жасатышкан.
    © Sputnik / Табылды Кадырбеков

    Климаты катаал шартта жашаган аймактарда кышкысын аял-эркек дебей үстүнө ичик, тон кийишкен. Оокаттуу кыргыздар ичикти илбирс, карышкыр, сүлѳөсүн жана башка жандыктардын терилеринен жасатышкан.

Белгилер:
Сүрөт, уста, кол өнөрчүлүк, салт, жайлоо, кийим, эркек
Тема боюнча
Тебетей кийип, шуру тагынып... Салттуу кийимди көркүнө чыгарган бөбөктөрдүн 14 сүрөтү
Көйкөлгөн кыздар, балпайган байбичелер. Кыргыздын көз талдырган кийимдери сүрөттө
Легендарлуу футболчу Диего Марадона. Архив

Легендарлуу футболчу Диего Марадона көз жумду

0
(жаңыланган 22:44 25.11.2020)
Аргентиналык спортчу 60 жашта болчу. Ал 30-октябрда медициналык көзөмөлдөн өтүү үчүн ооруканалардын бирине жаткырылган.

БИШКЕК, 25-ноя. — Sputnik. Футбол боюнча 1986-жылы дүйнө чемпиону болгон легендарлуу футболчу Диего Марадона көз жумду. Бул тууралуу РИА Новости Аргентинанын TN телеканалына таянып кабарлады.

Аргентиналык спортчу 60 жашта болчу.

30-октябрда "Химнасия жана Эсгрима" футбол клубуна башкы машыктыруучулук кылып жаткан Марадона бир катар текшерүүлөрдөн өтүү үчүн ооруканага жаткырылган. Кийинчерээк анын мээсине операция жасалгандыгы кабарланган. Марадона ооруканадан 12-ноябрда чыгарылганы айтылды. Футбол адисинин акыркы жылдары басканы оорлошуп, өзүн начар сезип калганы айтылды.

0
Тема боюнча
Роналду, Зидан, Марадона... Дүйнөлүк футболчулардын атын алган кыргызстандыктар