Кино тартуу иштерин карап аткан режиссер. Архивдик сүрөт

Улуу көчтү улагандар чыгаттыр. Кино өнөрүн четтен окуп жаткан жаштар кеп салганда

308
(жаңыланган 19:28 17.11.2020)
Бүгүн кыргыз киносуна чыйыр салынганына 79 жыл болот. 1941-жылдын 17-ноябрында Кыргыз ССРинин эл комиссарлар кеңеши тарабынан Фрунзе шаарында кинохроника студиясын уюштуруу токтому кабыл алынган.

Ак илбирстин тукуму тасмасынан кадр. Архив
© Фото / Александр Федоров
1961-жылы киностудия "Кыргызфильм" болуп өзгөрүлүп, кийин ага Төлөмүш Океевдин ысымы ыйгарылган. Ал эми биринчи кыргыз киносу "Салтанат" 1955-жылы тартылган. Ошентип кыргыз кино өнөрүнүн улуу көчү башталган.

Бүгүнкү, 17-ноябрь - Кыргыз киносунун күнү деп аталган датанын урматына, учурда чет өлкөлөрдө түйшүктүү, ардактуу кино өнөрүн өздөштүрөм деп билим алып жүргөн кыргызстандык жаштарды кепке тарттык. Балким булардан кийин келечектин Окееви, Шамшиеви, Базарову, Убукееви, Видугириси, Садырбаеви чыгаттыр.

Жолдубай кызы Бегим. 24 жашта. Нарын облусуна караштуу Ат-Башы районунун Талды-Суу айылында туулуп-өскөн. Учурда Түркиядагы Караман шаарынын Мехмет Караманоглу университетинде магистратурада жаңы медиа бөлүмүндө окуп жатат. Кино тармагына 2016-жылдан бери аралашып жүрөт. Бир топ автордук ("Акыркы көч", "Шамбала") жана коммерциялык ("Такебай", "Ата", "Апамды издеп", "Эл укпасын" ) толук жана кыска метраждуу тасмаларда режиссёрдун жардамчысы, оператордун жардамчысы, костюмер, фотограф, үн оператору болуп иштеп, тажрыйба топтогон. 

Молодой режиссер Бегим Жолдубай кызы, участвовавшая во многих международных кинофестивалях
© Фото / предоставлено Бегим Жолдубай кызы
Жолдубай кызы Бегим 24 жашта
"Келечекте кино жана фотография тармагында көп эмгектерди жараткым келет. Дүйнөнүн ар жеринде сүрөт көргөзмөлөрүн уюштуруп, жакшы кинокартиналарды жаратам деген кыялым бар. Ошондой эле Түркиянын кино тармагында иштөөнү да каалайм", - дейт Жолдубай кызы Бегим.

Ал өзү тарткан даректүү "Узак жол" фильми бир нече эл аралык кинофестивалда жеңишке жетишкен.

Бегим Кыргыз-түрк "Манас" университетинин бүтүрүүчүсү. Түркиядагы окуусун бүткөн соң Кыргызстанга кайтып келип, үйрөнгөндөрүн башка жаштар менен бөлүшкүсү келет.

Каныбек Калматов. 19 жашта. Бишкекте туулуп-өскөн. Ушул учурда Москва шаарындагы Бүткүл союздук мамлекеттик кинематография институтунда (ВГИК) кинооператорлукка окууда. 

Молодой режиссер Каныбек Калматов, участвовавший во многих международных кинофестивалях
© Фото / предоставлено Каныбеком Калматовым
Каныбек Калматов 19 жашта
"Он эки жашымдан баштап визуалдык искусство менен алектенгем. Ошол мезгилде байкем мага фотоаппарат белек кылган. Баштапкы сүрөттөрүм абдан жөнөкөй болгон. 15 жашымда кыска метраждуу кино тартып, ошол эмгегим менен сынактарда сыйлыктарга жетиштим. Мына ошондон кийин гана менде өзүмө ишеничим пайда болгон. Ошентип ар кайсы долбоорлордо иштей баштадым. 17 жашымда менин максатым бийиктеди - Бүткүл союздук мамлекеттик кинематография институтуна (ВГИК) тапшырууну чечтим".

Курстук иш катары бир нече даректүү тасма жараткан. Ал эми окуудан тышкаркы убактарда реклама жана музыкалык клиптерди тартат.

Калматов "Карек" республикалык кинофестивалынын жеңүүчүсү. Ал келечекте кыргыз киноискусствосуна өз салымын кошкон мыкты оператор болуп, мааниси терең фильмдерди жаратууну кыялданат.

Самара Сагынбаева. Алайкуунун Кондук айылында жарык дүйнөгө келген. Учурда Чехиядагы Прага искусство академиясынын (FAMU) Кино жана ТВ киномектебинде билим алууда. 

Кыргызстанка Самара Сагынбаева сейчас учится в академии искусств в Праге.
© Фото / предоставлено Самарой Сагынбаевой
Самара Сагынбаева
"Келечекке пландар көп, бирок аны жасаш үчүн жалкоолукту ташташ керек. Окуумду бүтсөм Кыргызстанга кайтып келем. Бирок Европа автордук кино үчүн абдан ыңгайлуу. Ошондуктан Европа менен Кыргызстандын ортосунда, эки жакта тең бирдей иштеп жашап турганга аракет кылам."

Сагынбаева Улуттук университеттин журналистика факультетин аяктаган. Темир Бирназаровдун кино боюнча жеке курсуна барып, кино тартуу ышкысы пайда болгон. Алгачкы тарткан "Туяк" тасмасында өзү жалгыз камераны кармап, оператор да, режиссер да болуп иштеген. Кийин аталган кинофильми ийгиликтерди жаратып, чоң киного жол ачкан. Учурда үч тасмасы бар. Акыркы тарткан "Селкинчек" аттуу кыска метраждуу фильми эл аралык фестивалдарды багындырууда.

Айша Султанбекова. 23 жашта, Аксы районуна караштуу Кербен шаарында төрөлгөн. Азыркы тапта кино багыты боюнча Остин шаарында жайгашкан Техас университетинде билим алууда. "Астра" даректүү фильми менен эл аралык келечектүү фестивалдарга катышып келген. 

Молодой режиссер Айша Султанбекова, участвовавшая во многих международных кинофестивалях
© Фото / предоставлено Айшой Султанбековой
Айша Султанбекова 23 жашта
"Эң биринчи максатым - окуумду аман-эсен аяктоо жана келечекте чыгыш өлкөлөрү менен биргеликте көрүүчүлөрдү тамшанткан кинолорду жаратуу."

Султанбекова Борбор Азиядагы Америка университетинде билим алган. Ал чыгыш өлкөлөрүнөн алган билимин жана тажрыйбасын Кыргызстанга келип колдонуп, башкалар менен да бөлүшүүнү каалайт.

Бекинай Токтосунова. 27 жашта, Ошто туулуп-өскөн. Учурда Италиянын Рим шаарындагы Искусство академиясында (RUFA) кино багытында билим алууда. MBpro студиясында экинчи режиссёр болуп эмгектенип, "Напарниктер", "Бир тууганчик-2", "Такебай" кинолорун жаратууга салымын кошкон. 

Молодой режиссер Бекинай Токтосунова, участвовавшая во многих международных кинофестивалях
© Фото / предоставлено Бекинай Токтосуновой
Бекинай Токтосунова 27 жашта
"Максатым - кыргыз киносун эл аралык деңгээлге чыгаруу. Бул максатка жетүү оңой эмес, бирок колуман келишинче бардык күчүмдү жумшайм."

Токтосунова алгач Бүбүсара Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик маданият жана искусство университетин бүтүргөн. Анын дипломдук иши катары тарткан "Манежде" даректүү фильми бир канча эл аралык сынактарда жогорку баага татыган.

Мадина Исмаилова. 25 жашта, Жалал-Абад шаарында туулган. 

Молодой режиссер Мадина Исмаилова, участвовавшая во многих международных кинофестивалях
© Фото / предоставлено Мадиной Исмаиловой
Мадина Исмаилова 25 жашта

Учурда Лос-Анджелесте (АКШ) Калифорния университетинде режиссёр адистигинде окуйт.

Кыргызстанда режиссер Бакыт Карагуловдун устатканасында бир топ кинолорду жаратууда кошо эмгектенип, тажрыйба топтогон.

"Режиссер менен артисттин жашоосу дайыма эле жеңил болбойт, ар кандай кыйынчылыктардан өтүш керек. Бирок кыйынчылыктар адамга күч-кубат берет деп ойлойм. Окууну аяктаган соң бизге америкалык кинокомпанияда бир жылдык тажрыйба алууга уруксат берилет. Буюрса, ал мүмкүнчүлүктү да колдон чыгарбайм. Кыргызстан - үйүм, мекеним. Ата-энем, бир туугандарым жана досторум ошол жерде. Сөзсүз өз жеримде кино тарткым келет".

Исмаилова да Бүбүсара Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик маданият жана искусство университетинин театр жана кино факультетин аяктаган. Ал студент кезинде бир нече фильм тартып, ийгиликтерге жетише алган. Учурда көркөм тасма тартуу үчүн сценарийин бышырып жүргөн кези.

308
Белгилер:
Темир Бирназаров, өнөр, кино, жаштар, Италия, Чехия, Түркия, АКШ, Кыргызстан
Тема боюнча
Дипломдук иши дүйнөнүн 100 мыкты тасмасына кирген. Режиссёр Океев жөнүндө 9 факты
Желкеден алып сүйрөп чыккан. Аринбасарова менен Океевдин таберик сүрөтү
Комузчу, музыкант Закирбек Дуйшонбек уулу

Жашоомдо жар болчу адам пайда боло элек. Закирбек Дүйшөнбек уулунун маеги

352
(жаңыланган 17:38 29.11.2020)
Закирбек Дүйшөнбек уулу  көпчүлүккө таланттуу комузчу катары таанымал. Бирок анын башка дагы өнөрлөрү арбын.

Бүгүн комузчу Sputnik Кыргызстан агенттигине маек куруп, алдыга койгон пландары, жеке турмушу жана алектенген спорту тууралуу айтып берди.

— Закирбек, күү аткаруу чеберчилигиңиз күчтүү. Кооздоп, жаңы боек берип, публиканын бүйүрүн кызыта чертесиз. Элге абдан жагат. Бирок ошол учурларда оригиналдан алыстап кетпейсизби?

— Андай учурлар болот. Бир эле күүнүн 3-4 вариантын чертем. Мисалы, Карамолдонун күүлөрүн Ыбырай, Шекербек же Атай черткенде ар бири ар башкача аткарган. Мүмкүнчүлүк болсо, каалоо тартып турса ар бирөөнүн вариантын үйрөнүп кое беребиз. Кээде баарынан эң жакшы жерлерин кошуп, аралаштырып ойнойбуз.

Комузчу, музыкант Закирбек Дуйшонбек уулу. Архивное фото
© Фото / Руслан Артыкбаев
Закирбек комузчулуктан тышкары балык уулоого кызыгат. Айтканына караганда бул өнөрдүн да бир топ түйшүгү бар.

Негизи бир жерге жазылып калган күүлөрдү өзгөрткүң келбей, өзүндөй ойнойсуң. Ал эми кулактан кулакка өткөн күүлөр оригиналынан чыгып, ар кандай ойнолуп калат. Кошуп салдың, алып салдың дегендер болот. Мен муну минтип түшүндүрөм: дарыя кылымдар бою бир нук менен агат. Бирок мезгилге, аба ырайына, суунун көп же аздыгына жараша ар кайсы жактан ар кандай толкуп коюшу мүмкүн. Күү деле ошондой, ар бир аткаруучу ар кандай аткарат. Мен ушундай түшүнөм.

— Кол ойнотулбаган кара күүлөрдү чертүүдөн деле рахат аласызбы?

— Албетте. Күү деле ыр же кара сөз менен жазылган адабий чыгарма сыяктуу айтайын деген нерсеси, терең мааниси бар. Комуз чертип жатканда, ошону угарманга бериш үчүн комузчудан бир топ аракет, энергия талап кылынат. Сүйлөп берип жаткан сыяктуу берилишиң керек.

— Кара жумуш колдун шыгын кетирбейби?

— Башка жумуш менен көпкө алек болуп, комузду чертпей калса кол катыйт, анысы чын. Өзүм жөнүндө айтсам, эркек болгондон кийин үй тиричилигиние тиешелүү иштер болот, мык кагып, отун жарып дегендей. Анын баарын кыла берем, болгону маал-маалы менен комузду колго алып, чертип туруу керек. Колду аяп отура берген дагы жарабайт.

— Комузду кантип тандайсыз?

— Эң биринчи кайсы уста чапканына карайм. Ар бир устанын өзгөчөлүгү бар, мисалы, айрымдарынын колунан жакшы комуз көп чыга бербейт. Бирок ай-жылында бир мыкты комуз чаап коюшат. Андан кийин жасалган материалы маанилүү. Комуз жагып калса, өзүмдө бар, жетет дебей алып кое берем. Кыздар жылтыр-жултурдан баш тарта албагандай, мен дагы жакшы комуз көрүнсө ала берем.

Комузчу, музыкант Закирбек Дуйшонбек уулу в мультимедийном пресс-центре Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Закирбек комузчу: Негизи бир жерге жазылып калган күүлөрдү өзгөрткүң келбей, өзүндөй ойнойсуң. Ал эми кулактан кулакка өткөн күүлөр оригиналынан чыгып, ар кандай ойнолуп калат. Кошуп салдың, алып салдың дегендер болот

— Усталар деп калдыңыз, өзүңүздө устачылык талант барбы?

— Ошол жагынан изденип көрүүнү чечтим. Ринат деген комузчу досум бар, ошол экөөбүз өзүбүз комуз чаап көрөлү деп жыгач кургата баштадык. Албетте усталар кыйын, бирок үндү уга билиш өтө татаал. Өзүбүз комузчу болгондон кийин кайсы жери кандай болсо, үнү жакшы чыгарын жакшы билебиз. Ошол артыкчылыгыбыз жардам болот деп үмүттөнүп жатабыз.

— Кесипкөйлөр колдонгон комуздар канча турат?

— 10-15 миң сомдон башталат. Өзгөчө бир комузум бар, кичинекей. Аны скрипка жана комуз жасаган, колунан көөрү төгүлгөн уста Турат Акуновдон 40 миң сомго сатып алгам. Өзгөчө дегеним, өзүнчө тарыхы бар. Турат аба келинчеги кош бойлуу кезинде курсактагы баласына арнап чааптыр, кооздоп, кол өнөрчүлүгүн кошуп, сүйүүсүн арнаганы көрүнүп турат. Бир жолу устаканасына барсам, чертип көрчү деп берди. Мага абдан жакты, үнү кубулжуган, колго элпек экен. Мага сатыңыз десем, "сатылбайт, уулума арнап чаптым эле" деп калды. Уулуңуз чертеби деп сурап да ийдим. Көрсө, баласы энесинин боюнан түшүп калган экен. Мен баланын багы ачылбаптыр, эми ушул комуздуку ачылсын. Мен кайда барсам алып жүрөм деп сатып алгам.

— Комузуңузду башкаларга карматмай коймоюңуз жокпу?

— Мен ырымчыл эмесмин, буюмду аяй бербейм. Черте алам деген кишиге берем. Көрсүн, анын эмнеси жаман?

Комузчу, музыкант Закирбек Дуйшонбек уулу в мультимедийном пресс-центре Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Закирбек Дүйшөнбек уулу: Ринат деген комузчу досум бар, ошол экөөбүз өзүбүз комуз чаап көрөлү деп жыгач кургата баштадык. Албетте усталар кыйын, бирок үндү уга билиш өтө татаал. Өзүбүз комузчу болгондон кийин кайсы жери кандай болсо, үнү жакшы чыгарын жакшы билебиз

— Негизи комуздарды кантип сактайсыз?

— Жыгач болгондуктан нымды бат сиңирип алчу зат. Андыктан үйдө кургак жерде сактоо керек. Мисалы, шыпка жакыныраак жерлерде, бурчтарда ным көп болот. Бул аспапты 18-20 градустагы бөлмөдө кармаган туура. Айрымдар аны жыгылып кетпесин деп бурчка жөлөп коюшат, бул туура эмес. Комуз билинбегени менен жөлөгөндө акырындан күч келип, ийиле берет. Ал эми ийилген комуздун үнү өзгөрөт.

— Бул кеңешиңиздин кимдир бирөөлөргө пайдасы тийип калар. Закирбек, азыр дүйнө өзгөрдү, музыка, негизи эле чыгармачылыкта жеңил нерселерге басым жасап калдык. Ушундай учурда комузду алып жүрүүнүн түйшүгү болсо керек?

— Ооба, көпчүлүк жеңил-желпиге качырып калды, мунун баары адамдын табитинен. Бара-бара табиттин начардыгы адамдын жашоосуна, андан ары коомдун, мамлекеттин турмушуна, анын өнүгүүсүнө кесепетин тийгизет, тйгизип да жатат. Менимче, мамлекетти өзгөртүү үчүн ички маданиятыбызды, табитибизди өстүрүшүбүз керек. Дүйнөдө айрым адамдар бизге керемет сезилген нерселерди жасап жатышат. Демек адамдын колунан келбей турган, адам үчүн өтө татаал нерсе жок.

— Ошол жеңил-желпилердин арасынан уккан музыкаңыз барбы?

— Атайылап музыка укпайм. Жумуш катары, үлгү керек болсо гана тыңшайм. Бирок эс алып, ырахат алуу үчүн эмес.

— Анда кандай китептерди окуйсуз?

— Бир сырым бар — китеп деле окубайм. Тарых жана адабият тууралуу сүйлөшүп отурганда кайсы китептерди окуйсуң деп сурап калышат. Мен китеп окубайм, андан көрө китепти көп окуган кишилер менен сүйлөшкөнүм жакшы деп айтам. Көп нерсе билген кишилер менен баарлашканды жакшы көрөм, китеп окуунун оңой жолу ошол болсо керек (күлүп).

Комузчу, музыкант Закирбек Дуйшонбек уулу. Архивное фото
© Фото / Руслан Артыкбаев
Закирбек комузчу: Кыргызстанда форель кармагандардын бирикмелери бар. Аларда алдыңкы балыкчылардын катарына кирем деп мактана кетейин.

— Кантип эс аласыз?

— Балык кармаганды жакшы көрөм. Бирок  бирок уулоо үчүн Бишкектин тегерегиндеги көлчүктөрдөгү балыкты эмес, туулуп-өскөн жерим Суусамырга барам. Ал жакта балык көп, суусу таза.

— Тоонун суусунан балык кармоонун өз ыкмасы бар да?

— Ооба, көп нерсе балыктын түрүнөн көз каранды. Мисалы, ак балык деп коет, тиши жок, суудагы майда жандыктар менен тамактанган, тынчтыкты сүйгөн балык. Аларды кармоонун ыкмасы башка. Бирок көпчүлүктү дүйнөдө өтө бааланган форель балыгы кызыктырса керек. Аларды кармаганда, балыкчылар жакшы билет, воблер, блесна деген балыктарды кызыктыруучу каражаттарды колдоном. Анда отурбайсың, ары-бери чуркап жүрөсүң. Буга кызыкканыма көп жыл болду. Кыргызстанда форель кармагандардын бирикмелери бар. Аларда алдыңкы балыкчылардын катарына кирем деп мактана кетейин.

— Анда балыкты жакшы бышырсаңыз керек?

— Чыгармачыл адамда тамак жасаганда дагы фантазия күчтүү болот экен. Бардык түрлөрүн жасай алам.

— Спорт менен машыгасызбы?

— Таэквондо менен тогуз жыл машыккам. Бардык курлардын ээси болгом. Курлардан жогору дандар бар. Эң жогоркусу — тогузунчу дан. Мен экинчисин багындыргам. Бирок андан соң колумду кокустатып алып, бул спорттон кетүүгө туура келди.

Комузчу, музыкант Закирбек Дуйшонбек уулу в мультимедийном пресс-центре Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Закирбек Дүйшөнбек уулу: Жараткан маңдайыма жазган нерсени көрөм да. Ооба, чыгармачылыгым баалуу, бирок мен эч нерсеге баш-отум менен кирбейм, сөзсүз чек коем

— Маектин аягында жеке турмушуңуз тууралуу айтып берсеңиз. Азыр башыңыз бош экенин билебиз, жашооңузда жар болчу адам кезиге элекпи?

— Жок, азырынча эч ким пайда боло элек. Жаңы турмуш тууралуу ойлонгон, шашкан жокмун.

— Бир маегиңизде чыгармачылык менин жашоом деп айткан экенсиз. Өзүңүздү чыгармачылыкка арнап коюп, жеке турмуш калып калат деген коркунуч жокпу?

— Антип коркпойм. Жараткан маңдайыма жазган нерсени көрөм да. Ооба, чыгармачылыгым баалуу, бирок мен эч нерсеге баш-отум менен кирбейм, сөзсүз чек коем.

352
Белгилер:
турмуш, өнөр, комуз, маек, Закирбек Дүйшөнбек уулу
Тема боюнча
Артында Сезими жана күүлөрү калды. Нурзат Орозалиева тууралуу жети факты
Колуктусун энесинин сынынан өткөрүп үйлөнгөн. Замирбек Үсөнбаев тууралуу 8 факты
Төкмө акын, кытайлык кыргыз Акмат Султан

Эл өлкө эмес өз камын ойлойт экен. Кытайлык кыргыз акын Акмат Султандын маеги

1871
Кыргыз эли эзелтеден сөз багып, сөзгө терең маани берүү менен ааламдын көркүн көз, адамдын көркүн сөз ачарын айтышкан. Манасчылык менен төкмөлүк өнөрдү баалап, кастарлап келишкен эмеспи.

Бул саам Sputnik Кыргызстан агенттиги төкмө акындардын кийинки муунунун катарын толуктаган төкмө акын Акмат Султан менен маек даярдаган. Акмат Султан боюндагы улуу өнөрдүн арты менен Кыргызстанга келген кытайлык кыргыз.

— Учурда эмне менен алексиз?

— Быйыл Улуттук консерваториянын "Элдик ыр" бөлүмүн аяктадым. Ушул жылдын апрелинде устатым Элмирбек Иманалиев күтүүсүз бул дүйнө менен кош айтышып, шакирттери эмне кыларыбызды билбей, баарыбыз дендароо болуп эле жүрүп калдык. Эми гана өзүбүзгө келип, баш көтөрүп, эки жакка абай салып, ишке киришип турган чагыбыз. Азыр "Айтыш" фондуна күндө барып өзүбүзчө билим алып, өзүбүздү маштап жатабыз. "Төкмө келсе төр бошот" теледолбоорун да баштадык.

Акын-импровизатор, этнический кыргыз из Китая Акмат Султан
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Султан: Кытайдан келип, анан ушундай залкарды алты жыл ээрчип, тарбиясын алдым

— Элмирбек Иманалиев каза болгондон кийин кайрадан аталган долбоорду жанданткан турбайсыздарбы?

— Ооба, ушуну менен "Төкмө келсе төр бошот" долбоорун эки жолу тарттык. Мындан ары да жолго таштабайбыз. Мунун түбөлүгү түз болушу керек деп ойлойм. Анткени ал элди агартууга багытталып, акты ак, караны кара деп көрсөтүүгө максат койгон. Акындык өнөр да дайыма ушул жагынан актуалдуу жана түбөлүктүү болуп келген. Ошол себептен улантышыбыз зарыл. Бизден кийинки муун да алып кетет. Бул жолкусунда төкмө акын Асылбек Маратов берүүнүн башында турду.

— Кыргыз эли чоң жоготууга учурап, улуу таланттан да айрылып калды. Элмирбек Иманалиевдин орду сиздер үчүн да башкача эле. Эми ал кишинин ордуна акындардын башын кошуучу, бүт дитин шакирттерине арначу устат чыгар бекен?

— Тилекке каршы, азыр андай адам жок го. Ал кишинин ордун эч ким баса албайт. Кыргызда "жүз жылда бир келчү" жана "миң жылда бир келчү" деген жакшы сөз бар. Таланттуу адамдар көп, бирок ошол талантын улуттук максатта, мамлекеттик кызыкчылыкка пайдалангандар аз. Устатымдын артыкчылыгы ушунда. Көбүбүз өнөрдү кыргызга эмес, турмушка кызмат кылдырып бара жатабыз. Элмирбек Иманалиев улуттук наркты, каада-салтты коргоп, аны жаңыча заманга айкалыштырып кетти. Кырк жыл өмүр сүрсө дагы кырк миң жылда эскирбеген эмгегин элине мурастады деп айтар элем. Бул киши карааны алыстаган сайын, калдайып кайра сага жакындаган адам экен да. Ушундай улуу залкар өттү. "Айтыш" коомдук фондунда мен келгенден бери бир тыйын айлык албай иштеди. Кичинекей доскасына ким эртең менен саат жетиге келсе фамилиясын каттап, аларга 100 сомдон берип турчу. Себеби таңдын убактысы түштөн кийинки эки саатка барабар болуп, ишке талпынып турган сергек кезибиз болот экен. Элмирбек Иманалиевди алмазга салыштырам. Алмазды канча кайраган сайын улам миң кырданып жаркырайт. Устатым да ошондой болчу. Кайсы ишке, кайсы өнөргө баш салбасын, ошол өнөрдүн эң тазасын, эң эскирбегенин, жаркыраган берметтерин таап чыкчу. Жакында эле поэзия жыйнагы менен "Ак таңдагы ак бата" деген эки китеби жарык көрдү. Эгемендүү Кыргызстандын тарыхында бир күндө миң китеп сатылып кеткен учур болбоптур. Эми экинчи басылышында эки миң китеп чыгып, ал дагы жетпей калчудай болуп турат.

© Фото / Жанылай Кекеева
Султан: Элмирбек Иманалиев улуттук наркты, каада-салтты коргоп, аны жаңыча заманга айкалыштырып кетти

— Устатыңыздан эмнени алып калдыңыз?

— Мен деги эле бактылуу адаммын. Тээ Кытайдан келип, анан ушундай залкарды алты жыл ээрчип, тарбиясын алдым. Ал киши бизди өнөргө эле эмес, адам болууга жана турмушка тарбиялады. "Бир буюм сатып алсаң, түйшүгүн кошо сатып аласың" деген бир сөзү бар болчу. Мисалга "бир кийим сатып алсаң деле, аны каякка кийип барам деп ойлоносуң. Ошентип көр дүйнөгө алаксып отуруп биз койгон максатыбыздан тайып кетишибиз мүмкүн да. Бул киши ушуну айткысы келиптир. Убактылуу дүйнө менен күрөшүп отуруп, жан дүйнөбүз караңгы бойдон калып жатат. Бактыбызды чет элдин буюмдарынан издеп калдык. Устатым бакыт — өмүрдү жаркырата жашоо деп айтчу. Агай "билгендерге бул дүйнө — күндөн-күнгө үйрөнүү, билбегенге бул дүйнө — көрдөн-көргө сүйрөлүү" деп жакшы ырдаган.

"Жүз жыл деген убакыт — 36 миң күн гана,
Жүз жаштын татып тамагын жүгүрүп жүрөт ким кана?
Кыргызга кызмат кыла алсак,
Ошо кылымдык жашоо бир гана", — деп устатымды туурап мен дагы ырдап калам. Өлөөрүңдө адам артын бир кылчайып карайт да. Ошондо өмүрүн көр дүйнө менен жүрүп эле өткөрсө же анын айынан бирөөлөрдүн көңүлүн оорутуп алганы гана көрүнсө — бул азаптуу сезим болушу керек. Биз акын болгондон кийин колунда бар адамдардын үйүндө ырдап калабыз. Башында кыргызстандыктардын көбү ушундай жакшы турушат турбайбы деп ойлочумун. Бир жолу агайым мага "сен колунда барлар менен көп жандашып баратасың, Кыргызстанда сага акыркы тамагын берип туруп, узатып кала берчү да үй-бүлөлөр бар", — деп айткан эле.

Акын-импровизатор, этнический кыргыз из Китая Акмат Султан
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Султан: 2014-жылы Кытайдан келгенде 24 жашта болчумун. Кыргызстан деген эркин, БУУга катталган мамлекет болгону мени эле эмес, чет өлкөдө жашаган кыргыздардын баарын сүйүндүрөт

— Кыргызстанга жаңы келгенде сизге жакканы же көзүңүзгө жат көрүнгөнү эмне болду?

— 2014-жылы Кытайдан келгенде 24 жашта болчумун. Кыргызстан деген эркин, БУУга катталган мамлекет болгону мени эле эмес, чет өлкөдө жашаган кыргыздардын баарын сүйүндүрөт. Мекендин тоолорун, жаратылышын көрүп чоң аталарымды көргөндөй, алар менен учурашкандай кубанып толкундангам.

Жаңы келгенде жумушту тез-тезден бүтүрүп, бат эле өнүгүп кетчүдөй болуп калдастап шашып жүрчүмүн. Бара-бара мен да жай темпке түшө баштадым. Жатаканада жашап калып, жаштардын убакытты туура пайдаланбаганын, маанисиз эле иштер менен алектенип жүрө берерин байкадым. Анан эң күйдүргөнү — уйкучу экенбиз. Бул абдан коркунучтуу. Мурда ашып кетсе сегизге чейин уктачумун. Эми тогузга жылдым. Мен деле көнүп баратам. Биз уктап жатып эле көп нерсе жасай албай калып жатабыз. Калктын мамлекеттин ишине олуттуу мамиле кылбагандыгы аябай байкалды. Кадимкидей салыштырдым. Анан бул жердегилер эгемендиктин баасын билбестен, аткаминер же карапайым жаран болсо да мамлекетти кор кармаганы өкүндүрдү. Ар ким кара башын, кара курсагын гана ойлойт экен. Биз азыр чардай турган абалда эмеспиз, тескерисинче, башыбыз менен жер казып, мамлекетти жөлөп-таяп тургузуп алуунун үстүндө болсок жарашат эле. Эгемендүү мамлекет болуу — бул чоң бакыт да. Ага эринбей кызмат кылуу керек.

— Кытайдан кандайча келип консерваторияда окуп калдыңыз?

— Мен алгач Кыргызстандан 500 долларга чакыртуу кагазын сатып алгам. Келген чакыртуу Ишеналы Арабаев атындагы окуу жайдыкы экен. Анан Топчубек Тургуналиев "сенин талантың бар экен, Искусство институтуна бар" дегенинен аталган окуу жайдын акынчылык өнөр факультетинде окуп калдым. Азамат Болгонбаев бир жумада эки-үч жолу келип сабак берип кетчү. Ал деле 1,5 миң сом айлыкка карабай, Арашандан бери келип балдар үчүн сабак өтчү. Жетише албай калдыбы, айтор, акыры ал агай да жумуштан кетти. Анан 2-курстан "элдик ыр" бөлүмүнө тапшырып, Жолдош Исраилов агайдан сабак алып калдым. Комуздан Самара Токтакунова эже окутту.

Акын-импровизатор, этнический кыргыз из Китая Акмат Султан
© Фото / Эрсен Осмонов
Султан: Жаңы келгенде жумушту тез-тезден бүтүрүп, бат эле өнүгүп кетчүдөй болуп калдастап шашып жүрчүмүн

— Ата-энеңиз да өнөргө жакын адамдарбы?

— Мен ата-энемдикинен да таята-таяне, чоң ата-чоң апамдыкында көп жүрдүм. Карыялардын талашы эле сөз да. Алар дайыма өткөн-кеткенди, нарк-насилди сүйлөшүп отурчу. Чоң атам кыргыз радиосундагы ырларды, манасчыларды аябай угар эле. Ойноп жүргөн мен дагы аябай таасирленчүмүн. Таенем өзү жамакчы киши. Мага көп ырларды жаттатып ырдата берчү.

"Сарбелдин жолу түз болсун,
Айдаган коюм жүз болсун,
Ала турган колуктум,
Айнектей сулуу кыз болсун", — деп ыр үйрөтчү.

Бизде Оркош деген ата бар эле. Анын Эрмек деген багып алган кызы бар болчу. Таенем мага ыр чыгырып берип, аны мен кичине кезимде ырдап жүрчү элем.

"Ош-ошдоп уюн айдаган,
Оркош менин кайнатам,
Эрмекти мага бербесе,
Оркоштун отун жайнатам", — деген ырларым бар эле (күлүп).

Азыр деле кудай өмүрүн берсин, таенем менен интернет аркылуу суйлөшүп турабыз. Кыргызда балага өнөр тай жагынан келет деп айтылат го. Таенемдин апасы Сайракан абдан жакшы ырдаган, жамакчы, кошокчу адам болгон экен. Кызыл-Сууда азыркыга чейин "Дөөлөттүн кызы Сайракан, дөңгө чыгып сайраган" деген ырлар айтылат.

Акын-импровизатор, этнический кыргыз из Китая Акмат Султан
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Султан: Кыргызда балага өнөр тай жагынан келет деп айтылат го. Таенемдин апасы Сайракан абдан жакшы ырдаган, жамакчы, кошокчу адам болгон экен

— Эки жыл мурун үйлөндүңүз эле. Бир жума сүйлөшүп эле баш кошконуңузду уккам…

— Ооба, сүйүү турмуш кургандан кийин келет экен (күлүп). Келинчегим да консерваторияны кызыл диплом менен бүткөн. Азыр Мукаш Абдраев атындагы музыкалык мектепте сабак берет. Мен үйлөнгөндө бүт жол-жосунун руханий атам Элмирбек Иманалиев жасаган. Куданын алдына да ал киши ата ордуна атам болуп барган эле. Учурда наристе күтүп жаткан чагыбыз.

— Акындыктан тышкары эмне талантыңыз бар. Ырдаганыңызды угуп жүрөм, обон да чыгарасызбы?

— Үч-төрт обондуу ырларым бар. Алардын ичинен "Арыба, кыргыз" деген ырымды консерваториядагы мугалимим, белгилүү ырчы Токтобек Асаналиев ырдап жүрөт. Агайым былтыр "Санжыра" радиосунун жыл жыйынтыктоочу концертин да ушул ыр менен ачкан эле.

— Кандай пландарыңыз бар?

— Филармонияда атайын концерт берейин деп жүргөм. Тилекке каршы, устатым да дүйнө салып кетти. Экинчи жагынан пандемия да желкеден алып турат. Негизи концерт берүү оюм бар, бирок качан экени белгисиз. Негизи чыгармачылык көп изденүүнү талап кылат. Анын ичинен акындык өнөр көп тармакты камтыйт. Ошол эле сөздүн каймагын терип, чындыгын тепчип, учкул сөздөрдү кереметтүү кайрыктар менен айкаштырып айтуу керек. Жеңижок атабыз аккан сууну жети күн айткандай, акын ар тараптуу, билимдүү болушу абзел. Мен азыр үйрөнүү жолундамын. Дагы да үйрөнө берем.

— Өкүтүңүз барбы?

— Чыгармачылыкка 24 жашымда келдим. Кеч келгениме өкүнөм. Убакыттан уттургандай сезиле берет.

1871
Белгилер:
Акмат Султан, консерватория, окуу, өнөр, Кытай, кыргыз, Элмирбек Иманалиев, төкмө акын
Тема боюнча
Дөөлөт Сыдыков: аянтта манас айтууга бир күн калганда тамакты токтоттум
Лыжа базасында эс алуучу. Архив

Дүйшөмбүгө карата аба ырайы

0
30-ноябрга караган түнү өлкө аймагында абанын температурасы төмөндөйт. Батыштан соккон шамалдын ылдамдыгы секундасына 4-9 метрге жетет.

БИШКЕК, 29-ноя. — Sputnik. 30-ноябрь, дүйшөмбүдө, күндүз республиканын кээ бир райондорунда кар жаашы мүмкүн. Бул тууралуу Кыргызгидромет билдирди.

Абанын температурасы Чүй, Талас, Нарын облустарында -3…-8, Ош, Жалал-Абад, Баткен аймактарында -4 …-9, Ысык-Көлдө -4…+1 градус болот.

Ош жана Бишкек шаарларында жаан-чачын жаабайт. Күндүн табы борбор калаада -4…-6, Ош шаарында -1…+1 градуска жетет.

0
Белгилер:
Кыргызстан, ноябрь, аба ырайы
Тема боюнча
Декабрга карата аба ырайы. Тоолуу жерлерде суук 34 градуска жетет