Актриса Айша Карасаева жана филолог Кусеин Карасаев. Архив

Далай ажалдан калган тилчи. Окумуштуу Кусеин Карасаев тууралуу 9 факты

6727
(жаңыланган 20:00 24.01.2021)
Быйыл белгилүү илимпоз, түрколог Кусеин Карасаевдин 120 жылдыгы белгиленүүдө. Ал көзү көрбөй, кулагы жакшы укпай калганга чейин илим менен алектенип, окурмандарга бир топ мурас калтырып кетти.

Sputnik Кыргызстан агенттиги окумуштуу тилчини эскерип, анын өмүрү жана чыгармачылыгындагы кызыктуу фактыларды сунуштайт.

Кытайга качкан өспүрүм. Кусеин Карасаев Ысык-Көл облусунун Түп районундагы Кара-Секи (азыркы Токтоян) айылында 1901-жылы 5-январда туулган. Кичинесинен чоң ата, чоң энесинин колунда өсүп, кийин өз атасы менен энесинин колуна келген. Жакындары аны он жашында молдого берип, 1914-жылы Караколдогу тузем мектебине кирип окуган. Эки жылдан кийин Кытайга качып, калмактын балдары менен кой кайтарып курсагын тойгузуп жүрүп калмакчаны үйрөнүп алган. Бөтөн жерде беш жылдай күн көрүп, уйгур, татар тилин үйрөнүп, кичине кытайча сүйлөп калган.

Катчы, кабарчы... 20 жашында кичи мекенине кайтып келгенде айыл кеңеште катчы, революциялык комитеттин башчысы болуп иштейт. 1923-жылы Ташкенттеги казак-кыргыз агартуу институтуна окуганы кетип, ал жактан казак тилин өздөштүрөт. Бир жылдан соң "Эркин-Тоо" гезитинин чыгаруу тобуна кирип, ал жакта жигердүү иштеп, макалалардын орфографиясын текшерген. Редакция Пишпек шаарына көчүп кеткенде студент жигит атайын кабарчы болуп окуусун улантып, ал жактагы кыргыз балдар, кыздарга сабак берген. Ошондой эле Бүткүл союздук коммунисттик партиянын борбордук комитетинин Орто Азия бюросунда котормочулар жана рецензенттер тобунун мүчөсү болууга жетишкен.

Ученый-филолог, первая кыргызская актриса Айша Карасаева с мужем филологом, тюркологом Кусейином Карасаевым
© Фото / предоставлено мемориальным музеем им К. Карасаева
Актриса Айша Карасаева жана филолог Кусеин Карасаев

Алгачкы агартуучулардын бири. Карасаев кыргызстандык көрүнүктүү илимпоздор менен жакшы мамиледе болуп, 1926-жылы Касым Тыныстанов, Ишенаалы Арабаев, Базаркул Данияров жана Осмонкул Алиев менен Баку шаарында уюштурулган түркологдордун биринчи съездине катышкан. Кийин билимин тереңдетүүгө ашыккан жаш жигит Ленинград шаарындагы Чыгыш институтуна тапшырып, ал жактан бурят, монгол, араб, фарси, немис тилдерин үйрөнүп, кыргыз тилинен да сабак берген. Карасаев замандашы Касым Тыныстанов менен жаңы алфавитке өтүү аракетин көрүп "Сабат ачкыч" деген китепчесин чыгарып, мугалимдер курстарын уюштуруп, аларга латын тамгасын үйрөткөн. Ал эми Ишенаалы Арабаев экөө чоңдор үчүн "Жаңылык" деген алиппе окуу китебин жазган. Ал эмгек кыргыз элинин 65 пайызынын сабатсыздыгын жойгон.

Саякбайды борборго алып келген. Илимпоз 1931-жылы окуусун бүтүп келип Фрунзедеги Тил жана адабият институтуна кирип, ал жылдары адабият жыйноо боюнча инструкция жазып, элден сураштырып жүрүп Ысык-Көлдөн айтылуу манасчы Саякбай Каралаевди таап, борбор калаага алып келген. Андан соң окумуштуу, илимпоздор менен тааныштырып, алардын сынынан өткөргөн жайы бар.

"Көл башына барып манасчы, семетейчи барбы деп издеп жүргөндө Кара ырчыны таап, Семетейди жазып алдым. Андан кийин Караколдон алыс эмес жерде Маман деген кыштактан Кайдуу деген карыя: "Жакында эле Чоюке манасчы дүйнөдөн өтүп кетти. Акыркы чоң күлүк ошол болчу. Ошол Чоюкеден таалим алган Карала уулу Саякбай деген ушул кыштакта. Ал жаш. Анын Тайторунун чаптырган жерин илгери чоң манасчылар да айта алган эмес. Чоң казаттан айтат. Ошондон жазсаң болот", — деди. Ошентип Саякбайды алып кетмекчи болдум. Бирок Саякбай Ак-Шыйракка кетип калган экен, бир нече күн убактым текке кетти, Бейшемби ажынын жардамы менен Саякбайды алып келдим. Мен Саякбайды ошол оор, татаал кезде алып келгениме азыр да курсант болом. Элиме кылган чоң кызматымдын бири деп эсептеймин", — деп жазган Карасаев.

Ошентип Каралаевдин айтуусундагы улуу эпос жаздыруу иштери башталып, кийин алар Москвага чейин барышкан. Тилчи менен залкар манасчы ынак достордон болуп жакшы катышып турган. Андан сырткары, Тоголок Молдону Нарындан чакыртып келип чыгармаларын академиянын фондуна алдырган.

© Фото / предоставлено мемориальным музеем им К. Карасаева
Тилчи 29 жашында Айша Карасаевага (Түмөнбаева) үйлөнүп, жашоодогу оор күндөрдү бирге басып өтүшкөн. Жубайлар үч кызды татыктуу тарбиялап чоңойткон

Куугунтукка кабылган тилчи. Эмгек Кызыл Туу орденинин ээси 1931-жылы Кыргыз маданий курулуш илимий изилдөө институтунда улук илимий кызматкер, эки жылдай Жалал-Абад педагогикалык техникумунда мугалим болуп эмгектенет. 1933-жылы "Туран" партиясынын мүчөсү деген жалаа менен камалып, үч айдан кийин боштондукка чыккан. Бирок үч жылдай куугунтукталып 1936-жылы гана орус-кыргыз сөздүгүн даярдоо үчүн Москвага чакыртылат. Бир жылдан соң ал иштер кайра токтоп калып, бөтөн жерде ишсиз калат. Так ошол маалда Карасаевдин Кыргызстандагы кесиптеш, замандаштары биринин артынан бири камалып, айрымдары шум ажалга туш болгон.

Жакындарына тынчсызданган ата. 1938-жылы кайра сөздүк түзүү иши уланып, СССР Эл комиссарлар советинин "Бюллетенинин" редактору болуп турган. Согуш башталганга чейин Карасаев менен Константин Юдахин Москвада орус-кыргыз сөздүгүнүн үстүнөн күнү-түнү иштеп, бир топ бөлүгүн бүтүп калышкан. Фашисттик Германия Советтер Союзуна кол салганда Карасаев аскер комиссариатына барат, бирок аны фронтко албай коюшкан. Түрколог ал кезде бала-бакырасы менен СССРдин борборунда болчу. Ошондуктан келинчегин жана үч баласын Фрунзеге жиберип, өзү Москвада калган. Немис баскынчылары шаарга жакындаган учурду күндөлүгүнө мындайча баяндаган.

"Кечке противогаз асынып жүрөбүз. Күнүнө нечен жолу тревога болот. Чатырларга чыгып алып күйдүргүч бомбаларды өчүрөбүз. Совет бийлиги чымырканып иштеп жатат. Өлсөк да душманды жеңүү керек деген пикир ар кимдин башында. Бир күнү Москванын айланасын чыңдоо үчүн бардыгыбыз талаага чыктык. Аң казуу, тосмо жасоо иштери жүрүп жатат", — деп жазган Карасаев.

Филолог и тюрколог Кусейин Карасаев
© Фото / предоставлено мемориальным музеем им К. Карасаева
Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер 16 түрк тилинде жана араб, фарси, немисче эркин сүйлөгөн

Алты жылга созулган кордук. 1944-жылы кыргыз-орус сөздүгү жарыкка чыгып, Карасаевге мамлекет тарабынан сыйлык берилип, ошол эле жылы кандидаттык диссертациясын Алматыда жактайт. Кийинки жылдары жогорку окуу жайларда сабак өтүп, шакирттерди тарбиялап өзүн билим берүүгө арнаган. Ошол учурда изилдөөчү окуу куралдарын жазып, окуучулар үчүн морфологиялык, орфографиялык сөздүктөрдү жарыкка чыгарган. Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин түрдүү сыйлык, наамдарына татыган. 1950-жылы эл душманы делип партиядан чыгарылып, жумуштан айдалат.

Ошол кезеңди анын байбичеси Айша Карасаева мындайча эскерген:

"Акты жашым, агарды чачым, не көрбөдү азиз башым, ак эмгегим журт алдында жүзүмдү агартат" деп талыкпастан үйдө иштей берди", — деген ал.

Окумуштуу кызматтан алынып, эмгектери жарыяланбай алты жылдай үй камагында болгон. Ал үчүн андан өткөн кордук жок эле, бирок илимпоз ага дагы сынган эмес. Ошол жылдары да жөн жатпай "Баштан өткөн мажара" деген өмүр баянын жазганга да жетишкен.

Баа жеткис мурастардын автору. 1956-жылы кайра партиялык билетин алып, Кыргыз мамлекеттик университетинде иштеп бир топ күчтүү шакирттерди тарбиялай алган. Биринчи даражадагы "Манас" орденинин кавалери 30 томдон ашык илимий эмгектердин, 20 басма табактай макалалардын автору. Анын 60 миң сөздү өзүнө камтыган "Кыргыз тилинин орфографиялык сөздүгү", "Орусча-кыргызча", "Кыргызча-орусча" сөздүгү, "Накыл сөздөр", "Кыргыз тилинин орфографиялык сөздүгү", "Камус наама" аттуу китептери эл арасында "Карасай сөздүк" деп аталып келет. Мисалы, "Камус наамага" араб, фарси, монгол, калмак, кытай, дунган, уйгур, орус тилдеринен кыргыз тилине кошулган 5000ден ашык сөздүн, терминдин, жер-суу жана адам аттарын, макал-лакаптарды чечмелегенин жазган. Ошондой эле Максим Горькийдин "В людях", "Жизнь ненужного человека", Александр Радищевдин "Петербургдан Москвага саякат", Джонни Родаринин "Чипполино", Леон Кручковскийдин, Рабиндранат Тагордун чыгармаларын, кытай эл жомокторун которгон.

Ученый-филолог, первая кыргызская актриса Айша Карасаева с мужем филологом, тюркологом Кусейином Карасаевым
© Фото / предоставлено мемориальным музеем им К. Карасаева
Залкар инсан өмүрүнүн акыркы жылдарына чейин илим, чыгармачылык менен алектенип жүрүп 97 жашында көз жумуп, сөөгү Каракол шаарына коюлган

19 тил билчү. Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер 16 түрк тилинде жана араб, фарси, немисче эркин сүйлөгөн. 29 жашында кыргыз стенографиясынын негиздөөчүсү Айша Карасаевага (Түмөнбаева) үйлөнүп, жашоодогу оор күндөрдү бирге басып өтүшкөн. Жубайлар үч кызды татыктуу тарбиялап чоңойткон. Улуусу Людмила чейрек кылымдан ашык физикадан сабак берип иштесе, Галина химия илимдеринин кандидаты болгонго чейин жетишкен. Ал эми кичүү кызы Алтынай медицина илимдеринин докторлугуна чейин жетишип, эл аралык деңгээлдеги окумуштуу. Залкар инсан өмүрүнүн акыркы жылдарына чейин илим, чыгармачылык менен алектенип жүрүп 97 жашында көз жумуп, сөөгү Каракол шаарына коюлган. Азыр анын ысымын Бишкектеги бир көчө жана жогорку окуу жай алып жүрөт.

Макала Ысык-Көл облустук архивдин материалдарынан, Айша жана Кусеин Карасаевдин жарыкка чыккан эмгектеринин, шакирттеринин эскерүүлөрүнүн негизинде жасалды.

6727
Белгилер:
Кусейин Карасаев, факты, окумуштуулар, Кыргызстан
Тема:
Кыргыздын көркөм өнөрү, белгилүү инсандары жөнүндө фактылар (381)
Тема боюнча
Дипломдук иши дүйнөнүн 100 мыкты тасмасына кирген. Режиссёр Океев жөнүндө 9 факты
Москваны багындырган мугалим Кондучалова. Легендарлуу министр жөнүндө 8 факты
Жолдошунун алмаштыргыс редактору болгон. Айша Карасаева жөнүндө 6 факты
Маданияттын мыкты кызматкери, Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыктын ээси, акын Акбар Кубанычбеков

Кубанычбеков: адабиятчылар аймактарды аралап элге көп чыгышы керек

44
(жаңыланган 14:36 05.03.2021)
Маданияттын мыкты кызматкери, Алыкул Осмонов атындагы адабий сыйлыктын ээси, акын Акбар Кубанычбеков учурда поэзия тармагы өнүгүүгө багыт алып жатканын белгиледи.
Кубанычбеков: адабиятчылар аймактарды аралап элге көп чыгышы керек

Адабиятчылар маданий ротацияга муктаж болуп турат. Өзгөчө, акындар аймактарды кыдырып, чыгармаларын элге жеткирсе жакшы болмок. Мындай пикирин Акбар Кубанычбеков Sputnik Кыргызстан радиосуна маек куруп жатып билдирди.

Анын айтымында, чыгармалардын сынга кабылуусу анын окулуп жатканынан кабар берет.

"Поэзия тармагы элдик фольклордон чыныгы жазмага өткөнү жакшы эле өсүш болгон. Андан бери көптөгөн залкар акындар чыгып адабий айдыңда өз ордун ээлеп калды. Ал эми эгемендүүлүккө келе турган болсок, ортодо поэзия каралбай калган. Башкача айтканда, чыгарманын окурманы болуусу шарт. Алар жазуучунун өсүүсүнө түрткү болот. Көз карандысыздыктын алгачкы жылдары китеп окулбай калган. Азыр эми акырындап китепти кубалап окугандар пайда болуп келе жатат. Эгемендүүлүк алгандан бери 30 жыл болду. Бул аралыкта жакшы чыгармалар жазылды. Ошолорду иргеп, тандалмаларды топтоо зарыл. Анан адабий тармак маданий ротацияга муктаж болуп турат. Өз кезегинде Байдылда Сарногоевдин барбаган айылы калбаптыр. Азыр деле Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлиги тарабынан акындарга аймактарды кыдыруу боюнча демилгеленсе, чыгармалар элге жетет эле", — деди Кубанычбеков.

Акын учурда жазылып жаткан чыгармалардын сапаты көбүнесе орто заар болуп жатканын кошумчалады.

44
Белгилер:
маданият, ротация, адабият, Акбар Кубанычбеков
Тема боюнча
Эгембердиева: аялзатынын адабиятка келишин жигиттер өздөрү шарттаган
Манасчы Дөөлөт Сыдыков. Архив

Сыдыков: калпакты кезегинде дүйнө эли таажы катары кабыл алган

30
(жаңыланган 13:58 05.03.2021)
Манасчы Дөөлөт Сыдыков кыргыз эли эзелтеден баш кийимди барктап, жаман же ылдый жерге койбой, боз үйгө киргенде кереге, уукка кыстарып коюшканын айтты.
Сыдыков: калпакты кезегинде дүйнө эли таажы катары кабыл алган

Чындыгында чет элдик адамдар кыргыздын калпагына кызыгып, суктанат. Илгери кырк уруу болуп көчүп-конуп, ар элге аралашып жүргөндө кийип жүргөн калпагынан улам кыргыз экени таанылган. Ар кандай чабуул, согуш болгондо башында калпагы бар адамдар бир атанын балдарыбыз деп бири-бирине тийген эмес. Бул тууралуу Дөөлөт Сыдыков Sputnik Кыргызстан радиосунун эфиринде маек куруп жатып билдирди.

Анын айтымында, айрым учурда адамдар өзүнүн уруусунун эн тамгасын түшүрүп кийишкен.

"Калпактын философиясын ар ким ар кандай чечмелеп келет. Алсак, төбөсүндөгү чачыгы кыркылып, кырк уруунун ынтымагын, биримдигин билдирген. Өңү ак мөңгү Ала-Тоого, жээгиндеги кара кыргагы тоонун айланасына конгон элге салыштырылган. Баш кийим төрт тилкеге бөлүнүп, аны төрт тарабың кыбыла деп түшүндүрүшкөн. Калпак Манаста өтө жогору бааланган баш кийим катары айтылат. Улуу Манас, Бакай, Кошой атабыз кийген. Аны дүйнө эли таажы катары кабыл алган. Баш кийимдин төбөсүн көрсөтпөйт дейт эмеспизби. Ошондуктан кыргыз эч качан эңкейип, жүгүнүп же бирөөгө тизелеп кошомат кылган эмес. Азыр улуттук баш кийим терең изилденип, анын тарыхы тээ илгерки фараондорго чейин жетип жатпайбы", — деди Сыдыков.

Манасчы ушу тапта калпакты барктап, даңазалай албай жатканыбызды кошумчалады.

30
Белгилер:
философия, манасчы, баш кийим, калпак, Дөөлөт Сыдыков
Тема боюнча
Парад, жарманке. Бишкекте Калпак күнүнө карата иш-чара өтөт
ӨКМ кызматкери өрт өчүрүү учурунда. Архив

15 саат болду. "Дордойдо" кездеме саткан дүкөндөгү өрт толук өчө элек. Сүрөт

0
(жаңыланган 12:22 07.03.2021)
Тилсиз жоо кечээ 20:30дар чамасында чыккан. Дүкөндүн жалпы аянты 450 чарчы метрди түзсө, болжол менен жарым бөлүгү күйгөн.

БИШКЕК, 7-мар. — Sputnik. Кечээ кечинде Свердлов районуна караштуу "Дордой" базарында чыккан өрт азыркыга чейин өчө электигин ӨКМ билдирди.

Кечээ 20:30дар чамасында жайгашкан "Дордойдогу" "Алтын-Тоо" базарындагы текстиль материалдарын саткан дүкөндөн өрт чыккан.

  • Кечээ кечинде Свердлов районуна караштуу Дордой базарында чыккан өрт азыркыга чейин өчө электигин ӨКМ билдирди
    Кечээ кечинде Свердлов районуна караштуу "Дордой" базарында чыккан өрт азыркыга чейин өчө электигин ӨКМ билдирди
    © Фото / пресс-служба МЧС КР
  • Кечээ 20:30дар чамасында жайгашкан Дордойдогу Алтын-Тоо базарындагы текстиль материалдарын саткан дүкөндөн өрт чыккан
    Кечээ 20:30дар чамасында жайгашкан "Дордойдогу" "Алтын-Тоо" базарындагы текстиль материалдарын саткан дүкөндөн өрт чыккан
    © Фото / пресс-служба МЧС КР
  • Кырсык болгон жерге ӨКМден төрт өрт өчүрүүчү бригада, Бишкек шаардык куткаруу кызматтары тарабынан беш куткаруучу, штаб жана Кризистик кырдаалдарда башкаруу борборунун ыкчам тобу, ИИМден төрт экипаж жана Тез жардам кызматынан бир бригада тартылган. Өрт саат 00:01де чектөөгө алынган
    Кырсык болгон жерге ӨКМден төрт өрт өчүрүүчү бригада, Бишкек шаардык куткаруу кызматтары тарабынан беш куткаруучу, штаб жана Кризистик кырдаалдарда башкаруу борборунун ыкчам тобу, ИИМден төрт экипаж жана Тез жардам кызматынан бир бригада тартылган. Өрт саат 00:01де чектөөгө алынган
    © Фото / пресс-служба МЧС КР
  • Учурда эки өрт өчүрүүчү бөлүм кызмат кылып жатат. Өрттүн келип чыгуу себеби жана келтирилген материалдык чыгымдар такталууда
    Учурда эки өрт өчүрүүчү бөлүм кызмат кылып жатат. Өрттүн келип чыгуу себеби жана келтирилген материалдык чыгымдар такталууда
    © Фото / пресс-служба МЧС КР
1 / 4
© Фото / пресс-служба МЧС КР
Кечээ кечинде Свердлов районуна караштуу "Дордой" базарында чыккан өрт азыркыга чейин өчө электигин ӨКМ билдирди

Кырсык болгон жерге ӨКМден төрт өрт өчүрүүчү бригада, Бишкек шаардык куткаруу кызматтары тарабынан беш куткаруучу, штаб жана Кризистик кырдаалдарда башкаруу борборунун ыкчам тобу, ИИМден төрт экипаж жана Тез жардам кызматынан бир бригада тартылган. Өрт саат 00:01де чектөөгө алынган.

"Дүкөндүн жалпы аянты 450 чарчы метрди түзсө, анын ичинен болжол менен 200 чарчы метри күйгөн. Азыр өрт толугу менен өчө элек. Адатта текстиль материалдары кеч өчөт", — деп айтылат маалыматта.

Учурда эки өрт өчүрүүчү бөлүм кызмат кылып жатат. Өрттүн келип чыгуу себеби жана келтирилген материалдык чыгымдар такталууда.

0
Белгилер:
базар, дүкөн, өрт, ӨКМ, "Дордой" базары
Тема боюнча
Кара-Суу районунда бир мектеп толугу менен күйүп кетти. Сүрөт