Быйыл түрколог, тилчи Кусеин Карасаев жубайы Айша Карасаева менен. Архив

Караңгы элге каапыр да молдо боло алат. Тилчи Кусеин Карасаевдин кеп казынасы

(жаңыланган 17:16 10.03.2021)
Быйыл түрколог, тилчи Кусеин Карасаевдин 120 жылдыгы өлкө аймагында белгиленүүдө. Sputnik Кыргызстан агенттиги өмүрүн илимге, кыргыз тилине арнаган окумуштууну эскерип, анын курч сөздөрүн сунуштайт.

Кусеин Карасаев Ысык-Көл облусунун Түп районундагы Кара-Секи (азыркы Токтоян) айылында 1901-жылы 5-январда туулган. Он жашында молдодон сабак алып, 1914-жылы Караколдогу орус-тузем мектебинде билим алып, 1916-жылы жакындары менен Кытайга качкан. Ал жактан уйгур, татар тилин үйрөнүп, кичине кытайча сүйлөй баштаган.

20га чыкканда Кыргызстанга келип айылдык кеңеште катчы, революциялык комитеттин башчысы болуп иштеп, 1923-жылы Ташкенттеги Казак-кыргыз агартуу институтуна окуганы кетип, ал жактан казак тилин өздөштүргөн.

Андан соң "Эркин Тоо" гезитинин чыгаруу тобуна кирип, макалалардын орфографиясын текшерип, кабарчысы дагы болгон.

Белгилүү тилчи Касым Тыныстанов, Ишеналы Арабаев, Базаркул Данияров жана Осмонкул Алиев менен бирге иштешип, 1926-жылы Баку шаарында уюштурулган түркологдордун биринчи съездине катышкан. Кийин Ленинград шаарындагы Чыгыш институтуна тапшырып бурят, монгол, араб, фарси, немис тилдерин үйрөнгөн.

Эмгек Кызыл Туу орденинин ээси 30 жашында Кыргыз маданий курулуш илим-изилдөө институтунда улук илимий кызматкер болуп, Жалал-Абад педагогикалык техникумунда иштеген.

Биринчи даражадагы "Манас" орденинин кавалери эмгек жолунда 30 томдон ашык илимий эмгектердин, 20 басма табактай макалаларды жазган. Анын 60 миң сөздү өзүнө камтыган "Кыргыз тилинин орфографиялык сөздүгү", "Орусча-кыргызча", "Кыргызча-орусча" сөздүгү, "Накыл сөздөр", "Камус наама" аттуу китептери эл арасында "Карасай сөздүк" деп аталып келет. Мисалы, "Камус наамага" араб, фарси, монгол, калмак, кытай, дунган, уйгур, орус тилдеринен кыргыз тилине кошулган 5000ден ашык сөздүн, терминдин, жер-суу жана адам аттарын, макал-лакаптарды чечмелегенин жазган. Ошондой эле Максим Горькийдин "В людях", "Жизнь ненужного человека", Александр Радищевдин "Петербургдан Москвага саякат", Джонни Родаринин "Чипполино", Леон Кручковскийдин, Рабиндранат Тагордун чыгармаларын, кытай эл жомокторун которгон. Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген ишмер 16 түрк тилинде жана араб, фарси, немисче эркин сүйлөгөн.

Залкар инсан өмүрүнүн акыркы жылдарына чейин илим, чыгармачылык менен алектенип 97 жашында көз жумуп, сөөгү Каракол шаарына коюлган. Азыр анын ысымын Бишкектеги бир көчө жана жогорку окуу жайы алып жүрөт.

***

Ынтымак кеткен кезде өз улутуң өз улутуңдун колу менен жоголот. Бул дайым эсиңерде болсун!

***

Ар бир тарыхый иш, маданий башталыш өзүнөн өзү эле боло калбайт. Анын баштоочулары, демилгечилери, биринчи чыйыр салган адамдары болот.

***

Жаштар — коомдун барометри. Жаштар канчалык ыймандуу, адептүү, тартиптүү, ишкер болсо, коом ошончолук бейпил болот. Жаштар жөнүндө кыргыз эли толгон-токой макалдарды чыгарган. Чыгарган эмес, турмуштан туулган. "Уулуң өсүп атса, уяттуу менен кошуна бол" деп, уулу өсүп жаткан адамдар менен жанашкан. Уулун тарбиялоо атанын мойнунда болгон. Келечегин ойлогон адамдар баласын эркелетип оюна койбостон, мал артына салган. "Атанын ардактаганы эрке уул" адатта акма кулак, тентек чыгат деп осуят кылган. Кой да, жылкы да, уй да, төө да кайтарткан. Айылда молдо болсо, окууга берген. Баланы эстүү аталар ыгы жок эркелетип баккан эмес, эмгекчил кылган.

***

"Кедейлик — кемтик эмес" деген макалды ким чыгарды. Сөзсүз кедейлик — кемтик. Жалкоолуктан кабыргасын кашып жаткандар кедей болот. Кедейдин кара алачыгы болгон. Кедей чирип аткан койдун терисин ийлеп жиберип, кооз тон тиктире албайбы?!

***

"Адам ит жандуу" деген чын экен. Ошончолук кордук көрүп, ишсиз калып, тыйынсыз отуруп калсам да өлүп калганым жок. Кайта чыйралып, эр көңүлдү үмүт алга сүйрөп, жүрө бердим.

***

"Ала койду бөлө кырккан — жүнгө жарыбайт" дегендей, алакандай кыргызды жикке бөлгөн акимдер да, тегеле аң-сезимдүү азаматтар да, карыя адамдар да жакшы кишилер эмес. Кийинки тукумга айтарым ушул.

***

Караңгы элге каапыр да молдо боло алат.

***

Адамдын жашына карата элдин берген сыпаты

Он беш жаш — жарда ойногон улак,

25 жаш — оргуп турган булак.

35 жаш — минилбеген кур ат (адамдын тентек кези)

45 жаш — жыбылжып аккан булак (үйлүү болуп, тизгинин тартып калат)

55 жаш — аша турган бел (адам өзүнө эсеп бериши керек. Өмүрдүн жиби кала бердиби же жыйнакталдыбы)

65 жаш — жайлоодон кайта көчкөн эл (кыш келет, кабак түшүп калат)

75 жаш — жемирилген көр (ден соолук кете баштайт, көз начарлайт)

85 жаш — ооздогу куру жел (санда жок, үйдө отуруп калат)

95 жаш — томпойгон көр.

***

Адам — айланага карап өсөт экен, ошого жараша акыл-эс өнүгө турган көрүнөт. "Көргөн көргөнүн кылат, көсөө түрткөнүн кылат" деген элдин акылман макалы — миңдеген тажрыйбадан сыналып отуруп туулат экен. Макал — коом пикиринин уюткусу экенин макалдатып сүйлөгөн чечендердин сөзүнөн байкадым. Адам көрө-көрө көсөм болот, сүйлөй-сүйлөй чечен болот экен. Чечен, көсөм боло албасам да көп иштин көзүн таптым, көп сөздүн маанисин түшүндүм.

***

Адамды окутуу өзүң окугандан алда канчалык мыкты экенин кийин түшүндүм. Улам алып келген китептерди окуй берип, өзүм дагы жетилдим.

***

Атам Карасай ыраматылык 70тен өткөндө турмуштун запкысында жүрүп, ич оорудан кайтпас сапарга кетти. Кемпир энем 15 жаштагы уулу, кичинекей небереси менен караманча талаада калды. Кыргыз элинин ырайымдуулугу, анын тууганга кайрымдуулугу — канына сиңген салтынын бири эмеспи. Кыйыр тууганыбыз Курман деген адам энеме жыгач үйүн бошотуп берип, өзү боз үйдө, өрдөштө малы менен оокат кылып жүрдү.

***

Кыз балдар — коомубузда эң сүйкүмдүү топ. Булар кыргыз турмушунда өзгөчө мааниге ээ болгон. Ар бир ата-эне кызды бапестеп тарбиялаган. Эркек балдары куур шым кийип жүргөндө кызга кундуз тебетей кийгизген. Аны "көчтүн көркү көгүчкөнүм" деп абдан ардактаган.

***

Шыктуу адамдарыңарды ардактагыла, шык, талант деген учкун. Ал кишинин баарында эле боло бербейт. Чанда адамга гана бүтөт. Ошол учкун жакшы шартта болсо, алоолонуп жалбырттайт. Жаман шартта болсо, өчүп калат. Далай шыктуу адамдарыбыз жаман шартта болгондуктан өчүп калды.

Белгилер:
кеп казына, Кусейин Карасаев, окумуштуулар, Кыргызстан
Тема боюнча
Жакшылык эч качан дооланбайт. Жазуучу Калканбай Ашымбаевдин кеп казынасы

Улуттук банк Жусуп Баласагын тууралуу ролик тартты. Видео

(жаңыланган 00:31 22.04.2021)
Кыргызстандын Улуттук банкы Facebook социалдык тармагына улуу ойчул Жусуп Баласагын тууралуу ролик жарыялады.

Актёрлор Марат Алышпаев жана Назым Мендебаиров роль жараткан роликтин режиссёру Руслан Акун.

Сценарий боюнча Жусуп Баласагынды хандын алдына чакырышат. Ал жерде чогулгандардын бардыгы ханга перс тилинде сүйлөп, кылыч белек кылып жаткан болот.
Баласагындын хан алдында жалтанбай туруп кыргыз тилинде сүйлөгөнү ал жердегилерге жакпайт.

Ошондо ойчул башчыга кайрылып, “Элим өз тилинде жазып, билимин өркүндөтсө дейм” деп жооп берет. Аны мындай сөздөрүнөн кийин хан башкы кеңешчиси кылып шайлап коёт.

Улуу ойчул, акын, саясат таануучу, мамлекеттик ишмер Жусуп Баласагын 1015-жылы, айрым маалыматтар боюнча 1016-жылы Карахандар каганатындагы Чүй өрөөнүнүн чыгышындагы азыркы Токмок шаарына жакын жерде жайгашкан биринчи борбору — Баласагын шаарында туулган.

1069-1070-жылдары Жусуп Баласагын жазган түрк тилиндеги "Кутадгу билиг" ("Куттуу билим") эмгеги дүйнөнүн көп тилдерине которулган.
Азыркы учурда Жусуптун "Кутадгу билиг" поэмасынын үч нускасы сакталып турат. Бир нускасы Вена шаарында (Австрия) сакталуу. Египеттин борбору Каир шаарында сакталып турган экинчи нуска 1986-ж. табылган.

Ал эми Намангандан табылган үчүнчү нускасы азыр белгилүү болгон нускалардын эң толугу болуп эсептелинет. Эстеликтин үчүнчү нускасы азыр Өзбекстан илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун кол жазмалар фондунда сакталууда. Наманган жана Каир шаарларынан табылган нускалар араб ариби менен жазылган.

Улуттук банк роликтерди Кыргызстандын эгемендүүлүгүнүн 30 жылдыгына карата тартып жатат.

Белгилер:
ролик, Жусуп Баласагын, Улуттук банк, Кыргызстан
Тема боюнча
Нөшөрлөгөн жаанга карабай Саякбайды уккан эл. Улуттук банктын видеосу
Кер мурут жигит Сүймөнкул Чокморов. Улуттук банктын улуу инсан тууралуу видеосу

Согуштун балдары. Океев, Жакиев жана Байжиевдин таберик сүрөтү

(жаңыланган 18:41 21.04.2021)
Sputnik Кыргызстан маалымат агенттиги архивде сакталып жаткан сейрек сүрөттөрдү жарыялап, тарыхын баяндайт.
Байбичеси Жумаш Өмүрова жана кызы Азиза Океева менен турган СССРдин эл артисти, белгилүү режиссер Төлөмүш Океев менен Кыргыз эл баатыры, жазуучу Бексултан Жакиев жана КРдин эл жазуучусу, драматург Мар Байжиевдин сүрөтү 1995-жылы Бишкек шаарында тартылган
© Sputnik / Александр Федоров

Байбичеси Жумаш Өмүрова жана кызы Азиза Океева менен турган СССРдин эл артисти, белгилүү режиссер Төлөмүш Океев менен Кыргыз эл баатыры, жазуучу Бексултан Жакиев жана КРдин эл жазуучусу, драматург Мар Байжиевдин сүрөтү 1995-жылы Бишкек шаарында тартылган.

Ал жылы Океевдин 60 жылдыгы белгиленип, кинематографисттин жакындары, кесиптештери Опера жана балет театрына чогулган эле.

Ошол кезеңди сценарист Мар Байжиев мындайча эскерди.

"Төлөмүш менен Бексултан бир айылда чогуу окушкан, үчөөбүз тең согуштан кийинки балдарбыз. Жакиев экөөбүз филология факультетинде бирге билим алдык. Мен орус, ал кыргыз бөлүмүндө студент болчу. Кийин Океев Ленинграддагы Киноинженерлер институтунун электротехникалык факультетинин үн режиссёр адистигин бүтүрүп келгенде мен "Кыргызфильмде" редактор болчумун. Ал жылдары бирге иштешип, кеңешип иш кылып жүрдүк. Анткени ал жылдары бизде көпчүлүк кыргыз кинолорун еврейлер, орустар тартышчу. Нуртай Борбиев, Геннадий Базаров, Болот Шамшиевдер жаңыдан жогорку окуу жайды бүтүп келе башташкан. Жаштар кыргыз эли кандай таланттуу, акылман эл экенин көрсөткүбүз келип бири-бирибиз менен тыгыз иштешип, ата мекендик кинематографияны дүйнөлүк деңгээлге чыгаруунун көздөчүбүз", — деди драматург.

Байжиев чыгармачылыгында Океевдин "Ак илбирстин тукуму", "Алтын күз" кинофильминин, Бексултан Жакиев "Мурасынын" сценарийин жазган.

1995-жылы Төлөмүш Океев Кыргызстандын Түркиядагы толук жана ыйгарым укуктуу элчиси болуп иштеп турган.

Белгилер:
таберик сүрөт, Бексултан Жакиев, Мар Байжиев, Төлөмүш Океев, Кыргызстан
Тема:
"Таберик сүрөт" — сейрек кездешкен ирмемдер
Тема боюнча
Чокморовдун ден соолугун алган "Караш-Караш окуясы". Таберик сүрөт
Кыргыз окумуштууларынын Бакайы — Юдахин шакирттери менен. Таберик сүрөт
Якутияда бугу издеген Болот Шамшиев, Жолон Мамытов, Айтурган Темирова. Таберик сүрөт

Чет өлкөгө чыгуучу паспорт жок Мамкаттоо элди тушап койду. Видео иликтөө

Өлкөдө паспорт кризиси жогорку чегине жетти. Учурда жүздөгөн кыргызстандык жалпы жарандык, башкача айтканда, чет өлкөгө чыгуучу паспорт ала албай убара. Мамлекет эмнеге өз жарандарын жөнөкөй эле паспорт менен камсыздай албай жатат?

Мамлекеттик каттоо кызматы жаңы үлгүдөгү электрондук биометрикалык паспортторду берүүгө камынган. Бирок алар өз убагында даяр болгон жок. Анысы аз келгенсип, эски үлгүдөгү жалпы жарандык паспортторду чыгарууну токтотуп коюшкан. Адистердин айтымында, эгер көбүрөөк жасатып койгондо маселе жаралмак эмес.

Sputnik Кыргызстан агенттиги жарандарды тушап койгон паспорт тартыштыгы эмнеден келип чыкканын иликтеди.

Өзүмдүн паспортумду ала албай убарамын

Бишкек шаарынын тургуну Азиз Субанбеков үй-бүлөсү менен Америкага кетмек. Бирок февраль айынан бери убара болуп жүрөт.

"Өзүмө, жубайыма жана эки кызыма чет өлкөгө чыгуучу паспорт алайын деп Калкты тейлөө борборуна барсам "бланк түгөнүп калган, май айынын башында болот" дешти. Чет өлкөгө кетүүгө бардык маселе чечилген, бизди паспорт гана кармап турат. Эгер авиабилет сатып алган болсоң, анын негизинде берерин айтып жатышат. Бирок ага ишенбейм, жок жерден чоң суммадагы акчага күйүп калгым келбейт", — деди Субанбеков.

Ал эми Венера Таштаналиеванын паспортунун мөөнөтү бүтүп, бир айдан бери алмаштыра албай жүргөнүн айтты. Анын Түркияда туруктуу жумушу, жашаган үйү да бар эле.

"Пандемияда келип кайра кете албай калдым. Кыргызстандын жараны болуп туруп өзүмдүн паспортумду алуу ушунча оор болуп жатат", — деди Таштаналиева.

Паспорт алгандардын саны үч эсе өсүп кетти

Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасы Акын Мамбеталиев 2020-жылдын декабрында жана 2021-жылдын январь-февралында жалпы жарандык паспорт алгандардын саны үч эсе өсүп кеткенин айтууда.

Председатель Государственной регистрационной службы Кыргызской Республики Акын Мамбеталиев в своем рабочем кабинете
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасы Акын Мамбеталиев
"Былтыр июль айында бизде 300 миңдей паспорт бар болчу. Негизи айына орто эсеп менен 25-30 миң даана берчүбүз. Өткөн жылы COVID көбөйгөн учурда суроо-талап 5-10 миңге түшүп кетти. Анализ кылып көрсөк быйылкы июнга чейин жетмек. Бирок кышында үч эсе жогорулап, үч айда эле 180 миң паспорт бердик. Көбү Казакстан менен Россияга чыга баштады. Анан да бул өлкөлөр эпидкырдаалдан улам жалпы жарандык паспорт менен кирүүнү талап кылган. Кийинчерээк ал чектөөнү алып, кайра ID паспортко уруксат берди", — деди Мамбеталиев.

Деген менен суроо-талап канчага өскөнүн мурунку жылдарга салыштыруу үчүн статистиканы сурасак, Мамкаттоо бере алган жок.

Мурда Таалайбек Жумадыловдун "Интел Линкс" компаниясы кыргыз жарандарынын паспортун басып чыгарчу. Ал мындай кризис биометрикалык паспортторду чыгаруу кечеңдегенден эмес, азыркы колдонуудагы паспорттордун запасы камдалбаганынан жаралганын айтат.

"Мамлекеттик каттоо кызматы алдын ала жылдык запасты сатып алышы керек эле. Алар көбүрөөк камдап коюунун ордуна өз күчүнө ашкере ишенип алышты окшойт. 1-январдан же 1-марттан тарта жаңы долбоорду ишке киргизебиз деп ойлошкон. Бул өндүрүш, күтүлбөгөн жагдайлардын жаралып калуу тобокелчилиги ар дайым болуп келген. Ошондуктан алар кол тийбестик запасын түзгөн эмес. Натыйжада ушундай кырдаалга кептелип отурушат", — деди эксперт.

Учурдагы жалпы жарандык паспортторду англиялык De la Rue компаниясы басып чыгарат. Жумадыловдун айтымында, аталган ишкана "буюртма 300 миңден кем эмес көлөмдө болсун, аны декабрдан кийин гана даярдап беребиз" деген талабын койгон. Себеби айла жоктон буюртма берилип жатканын алар да билип, коммерциялык кызыкчылыгын көздөп жатат.

Мамкаттоонун төрагасынын мындай буюртма берүү ниети жок. Ал журналисттин суроосуна жооп берип жатып май айынын аягында жаңы үлгүдөгү паспорттор элдин колуна тиерин убадалады. Учурда тендерден уткан германиялык Mühlbauer ID Services GmbH компаниясы 1 миллион 200 миң даана бланк басып чыгарып койгон. Ага персоналдык маалыматтарды Мамкаттоо өзү киргизет. Бул үчүн 2017-жылы жабдыктар БУУнун Өнүктүрүү программасынын колдоосу менен алынган.

Паспорт аларың менен чет өлкөгө чыга албайсың

Майга чейин жасап жетишери да шек жаратат. Себеби азыркыга чейин жаңы муундагы паспорттордун сүрөттөлүшү, үлгүлөрү жана жарактуулук мөөнөттөрүн бекитүү жөнүндө өкмөттүн токтому чыга элек. Андан соң жаңы документти Эл аралык жарандык авиация уюмуна мүчө мамлекеттер (ICAO) таанышы керек. Башкача айтканда, Тышкы иштер министрлиги аркылуу жаңы паспорттун үлгүсү чет мамлекеттерге жөнөтүлүп, алардын тийиштүү органдары кабардар болушу шарт.

Премьер-министр Улукбек Марипов кабарлады Ош облусуна болгон жумушчу сапарынын жүрүшүндө
© Пресс-служба правительства / Алишер Алиев
Эксперттин айтымында, легализациялоо процессине 90 күндүк убакыт кетет. Демек, жарандарга майда паспорт берилген чакта да дароо эле каалаган өлкөсүнө чыгып кете албайт.

Мунун айынан кимдир бирөө көздөгөн жумушуна, окуусуна бара албай, дагы бирөөнүн кыялы орундалбай калышы мүмкүн. Ошондой эле чет өлкөдө дарыланууга, операция жасатууга муктаж жарандардын өмүрү коркунучта. Мындан улам элдин убалы кимге деген суроо жаралат?

Жогорку Кеңештин депутаты Аалы Карашев паспорт кризиси үчүн эч ким жоопко тартылбаганын сындады.

Депутат Жогорку Кенеша Аалы Карашев
© Фото / пресс-служба ЖК
Жогорку Кеңештин депутаты Аалы Карашев
"Бизге бул өнөкөт болуп калды. Башка өлкөлөргө деле уят болуп бүтмөй болдук. Күнөөлүүлөрдүн жоопкерчилигин караш керек. Буга эл күнөөлүү эмес да. Качанкыга чейин ушинтип жүрө беребиз?" — деди Карашев.

Өз кезегинде Акын Мамбеталиев мындай кырдаалга кептелгени үчүн жетекчи катары элден кечирим сурады.

Ошону менен бирге ал 14-апрелге карата 11 800дөй бланк калганын билдирди. Учурда жалпы жарандык паспорт негиздеме менен гана берилип жатат.

"Чет өлкөгө дарыланууга, ооруган кишини коштоп барчулар, окууга тапшыруучулар, ал жактагы ата-энелер балдарын өзүнө чакырууну кааласа бизге арыз жазышы керек. Комиссия карап четинен берип жатат. Ал эми эс алууга бараткандарга паспорт бере албайбыз", — деди Мамбеталиев.

Эксперт Таалайбек Жумадылов дефицит жаралган учурда кырдаалдан акча жасоого азгырылгандар сөзсүз түрдө чыгарын белгилеп, азыркыдай шартта паспорт алуу үчүн 1 500 долларга чейин берип жатканын айтты.

Демек, мындан да акча жасагандар чыкпайт деп эч ким кепилдик бере албайт сыяктуу.

Дизайны эмнеге өзгөрдү

Эми тарыхка бир аз токтоло кетели. Биометрикалык жалпы жарандык паспортко өтүү жараяны 2018-жылы башталган. Кийинчерээк ведомстволор аралык комиссия түзүлүп, мындай дизайндагы паспорт иштеп чыгышкан.

Ал эми 2020-жылы Мамлекеттик каттоо кызматы коопсуздук элементтерин күчөтүү максатында деп өз алдынча эле сырткы көрүнүшүн ушундай кылып өзгөрткөн. Бул дизайн көпчүлүккө жага бербей, шакаба кылгандар да болгон.

Мыйзам боюнча жаңы үлгүдөгү паспорт өкмөттүн токтому менен кабыл алынышы керек эле. Бирок жарандар кандай паспорт менен жүрүшү керектигин Мамкаттоонун жетекчилиги гана чечип койгон.

Эми убагында бүтпөсө катуу жазаланат

Март айында өкмөт башчы Улукбек Марипов биометрикалык паспорт өз мөөнөтүндө даярдалбаганы үчүн Мамкаттоонун төрагасы Акын Мамбеталиевге сөгүш берип, аталган ишке жооптуу орун басары Тилек Батыркановду жумуштан алган. Эгер дагы үзгүлтүккө учураса катуу жаза колдонуларын эскерткен.

Ал эми мөөнөтү бүтүп бараткан жалпы жарандык паспорттун мөөнөтүн 1-сентябрга чейин узартуу чечими кабыл алынган. Бирок бул да элди сооротуунун бир түрү катары кабылданууда. Себеби документтин жарактуулугун узартуу үчүн паспортко штамп гана басылат. Ага кабыл алчу өлкөлөр ишенери күмөн, себеби аны жасалмалап коюу да мүмкүн.

Ал эми алты ай же бир жылга виза ачтырууну каалагандардын жаңы паспорттун келишин күтүүдөн башка айласы жок.

Белгилер:
Акын Мамбеталиев, Кыргызстан, жаран, дефицит, паспорт, Мамлекеттик каттоо кызматы
Тема боюнча
Ишканалар канча сомдон төлөйт? Электр кубаты үчүн сунушталган бардык тарифтер
Бир айда 20 миң адам паспорт алып, жарымы улутун көрсөттүрдү