Чыгаан акын, комузчу, ойчул, күүчү, обончу Арстанбек Буйлаш (Бойлош) уулунун эстелиги. Архивдик сүрөт

Заманың келди жакындап, тайган иттей такымдап. Олуя акын Арстанбек тууралуу 13 факты

627
(жаңыланган 14:33 14.02.2021)
Чыгаан акын, комузчу, ойчул, күүчү, обончу Арстанбек Буйлаш (Бойлош) уулу тууралуу  аңыз сөз эл арасында көп жылдар бою оозеки гана айтылып келген, кагазга түшпөгөндөн кийин андай маалыматтар таразадай так болду деп айтуу бир кыйла опурталдуу эле.

Арстанбек жөнүндө советтик учурда ашкере айтууга, жазууга атайын кызматтар жана партиялык уюмдар катуу тыюу салган. Өткөн кылымдын соңунда гана Арстанбек Буйлаш уулунун мурастарынын өтө аз бөлүгү болсо да колубузга тийди. Осмонкул Бөлөбалаев "Кийинкиге калганга, тарых айтып ырдаган, ак-каранын баарысын, таанып айтып ырдаган" деп мүнөздөгөн Арстанбек ырчы тууралуу 12 факт сунуштайбыз.

Атасы болуш, өзү бий болгон. Тарыхчы-архивчи Кыяс Молдокасымовдун Алматы шаарынын архивинен тапкан документтер боюнча Арстанбектин атасы Буйлаш Нарын дарыясынын жээгинде болуш болгон, ал тынымсейит уруусунан чыккан. Уулу Арстанбек Ысык-Көлдүн Жууку болушунун биринчи айылына 1873-жылы үч жылдык мөөнөткө бий болуп шайланган.

Туулган, каза болгон жылдары так эмес. Арстанбек акындын жашаган мезгили 1824-1878-жылдар деген да, 1840-1882-жылдар деген да бири-биринен бир кыйла алыс даталарды айткан эки ача пикирлер бар. Бир булактарда Ысык-Көлдүн Сыртында туулган делет (Асан Кайбылда уулу), башка булактарда анын киндик кан тамган жери Нарындын Ийри-Суу деген айылы экендиги айтылат, дагы бир окумуштуулар Ысык-Көлдүн Тескей тарабында деп жалпылап атаган (М.Богданова, М.Абдылдаев).

Баланын түшү. Буйлаш улуу аялынан беш балалуу болгон, кичүү аялы Ысык-Көлдөгү бугунун желдең уруусунун кызы Төрөкандан эки бала, анын бири ушул Арстанбек төрөлгөн. Арстанбек 12-13 жашка келген кезинде түш көрөт. Түшүндө кош өркөчү баладай ак төөгө минип, боз төө чепкен кийип, ак дөбө жерге чыгып алыптыр, ак комузду колго алып чертип жатканда дөбөнү тегеректеген казак, кыргыз калың эл черткенине тегиз ыраазы болуп алкап, батасын берип жаткан экен. Кийин чын эле ушул айтканы келип, казак-кыргызга даңазалуу ырчы болот. Балага Айтымбет деген уста комуз чаап берет, ошол кезде ал күйгөн, секетбай ырларынан ырдап, "Кожожаш" сыяктуу дастандардан да айта койгон.

Анжияндын акими Алымбектин ээрчитме ырчысы болгон. Арстанбек 16га келип калганда кайсы бир күнөөсү үчүн атасы Буйлаш баш болгон тынымсейиттин жакшылары Кокон хандыгынын Анжияндагы ордосуна сурак берүү үчүн ал жердин беги атактуу Алымбек датканын алдына алдырылат. Уруу жакшыларын балтыр эти толо элек Арстанбек да ээрчип алганы менен аны суракка киргизбейт, анан аргасы куруган бала Анжиян атарыбындагы кыргыз айылдарына барып өнөрүн көрсөтүп жүрөт. Аркадан келген бала тууралуу Алымбек да кабардар болуп, өзүнө чакырттырат. Ошондон кийин ал Анжиян башкаруучусунун комузчулары менен да, ырчылары менен да сынакка катышып, негизинен аларды жеңип чыгып, Алымбектин ээрчитме ырчысына айланат. Алай менен Ошто, Маргалаң менен Кокондо, Анжиян менен Парганада, Аксы менен Таласта ж.б. далай жерлерде Алымбек, Мааразык, Кулназар деген ордо бектери менен кошо болуп, биринчиден, эл турмушун, Кокон хандыгынын адилетсиз мыйзамдарын көрүп көзү бышат; экинчиден, акындык дараметин, тажрыйбасын өстүрөт; үчүнчүдөн, тилге аябай бай анжияндык, аксылык, алайлык кыргыздардын, кара-дарыялык жана баткендик ичкиликтердин сөз корун өзүнө сиңирет. Акыры жигит көркөм сөздү кастарлай билген Алымбек датканын ишенимине кирип, атасы баш болгон тынымсейиттин тың чыкмаларын азат кылып бошотуп жиберет да, өзү да жыл айланып чоң олжо менен жерине кайтып барат.

Кыргыз урууларын биримдикке чакырган. Арстанбек өз мезгилинде ири коомдук ишмер, элдик дипломат болгон. Кыргыз тарыхынын "кара тагы" сарбагыштар менен бугулардын чабышы эки ири уруунун жок болуп калышына, ал уруштун аягы бүткүл аркалык кыргыздардын согушуна айланып кетишине, а түгүл уруулук конфликтилерге анжияндык-алайлык туугандарды да аралаштырууга аз эле жетпей токтогон. Бул кезди мындай айтат: "Элибизден ажырап, элик болуп турабыз, каптап тузду көтөргөн, көлүк болуп турабыз, башка чапса былк этпес, өлүк болуп турабыз". Ошол алааматты ооздуктап калгандардын катарында нускоочу акын Арстанбек да бар эле. Ал Ормон хан өлтүрүлгөн соң Төрөгелди тарабынан бугуларга карата канга-кан деп кылкылдаган көп жигит жоо чапканга камынып турганда мындай деп айткан: "Эрегиштен эр өлөт, эрегиштен эр өлсө, эрлер өлүп бейажал, эл ичинде өчпөс из калат". Андан ары дагы түздөн-түз Төрөгелди баатырга кайрылып, "жете келип камчы уруп, жетимдин санын көбөйтпө, кара чулгап башына, жесирдин жашын көлдөтпө" десе, Үмөтаалыга: "Оо, Үмөтаалы, чырагым, башы бүтүн Айда бар, атасы өлбөс кайда бар, көзү бүтүн Күндө бар, көсөмү өлбөс кайда бар", – деп ааламды, Айды, Күндү айтып, Жердеги көр тиричиликтен өйдө болууга, кечиримдүү болууга чакырып, ортодо караламан калк кырылып кетерин түшүндүрүп, акылмандык милдетин аткарып, даанышман акын атыккан.

Заман зарын ырдаган. Болжолу 1852-1870-жылдардын аралыгында Арстанбектин "Тар заман" деген чыгармасы жаралган. Мына ошол чыгармасы менен ал Калыгул, Молдо Кылыч, Молдо Нияз сыяктуу акындар менен акыр заманды ырдаган "замана поэзиясынын" өкүлү деп айтылат. Алар бул агымдын идеяларын бир жактан көчүрүп келишкен эмес, же биз "заманачыларбыз" деп да ойлошпогон, аларды кийин тоталитардык бийликтин камчы чапкан сынчылары эле ушинтип аташкан. Чынында алар бир дин менен экинчи диндин, бир улут менен экинчи улуттун, Чыгыш менен Батыштын катуу карама-каршылыгы биринчи жолу кездешкен, окшошпогон салттар тогошкон жылдарга туш келип калышты жана ошол кездеги элдин психологиялык абалын, көз карашын чагылдырган. "Тар заманда" бөтөн элдин маданиятын, саясатын кабыл албаган адамдын адептик түшүнүктөрүнүн өзгөрүшү тууралуу ой толгоосу берилген. Орустардын келиши менен жаңы мамилелер пайда болуп, адамдардын жүрүш-турушу акыр заманга барат. Мисалы, "эми атасынан баласы кыйын чыгат", "мейилкадыр болом деп, элечегин булгалап, зайып чыгат", "кичи атанын баласы улук болот", "адамзаттын билгени амал болот", "журтта ургаачы көбөйүп, бой азаят", "кыз он бешке чыкканда энесине баш бербей, боюн күүлөйт", "эмки азамат баарысын катын бийлейт", "зайып чыгып жыйынга чечен болот", "эки агайын бир тууган, акы алышат", "салам айтса, алик жок", "шарият менен иши жок", "кыз сыйлабайт энесин", кыскасы, "байыркыдан барк кетти, каада-нуска нарк кетти". Мына ушундай руханий кризис башка маданияттардын келиши менен пайда болуп, эзелтеден улуттук наркын сактап келген кыргыздар үчүн "устаранын мизиндей оодарылган дүнүйө" менен кездешүү акындын ички дүйнөсүн уйгу-туйгу кылып акыр заманга мүнөздүү фактыларды саноо менен ошол абалдан кантип чыгуунун жылчыктары көрсөтүлбөйт, бирок мурдатан колдонулуп келген элдик каада-салт, улуттук нарк азыркы кирип жаткан жаңы нерселерден өйдө экендиги, эл мурда азыркыларга караганда ыймандуу болуп келгендиги айтылат.

Советтик идеологиянын элегинде эленип калган. Тоталитардык-бийликчил заманда Арстанбектин тектүү атанын уулу экенин айтышканы менен аны Буйлаштын токолунан, атүгүл эри карабай кеткен салбар аялынан төрөлгөн деп жүрүшкөн. Жанагы ызы-чуу жараткан ыры "Тар замандын" өзүнө таандык обону, күүсү, ыргагы, муңдуу кайрыктары болуп, комузда коштолуп аткарылган экен да, журт көйгөйүн айтканы үчүн эл үнсүз-сөзсүз отуруп угуп, ый коштолуп турган. Адабиятчы Осмонакун Ибраимов мындай деп жазат: "Арстанбектин эң негизги адабий мурасы, айткан жеринде элди буркуратып ыйлаткан классикалык ыры, албетте, "Тар заман" аттуу чыгарма болгон. "Тар заман" — бул доор ыры, дагы тактап айтсак, доор ыйы". "Тар заманды" эл суранып ырдатып, бирок ырдап баштаганда эле уккандын баары буркурап ыйлачу экен. Аткаминерлер, бийлер менен болуштар бир нече жолу "Арстанбекти кармап, тилин кескиле" деп буйрук да берип көрүшүптүр, бирок элдин уулу атанып, алыс менен жакынга атагы кеткен акынды эл болуштардын колуна салып бермек беле? Советтик учурда эле, мисалы, 1922-жылы Каюм Мифтаков анын ырларын жазып алганы менен цензура аларды элге жарыялабай келген.

Жеңижок учурашканы барганда. Арстанбектин Жеңижок менен учурашуу ыры кыргыз акындар поэзиясындагы классикалык чыгармалардын бири деп айтууга негиз берүүчү көркөм мурас. Анда Арстанбекти издеп Аксыдан Ысык-Көлдүн Түбүндөгү Каркыра жайлоосуна барган бала ырчы Жеңижокко чейин Эсенаман, Наркүл, Нурмолдо сыяктуу акындардын ырчылык жана адамдык нарк-насилине баа берип, ар биринин, анын ичинде Жеңижоктун да оң жана терс жактарын айтып келип, батасын берип, ырчы болуу үчүн эмнелер керек экенин баса белгилейт:

Ырчы болсоң, сынчы бол,
Зөөкүрдү чабар камчы бол,
Кургак жерге тамчы бол.

Дүлөйлөргө кулак бол,
Чөлдүү жерге булак бол.
Аргымак минген баатыр бол.

Кыскасы, "канкорлорго – касап, калп айтканга – мазак, ууруларга – айгак, ушакчыга – сайгак, бечарага – калка, беделсизге – арка, ашта-тойдо – мырза, акындарга – нуска, кошоматтан – алыс, калыс, устага – балка, баатырга – калка бол" деп далай сапаттарды айтып, андан ары "мындай болуп өт", "андай болуп өт" деп келип, андан соң ук дегенге түшөт:

Сынчылардын сынын ук,
Ырчылардын ырын ук,
Жомокчуну издеп ук,
Ушакчыны уктап ук,
Акылманды аңдап ук,
Дудуктарды жаңдап ук,
Чечендердин сөзүн ук,
Көсөмдөрдүн көчүн ук,
Комузчунун күүсүн ук,
Кыякчыны кылдат ук,
Добулбастын доошун ук,
Чоорчуну чордоп ук ж.б

Тайлак баатырдын айкели. Архив
© Фото / Госдирекция по подготовке и проведению года истории и культуры
Андан ары темир комузду, жолоочуну, добогерди, манасчыны, кошокчуну, боз балдардын ырын, булбулдун үнүн, кыз баланын сырын ж.б. нерселерди ук деп отурат. Бул Жеңижокко айтылып жаткан насааттар жалпы эле кыргыз акындары кандай болушу керектиги, кандай адамдан акын чыгары тууралуу элдик түшүнүктөрдүн терең педагогикалык мааниде жалпыланышы, болочоктогу акынды нравалык-эстетикалык жактан тарбиялоо боюнча элдик окуу китебинин олуттуу барактары сыяктанат. Акын болуш үчүн булар эле эмес, ошол акын болуучу адамдын инсаны, адамдык сапаттары да башкача болушу керек. Насааттар айтылуу менен жыйырмалардагы Жеңижок менен элүүлөргө барып калган Арстанбек акындык өнөрдүн эстетикасын жана акындыктын этикасын узак сабак сөзгө алуу менен өздөрүнө чейинки элдик ойлорду жалпылап, жыйынтыктап, өз пикирлери менен аларды бекемдеп, анан кийинки муундарга насаат катары өткөрүп берип жатат. Акын үчүн эң биринчи кезекте адам болуу, эл турмушун үйрөнүү, башкалардан үлгү алуу, көркөм сөздүн гүлүн терүү зарылдыгы белгиленет, Жеңижок ошолорду назарга алса гана элдик акын болуп чыгат. Кийин турмуш көрсөткөндөй, устат акындын тарбия-таалимин алып, аны көкүрөгүнө сиңирген Жеңижок "айтышарга теңи жок" улуу акын катары казак-кыргызга таанылат.

Элдик макал-ылакапка айланып кеткен саптар. Башатында Арстанбек чыгарып, кийин жалпы элдик болуп калган дидактикалык максаттагы айрым саптарды окуп көрөлү: "Ит төрөсү – Кумайык, куш төрөсү – Буудайык"; "Карынын сөзүн капка сал, калк оозунда нуска бар"; "Тиш – ырыскы, тил – дөөлөт, тирүүлүгүң бир дөөлөт"; "Жакшыга жаман жеткен жок"; "Ушул заман тар заман, азуулууга бар заман"; "Заманың келди жакындап, тайган иттей такымдап"; "Эсиң оосо, эчки бак"; "Көлдүн башын сарт алды, көкүрөктү дарт алды"; "Адам өлсө, ый калат, акылман өлсө, сый калат", "Оту, чөбү жок туруп, малы семиз керме тоо"; "Эл менен сен бийиксиң, элден чыксаң кийиксиң" ж.б. Акындын тарбиячылыгы, элдик педагог болгондугу мына ушул сыяктуу саптардын жүз элүү жылдай убакыттан бери калк ичинде айтылып келе жаткандыгы, адамдарды тарбиялоого кошкон салымы зор экендиги менен түшүндүрүлөт.

Устат комузчу, айтыш өнөрүнүн залкары. Арстанбек чоң комузчу да болгон, эки жүздөй кара күүлөрдү чыгарган, бизге жеткен "Арстанбектин арман күү", "Кербез", "Солтон-Сары", "Кет Бука", "Ат чубатар ботою" деген күүлөрү аткарылып келет. Ар бир өзүн кыйын ойлогон комузчу Арстанбектин күүлөрүнө кайрылбай койбойт. Анын казак акындары Каңтарбай, Сүйүмбай, кыргыз акыны Жеңижок менен сөз айтыштары, Ормондун Сейдилканы, Түштүк жактан Сарт ырчы менен күү айташтары белгилүү жана өтө көп айтыштары белгисиз бойдон жылдардын закымында калып калды.

Алп акындын "Керээзи". Бул "Керээз" деп аталган санат ыры оорунун айынан өзүнүн өлүм менен бет келип калганда дагы бир ырчы Солтобайга айтып калтырган осуяттары сыяктанат. Жаштык менен өлүм алдындагы адамдын абалы контрасттуу көрүнүштөр аркылуу чагылдырылат, мисалы, "кыл муруту жок чакта, кылтылдаган шок чакта" "оюндун эптүүсү", "токойдун тотусу", "бозойдун оттуусу", "жоргонун күлүгү", "токойдун күкүгү", "бозойдун күл чогу" сыяктуу сапаттарда болсо, эми болсо денин кесел чырмаган пенденин абалы — "үнүнүн мукамы кеткен", "өңүнүн нуру кеткен". Философ-педагог акындын башкы айтуучу ою — өмүр бир күн соңуна жетет, "ажалдан күчтүү балбан жок, бул ажал чеченди алган, кары-жашка карабай неченди алган, эшенди алган, кыздарды алган, балдарды алган, келинди алган, ал гана эмес ит төрөсү Кумайыкты, куш төрөсү Буудайыкты алган. Өлүм келип калганда "баламды коюп мени ал деп атаң турбайт арага", "тогуз ай курсак көтөргөн энең турбайт арага", "алганым деп жан берген аялың турбайт арага", "айткан сөзүң куш болгон досуң түшпөйт арага", "камчы салар жөлөгүң агаң түшпөйт арага"... кыскасы, карындашың, эжең... ар бири саналып отурат, бирок алардын бирөө да сени өлүмдөн арачалап алып кала албайт, адам үчүн өлүмдөн кыйын душман жок. Демек, жалгыз Арстанбек өлгөн менен анын артында ыры калат, "айтылбаган сөз калат", Ай калат, Күн калат, түн калат, көл калат, жер калат, кен калат, кыскасы, бир адамдын руху жок болгону менен материалдык дүйнө баягысы баягы бойдон тура берет.

Акындын казасы. Арстанбектин сөөгү Ысык-Көлдүн Саруу менен Дарканынын ортосундагы Жууку суунун үстүндөгү Таш-Кыя деген жерге коюлат. 1994-жылы Арстанбек Буйлаш уулунун 170 жылдыгы Нарын шаарында чоң салтанат менен өтүп, калаага кире бериш жерге эстелиги орнотулган. Арстанбектин кошоктору, армандары, санаттары, термелери, керээздери анын алп акын болгонун айгинелейт. "Төштүк", "Кожожаш", "Чоро" ("Шоро"), "Бердикожо жалгызым", "Беш казак" сыяктуу дастандарды, "Манастан" "Көкөтөйдүн ашын" чебер аткарган деген сөздөр калган, бирок алар бизге жетпей калды.

Өнөр мураскери. Ушу тапта акындык өнөрдү аркалап, эл оозуна алынып калган төкмө Асылбек Марат уулу Арстанбек Буйлаш уулунун кыбырасы. Маектеринин биринде: "Жети атамды санай келгенде бешинчи атам кадимки төкмө акын Арстанбек Буйлаш уулу экен. Төртүнчү атам Көчөр, үчүнчүсү Ысмайыл, экинчиси Жөлөгөн, анан менин атам Марат. Кан-жаныңдан берилген өнөр кое бербеси анык. Туугандар жакшылыктарда обон созуп койгону болбосо, менден башкасы колго комуз алып өнөргө ыктагандары жок. Кудай буюрса, мен чоң акын болгонго аракет кылып жатам", — деп айтып берген Асылбек.

627
Белгилер:
Ысык-Көл, Нарын, тарбия, насаат, кошок, ыр, Жеңижок Көкө уулу, Арстанбек Буйлаш уулу
Тема:
Кыргыздын көркөм өнөрү, белгилүү инсандары жөнүндө фактылар (381)
Тема боюнча
Өксүтпөгөн өгөй эне, ырдатпаган илдет. Токон Эшпаев тууралуу 8 факты
"Кыргыз жери" менен акыркы сапарга узаган. Апаз Жайнаков тууралуу 7 факты
Көк бөрү боюнча мелдеш. Архив

Ноорузга карата Чолпон-Ата, Ош шаарларында ат оюндары өтөт

23
(жаңыланган 15:13 09.03.2021)
Мелдештер аймактарда спорттун улуттук түрлөрүн өнүктүрүү жана Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарына даярдык көрүү максатын көздөйт.

БИШКЕК, 9-мар. — Sputnik. 16-марттан 21-мартка чейин Чолпон-Ата (Ысык-Көл облусу) жана Ош шаарларында Нооруз элдик майрамына арналган ат оюндары өтөт. Бул тууралуу Жаштар иши, дене тарбия жана спорт мамлекеттик агенттиги билдирди.

Элдик майрамдын урматына улуттук спорт оюндарынан көк бөрү, эр эңиш, салбуурун жана ат чабыштын түрлөрү боюнча мелдештер өтөт.

"Оюндар республиканын бардык аймактарында спорттун улуттук түрлөрүн өнүктүрүү, IV Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарына даярдык көрүү жана мыкты командаларды, спортчуларды тандоо максатында өткөрүлүп жатат", — деп айтылат маалыматта.

Иш-чараны Спорттун улуттук турлөрү боюнча дирекциясы, өлкөнүн Көк бөрү, Аргымак, Салбуурун, Эр эңиш федерациялары уюштурууда.

Ат оюндар Чолпон-Ата шаарындагы ипподромдо жана Оштогу "Төлөйкөн" ат майданында өтөт.

Чолпон-Атада болуучу мелдештердин программасы тууралуу кенен маалымат алсаңыздар болот.

23
Белгилер:
Чолпон-Ата, Ош, Көк бөрү, мелдеш, улуттук ат оюндары, Нооруз
Тема боюнча
Темир билек балбандар. Оор атлетика боюнча өлкө чемпиондору аныкталды
Ноорузда көк бөрү легендаларынын жаркын элесине арналган өлкө чемпионаты өтөт
СССРдин эл артисти, КРдин эл артисти, Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты, III жана II даражадагы Манас орденинин ээси Самара Токтакунова

Кийинки кезде концертке чыккандан тартынчу болдум. Самара Токтакунова менен маек

161
(жаңыланган 14:37 09.03.2021)
"Sputnik Кыргызстандын алтын фонду" рубрикасынын алкагында кезектеги залкар менен маектештик. Бүгүнкү каарманыбыз — СССРдин эл артисти, КРдин эл артисти, Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты, III жана II даражадагы "Манас" орденинин ээси Самара Токтакунова.

— Саламатта турасызбы? Комузду дүйнө элдерине тааныткан Самара Токтакунова азыр эмне менен алек болуп, кандай иштерди жасап жатканы бизге кызык болууда...

— Учурда жаштарды комуз өнөрүнө үйрөтүп, устаттык менен алекмин. Калый Молдобасанов атындагы Кыргыз улуттук консерваториясы ачылгандан тарта эл аспаптар кафедрасында иштеп келе жатам. Шакирттериме дараметимди, талантымды, билгенимди калтырышым керек деп эсептейм.

Ушунча жашка келип, ал тургай 80ге кеткенде жаштардын арасында комуз чертип отурган жакшы, бирок мени тим эле коюшса дейм. Кээде алигече комуз чертип, сахнада жүргөнүм уят го деген ойлор да келет.

Жөнөкөй тил менен айтканда, жаштардын арасында отургандан деле уялып калат экенсиң. Бирок чакырышканда "эже, сиз эне, улуу аксакал катары баштап отуруңуз" дешет. Мамлекеттик деңгээлдеги концерттерине катышып бер деген учурларда барып, комуз ойноп берем.

Өмүр бою кызмат кылдым, мактаныч, кубаныч сезим менен бактылуу кишимин деп айтсам жарашат. Жаман сөз укпай, айың кепти артымдан ээрчитпей 60 жыл бою таптаза иштеп келдим. Ушунун өзү да бакыт деп ойлойм.

Кийинки муунду окутуп, насаатчы болгум келет. Консерваториядан сырткары азыр мага эки мектеп окуучусу келип жатат. Өзгөчө таланттуу кыздар. 

Выступление народной артистки СССР и Кыргызской Республики, лауреата Токтогульской государственной премии Самары Токтакуновой на концерте
© Фото / Данияр Жаркынбаев
Народная артистка СССР и КР Самара Токтакунова

— Шакирт деп калдыңыз, дароо эле ушул темага өтсөк. Сизге да укмуштуудай мыкты устат туш келип, ал өмүрлүк жубай эле эмес, канатына калкалап, көздөн, сөздөн сактап, аяп, аярлаган жана жанда жок камкордугуна алган инсан болгондугун легенда кылып айтып келишет. Дүйнөдө мындай түгөй сейрек кездешсе керек. Өзгөлөргө эле суктана бербей, өзүбүздөгүлөрдү да бөтөндөргө айтып береличи. Жубайыңыз Чалагыз Исабаев аба тууралуу кеп салсаңыз?

— Мени таланттуу кылып жараткан ата-энеме жана жолдошум Чалагыз Исабаевге ыраазымын. Ал кишиге турмушка чыкпаганда атым мынча чыкпайт эле. Муну өмүр бою айтып келем. Ал мени бир жагынан баладай, кичинекей кызындай кылып карап, камкордук көрүп, тарбиялады. Көзү өткөнчө "мобу кол деген комуз үчүн жаралган" деп экөөбүз айрылганча бычак карматпады, сууга колумду салдырган жок, ашкананын түйшүгүнө, оокатка жолотподу. Тамакты жасаганда ресторандыкы бул жакта калчу. Үйдү да өзү тазалай турган. Уктоочу бөлмөгө "бул 2-3 кайрыкты жаттамайын сага тамак жок" деп тамашалап, киргизип койчу. Ал кишиге турмушка чыкканым чыгармачылыгымдагы эң негизги бир өзгөчө даңктай турган жашоо болду. Башка адам менен баш кошсом мындай ийгиликке, ушундай бийиктикке жетпейт элем. "Сени СССРдин эл артисти деген наамга жеткиришим керек. Ошондо гана тынч алам" дегени эсимде. Жолдошумдун машыктырып отурган эмгеги, көктүгү, өжөрүлүгү менен ошол наамды алдым да. Ал наамдын тийгендигин укканыбыз да бир кызык. 

Комузист Чалагыз Исабаев
© Sputnik / Мамадалиев
Комузист Чалагыз Исабаев

— Айтмакчы, сизге СССРдин эл артисти наамы 39 жашыңызда ыйгарылыптыр...

— Ооба, ошондой болгон. Абышкам өзү түзгөн, атын өзү койгон, мындайча айтканда, өзү төрөгөн "Камбаркан" фольклордук ансамбли бар эмеспи, ошону менен Алматыда кезектеги эл аралык фестивалдын алкагында гастролдо жүргөнбүз. Мейманканадагы номерде эртең мененки чайды камдап, ал душка түшүп жаткан. Бир маалда телефон шыңгырап калды. Ала койсом ары жактагы үн "мен СССРдин эл артисти менен сүйлөшүп жатамбы" деди. "Жок, туура эмес түшүп калдыңыз" деп коюп койдум. Экинчи ирет чалып, "ай, айланайын, мен СССРдин эл артисти менен сүйлөшүп жатамбы" деди.

— Ой, жок. Кандай немесиз, туура чалбайсызбы, – деп трубканы коеюн десем:

— Ой, токточу, Самарасыңбы? – деди.

— Ооба, – дедим.

— Айланайын, садага болоюн, Акун Токтосартов деген маданият министри болом, байкеңмин, — деди.

— Ой, байке, кечирип коюңуз, кечирип коюңуз, – деп уялып кеттим.

— Самарочка, айланайын, бүгүндөн тарта СССРдин эл артисти деген наамга жеттиң. Михаил Горбачев кол койгон указ менин колумда турат десе, "и-и-ий" деп кыйкырып жибердим.

Ошол жерден түз эле душтун эшигин тарсылдатып жатам.

—Эмне, ой, эмне? – дейт Чалагыз.

—Ай, сен СССРдин эл артисти менен сүйлөшүп жатасың! – дедим.

"Эмне дейт" деди эле, кайра кайталадым да Токтосартов байкенин чалганын айттым.

Аны укканда чала-була кийинип чуркап чыгып, самын бойдон мени көтөрүп алып тегеренип да, ыйлап да жатат. "Жинди го, кайра сүйүнбөйсүңбү", – деп чочуп кеттим.

"Эмгегим бааланганына кубанып, сен эмес эле мен алгандай болуп жатам, эмгегимдин акыбети кайтты", – деди маңдайы жарыла сүйүнүп. Анан ошондо баягы сөзүн эстедим... 

Выступление народной артистки СССР и Кыргызской Республики, лауреата Токтогульской государственной премии Самары Токтакуновой на ансамбле комузистов из КР в Бишкеке
© Sputnik / Александр Поготов
Народная артистка СССР и КР Самара Токтакунова

— Алмазды таап, анын кырын чыгарып, көркүнө келтиргендей кылып Чалагыз аба сизди залкар комузчу кылып тарбиялаптыр. Ал адам менен жашаган учур бакыттын жеткен чеги дептирсиз. Болуп көрбөгөндөй идиллия болуптур. Кара кийип, мүңкүрөп, бир жыл эшикке чыкпай калганда эмне ойлор келди?

— Жолдошум Чалагыз Исабаев эрте, таланты, тажрыйбасы, устаттыгы, айтор, бардык жагынан жетилип, бере турганы арбын болуп турган маалда, 51 жашында, дүйнө салды.

Ооба, Чалагыз каза болгондон кийин бир жыл эшикке чыкпай калдым. Балкондон көчөнү карайм. Аялы менен күйөөсү колтукташып, жайбаракат сүйлөшүп кетип бара жатканын көргөндө асманым жерге түшүп кеткендей болом. "Байбиче" деп чогуу басып, акыл-кеңешин айтып, жаныма эш болгон ошол кишимди жоктоп, ушундай кыйналдым. Үйгө кирип кетип эле ыйлап калам. Бул биринчиден. Экинчиси, ал киши өтүп кеткенде ойноп жүргөн азыркы эле комузум беш ай күүгө келбей койду. А негизи менен өмүр бою бир эле комузду колдонуп келе жатам да. Күүгө келбейт, кулагын бурасам кармабайт, таптак беш ай! Отуруп алып дагы ыйлайм.

Бир жумада бир-эки жолу күүлөп көрөм, жок... "Ээ кудай, эми эмне болот, кайран комузум" дейм ичим сыйрыла. Анан бир күнү көрөйүнчү деп колума алсам, мурдагыдай шаңкылдап сүйлөп калса болобу. Бир күнү Бесултан Жакиев байке менен бир жерде чогуу отуруп калып айтып берсем, "ай, айланайын, өзүнүн баккан (күйөөм аспаптын бетин тазалап, өзүнчө эле убара боло берчү. Мага даярдап туруп, анан черт деп карматчу) ээси кеткенден кийин ал дагы аза күтөт да, көрдүңбү" деди ал киши.

Ошентип беш айдан кийин күүгө келген. 

Музыкант Чалагыз Исабаев и Народный артист СССР Самара Токтакунова
© Фото / из личного архива Самары Токтакуновой
Народный артист СССР Самара Токтакунова

— 47 жыл колдонгон комуз — ал кандай аспап болду экен?..

— Оштун Өзгөн районунун айылында жашаган Нуралы аттуу кишинин белеги. Экини чааптыр, тим эле куурчактай. Бирин мага, экинчисин Чыңгыз Айтматовго арнап алып келиптир. Ал азыр Айтматов байкенин үйүндө илинип турат. Телевизордон берүүлөрдөн көрүп калам. Дароо тааныйм. Меники менен кудум эгиздей. Ушундай кооз, өзү эле сүйлөйт. Таза ойнолот, күүгө тез келет, ойногондо эле шартылдап кетет...

Ушул комуз өзгөчө кызык... Чертип, чертип туруп, "эк, чарчап кеттим" деп керебетке ыргытып коюп, кайра колуңа алсаң, күүгө келбейт. "Кечирип кой, кечирип кой, алтыным" деп сылап-сыйпап, анан бир-эки сааттан кийин кайра колума алсам сүйлөп калат. Кудайга тообо, жандуудай. Бир жагынан алганда чоң кишидей эстүү, бир жагынан алганда баладай чыргоо. Ал комузумду 47 жылдан ашуун убакыттан бери чертип келе жатам. 

Выступление народной артистки СССР и Кыргызской Республики, лауреата Токтогульской государственной премии Самары Токтакуновой на концерте
© Sputnik / Александр Федоров
Народная артистка СССР и КР Самара Токтакунова

— Бир маегиңизде окуучуларымды балдарымдан кем көрбөйм дегениңиз бар экен... Абдан эле жумшак устатсызбы?

— Эркин болуп кеткенде зыкылдатып отурузуп коем, мен өзүм тартипти талап кылган мугалиммин. Тарбиям катуу. Антпесе, талант чыкпайт. Мамиле ар кандай болот. Эгерде машыгуу үйдөн болсо, адегенде тамак берип, курсагын тойгузуп, анан баштайм. Ачка отурса, кайдан кишинин көңүлү келет.

Мен кандай комуз чертсем, булар да ошондой чебер болсун дейм. Салмактуулугу, аткаруу чеберчилиги, чыгармачылыгы дал өзүмдөй болгон таланттарды калтырышым керек. Шакирттериме өзүмдүн аткаруучулук чеберчилигимди оодарып бериш милдетим. Ошондо гана мендеги болгон нерсени акыры ушуларга үйрөттүм деп канааттанам. Аркы дүйнөгө алып кеткен болбойт да.

Жаш кезимде комузду күнүнө 8 сааттан ойночумун. Антпесе, техника жоголуп калат. Азыр мага 4-5 саат жетиштүү. Машыгып бүткөм, 1-2 саат ойногондо эле ордуна келип калат. Ал эми шакирттерим тер төгө машыгышы керек деп талап коем. 

Народная артистка СССР и Кыргызской Республики, лауреат Токтогульской государственной премии, кавалер ордена Манас III и II степени Самара Токтакунова
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Народная артистка СССР и КР Самара Токтакунова

— Эмгекке тарбиялаш керек деген сөз азыр эскиден калгандай угулушу мүмкүн. Балдарды кантип тарбиялаш керек экен. Себеби уулдарыңыз да коомчулукка чыгып жүргөн адамдардан болду.

— Уулдарым жубайым Чалагыз Исабаев каза болгондон кийин мени ойлонткон жок. Кошумча түйшүк жаратпады. Бейбаштык, ойлонбогон иштерди кылган жок. Ал үчүн ыраазымын.

Башка балдардай болуп тентектигин көрсөткөн жок, кичинекей кезинде эле тынч болчу. Жер караткан жок, эстүү чыгышты.

Уулдарым тууралуу сөз кылып жатып, бир окуя эске түштү. Анда болжолдосом, Актан — 4, Аслан 8 жашта.

АКШга гастролго барып, төрт ай жыйырма күндөн кийин кайтып келдик.

Апам, сиңдилерим болуп экөөнү ээрчитип аэропорттон тосуп барышыптыр. Сагынасың да, аэропорттон чыгып эле уулдарыма чуркадым. Балдарыбыз Чалагыз экөөбүздү тааныбай калса болобу. Кучактап өбөйүн десем, эки уулубуз тең апам менен сиңдимдин артына, көйнөгүнө улам далдаланып, ыйлап мага да, атасына да келбейт десең. Кудай у-у-ур. Ошондо Чалагыз байкеңер "жумушуңдун атасын оозун урайын, өз балдарың тааныбай качып калган эмне деген жумуш, ия" деп ыйлап, ага мен кошулуп, таенеси, айтор, баарыбыз ыйлаганбыз.

Ошондой күндөр өткөн. 

Народная артистка СССР и Кыргызской Республики, лауреат Токтогульской государственной премии, кавалер ордена Манас III и II степени Самара Токтакунова
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Народная артистка СССР и КР Самара Токтакунова

— Азыр сиз кутман куракта, 76 жаштасыз. Мени кызыктырган дагы бир суроом бар эле. Сизге карылык жактыбы?

— Бул эми ар кайсы жактан алып жооп бере турган суроо экен. Карылыктын жакшы да, жаман да жагы бар. Карылыкка жеткен да бар, жетпеген да бар. Ар кимге ар кыл жашоо жазылат экен да. Бирөөлөр жаш кетип калса, кээ бирөө 90-100дү ашып жашайт экен.

Карылык куракка жетип, ошого чейинкилердин баарын көрүп, жаман эмне, жакшы эмне экендигин түшүнүп-билгендин өзү жакшы.

— Сиз бактылуу адамсызбы?

— Негизи мен жашоо-турмушумда бактылуу адам болдум. Барган жерим, кайындарым мыкты болду, анан өзүмдүн абышкам кандай сонун адам эле. Балдарымдын улуусу Аслан Исабаев скрипач, Мукаш Абдраев атындагы музыкалык мектептин скрипка мектебин бүттү. Кичүүсү Актан Исабаев пианино, фортепиано боюнча классты бүттү. Пианист. Актан Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти. Бактылуу үй-бүлөбүз. Балдардын баары өз оюмдагыдай чыкты. Кыргыз искусствосу менен маданиятына колубуздан келген салымыбызды кошуп жатабыз. Тагдырыма ыраазымын...

Азыр да "апа, эмне керек", "апа, эмне кылалы" деп турушат. Эч нерсенин кереги жоктугун, башкысы алардын аман болушу мага маанилүү экенин айтам. Чын, мага ошонун өзү ырахат. Болгону бактым узак болбой калганы чатак болду. Чалагыз менен болгону 25 жыл жашап калдык. 50, 60 жыл бирге өмүр сүргөндөрдү эстеп, тагдыр аны бизге эмнеге буюрбады дейм. Кырсык капыстан колдон жулуп кетип жаман болбодумбу.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Актан Исабаев (@aktan.isabaev)

— Адатта чыгармачыл адамдар кабылып калчу нерселерге аралашкан жоксуз, өзүңүз айткандай, кеп-сөз ээрчиген жок...

— Мен сөзгө ашыкча аралашпайм. Анан эки-үч аял отура калып же башкалар аркы-беркини, ашыкча сөздү сүйлөп жатса, "аны эмне кыласыңар, андан көрө ишиңерди карагыла. Бирөөнүн ишине кийлигишпегиле, андан көрө чыгармачылык менен иштегиле да" деп акырын сүйлөп жанынан өтүп кетем. Антсем "бул бизге кийлигишип эмне кылат" дегендей карап калышат. Ашыкча сөз, ушак, бирөөнү кеп кылуу табиятыма жакын эмес. Негизи баары биригип, ынтымактуу болуп, жакшы иш, ак эмгек кылса, ошонун үзүрүнө жетет экен. Муну өзүмдүн баскан жолумдан улам билем.

Чатактын, таарынуунун, кек сактоонун эмне кереги бар? Адам аз жашайт, ошол мезгил ичинде жаман ойлобой, жаман көз карашта болбой өмүр кечирсе дейм.

— Достук деген эмне, досту кантип күтүш керек экен?

— Бир досум туурасында айтып берейин. Бир ирет Кочкордо гастролдо жүрсөк, концертибизге Ибадат аттуу бейтааныш кыз келип, үйүнө конокко чакырды. Ата-энеси үй-бүлөсү менен абдан даярданып күтүп алды. "Сени менен өмүр бою дос болгум келет" деп мага көздүү алтын шакек такты... Ушул күнгө чейин тыгыз байланыштабыз. Учурда Бишкекте жашайт. Эң жакын адамым. Сырдашым, муңдашым, ынакпыз. Биздин үй-бүлөнүн жакшылыгында, кыйынчылыктарында дайыма бирге болуп келди.

Дагы бир эң жакын досум — Зина. Ал адамдын ичи казактын "кең даласындай" (кең талаа – ред.), кыргыздын шар жүргөн адамдарынын бири. Мени дайыма гүлгө ороп жүрөт. Ар бир концертимди калтырбай, мен үчүн эң сонун белек гүл экендигин да жакшы билет. Аны менен бизди канча жылдык достук байланыштырып келет. Негизи, жакшы дос байлык, тирек жана жөлөк. Булардан сырткары кесиптеш досторум бар. 

Народная артистка СССР и Кыргызской Республики, лауреат Токтогульской государственной премии, кавалер ордена Манас III и II степени Самара Токтакунова
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Народная артистка СССР и КР Самара Токтакунова

— Небере таттуу болот дедиңиз...

— Үйдө бир жагымдуу кыжы-кужу, ызы-чуу. Чоң эне үчүн кичинекей неберенин жытынын жанында кыз-келиндер асман-айга теңечү француз атыры караандабайт. Неберемдин жытын искесем жыргап, ырахат алып, эң бактылуу байбиче болуп калам. Эң бактылуу байбиче болуп калам. Дал ушул сөздү бөлүп айткым келет да. Небере, чөбөрө көргөн кандай сонун, айланып кетейин, ай. Кудай ошол бактымды буюрсун деп тилейм. Ошолор өмүрлүү болсун, мен көргөн жыргал, бакытты оодарып берейин деп каалайм. Келечеги кең, асманы ачык болуп, Күнү төбөсүндө жаркырап тийип, Кыргызстанымда тынчтык болуп, ынтымак менен жашашса, балдарым мен көргөндү көрүп, жамандык көрбөсө дейм (маектешибиз толкунданып, жашып кетти). Чоң энемин да, ушинтип, чыдабай берилип кетем. Неберелеримди ойлогондо өзгөчө болуп кетем.

Баары бир тең, балдар бир тең болот экен.

— Жашоодо жек көргөн кишилериңиз барбы?

— Менимче, жок го дейм. Көчөдө бара жатсам токтотуп алып, "ий, айланайын, комузчу кызсыңбы" деп карап, "келчи, айланайын, колуңдан өөп коеюнчу" дешкен учурлар болду.

....Талаа-түзгө концерт коюп калабыз. Кичинекей неберелерин жетелеп алып, улуулар келишет. "Сен жанагы комузчу кара кызсыңбы, балакетиңди алайын" деп ичти жылытышат. Мен да ал-абалын, ден соолугун жакшылап сурайм. Бир ирет улгайып калган апа келип "жаркылдаган жакшы адам турбайсыңбы. Самара балам, неберемдин оозуна түкүрүп койчу" деп суранды. Чочуп кеттим. "Иий, апа, андай болбойт да, андан көрө чекесинен өөп коеюн десем" десем болбойт көшөрүп. Андай окуялар көп болду. Илгери таланттуу, элге белгилүү адамдарга балдарды атайын алып барып, оозуна түкүрттүрүп кыйнашчу дейт. Түшүндүрүп жатып, араң ынандырасың. Өөп койсом, "бүттү, эми бир жумага чейин бетин жуубайбыз" дешет тамаша-чыны аралаштырып. Адамдардын сага урмат-сый менен мамиле кылып, колуңду кармаганга ынтызар болуп, ошого кадимкидей каниет алып калышы — кандай бакыт. Муну менен эмне айткым келип жатат, адамдар канчалык бири-бирине жакшы сөз айтса, жылуу мамиле арнаса ыза, таарыныч, ачуу сөздөр азайып, жашоо жаркын болот. 

Народная артистка СССР и Кыргызской Республики, лауреат Токтогульской государственной премии, кавалер ордена Манас III и II степени Самара Токтакунова
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Народная артистка СССР и КР Самара Токтакунова

— Эмнеден коркосуз?

— Ойлонбой туруп айтайын, Кыргызстанда тынччылык жана ынтымак болсо экен. Ал тарап, бул тарап деп эл-жер бөлүштүрбөй, тынч жашасак.

Толкундоолордун кереги жок. Кайгылуу окуялардын канчасын көрдүк. Болбогон жерден канча балдар өтүп кетти. Айланайын, алар да бирөөнүн уулу, бирөөнүн небереси эле да. Алардын өмүрү бекеринен кыйылып кетти. Жалпысынан алганда бизде жашоо өтө жаман эмес.

Коркконум эл ортосунда достук, ынтымак, тынчтык ыдырабаса экен. Бир эле Ала-Тообуз, бир эле Ай, бир эле Күнүбүз бар. Бөтөндөргө жакшы жагынан мисал болсок экен дейм. Кудай тынчтыктан айырбасын, үйдөн аман-эсеп чыгып, дал ошондой кайра үйгө келсем экен дейм. Балдары үйдө күтүп, чайым кайнап, келиним адаттагысынай, "апа, тамакка учурунда келип калдыңыз" деп турса, ошол жакшы эмей эмне. Үйгө кирсем неберелерим "эмне алып келдиңиз" деп сумкамды кошо талашып турса, ал жагымдуу эмей эмне.

161
Белгилер:
маек, фонд, комузчу, Чалагыз Исабаев, Самара Токтакунова, Кыргызстан
Тема боюнча
47деги Чалагыз Исабаев менен 38деги Самара Токтакунова. Таберик сүрөт
Самара Токтакунова: жоолукту үчүнчү ирет башыман алып салаарда кемпир колдон алды
Финпол кызматкерлери. Архив

Финполду кандай кылып жоюшат, кызматкерлери кайда барат? Комиссиянын жообу

0
(жаңыланган 15:46 09.03.2021)
Комиссия төрт топко бөлүндү, бүгүн алардын алгачкы отуруму өттү. Финполду жое турган комиссиянын мүчөлөрү кандай иштерин Sputnik Кыргызстандын материалынан окуңуздар.

БИШКЕК, 9-мар. — Sputnik. Экономикалык кылмыштар менен күрөшүү боюнча мамлекеттик кызматты (Финансы полициясы) жоюу боюнча иш алып бара турган комиссиянын төрагасы Кылычбек Абышев Sputnik агенттигине комиссиянын кандай тартипте иш алып барарын айтып берди.

Буга чейин өкмөттөн аталган комиссия сөз болуп жаткан кызматты жоюу боюнча чечимдин негизинде түзүлгөндүгүн билдиришкен. Абышев КРдин Коопсуздук кеңешинин катчысынын орун басары.

Абышевдин айтымына караганда, комиссияга кирген 35 адам ар кыл мамлекеттик органдардагы эксперттер менен адистер. Анын төрагасынын орун басарлыгына Финполдун жетекчисинин орун басары болуп иштеген Жоомарт Султанов дайындалып, ал жетекчинин милдетин аткарууда.

Абышев бүгүнкү күндө комиссия биринчии отурумун өткөрүп, иштин кандайча тартипте жүрө тургандыгын талкуулап алышканын билдирди. Мындан ары жасала турган иштердин планы туурасында маалымат берилмекчи.

Комиссиянын төрагасы адистердин ишин төрт багытка бөлдү:

Биринчи топ Экономикалык кылмыштар менен күрөшүү боюнча мамлекеттик кызматтын кызматкерлеринин мындан аркы тагдырын чечип жана үч айлык маянанын өлчөмүндө кенемте төлөп берүү маселесин карайт;

Экинчи топ ыкчам-тергөө тобу болот. Комиссиянын бул топто иштеген мүчөлөрү ачылган кылмыш иштеринин материалдарын андан ары кимге берүү маселесин карайт. Анткен менен Финполдун милдетин аткара турган мамлекеттик орган аныктала элек;

Үчүнчү топ Финполдун мүлкүнүн эсебин алып, каттайт. Анын ичинде бухгалтериясын, оргтехникаларын жана имаратын да карашат;

Төртүнчү топ уюштуруу жана укуктук маселелер боюнча иш алып барат, тагыраагы, кызматты жоюу иштерин документтештирет.

Абышев мыйзам боюнча комиссиянын ыйгарым укуктарды мамлекеттик башка органдарга бергенге акысы жоктугун айтты. Ал арада өкмөттүн 5-марттагы токтому менен Экономика жана Финансы министрлигинин алдында Экономикалык кылмыштардын алдын алуу боюнча атайын департамент түзүлгөндүгүн айтып берди.

"Департамент Финполдон штаты, милдеттери, аткара турган иштери боюнча бир топ эле айырмаланат. Ал жакка сынак менен жаңы кызматкерлер алынат. Андан сырткары, Финполдун иштен бошогон кызматкерлери да башкалар сыяктуу эле арызын берсе болот. Аларга артыкчылыктар каралган эмес", — деди ал.

Өкмөттүн токтомунда Финполду жоюу боюнча комиссиянын ишинин мөөнөтү көрсөтүлгөн эмес. Анын төрагасы жумуштан бошотулган кызматкерлерге компенсация төлөп берүү жана башка иштерди эске алганда мыйзам боюнча үч айда бүтүш керектигин, бирок процессти тездетүүгө аракет кылышаарын айтты.

Абышев Сыймык Жапыкеев ээлеген кызматынан аталган кызматты жоюу боюнча чечимдин негизинде бошотулгандыгын кошумчалады.

0
Белгилер:
комиссия, Сыймык Жапыкеев, финансы полициясы, Кыргызстан