Главный редактор газеты Zaman Экрем Думанлы во время задержания полицией

Айдын Пазаржы: Түркиядагы ЖМК өкүлдөрүнүн камакка алынышы сөз эркиндигине болгон кысым

(жаңыланган 14:18 16.12.2014)
Түркияда камакка алынган Zaman гезитинин башкы редактору Экрем Думанлы жана Samanyolu телеканалынын жетекчиси Хидайет Каража башында турган 30дан ашык киши "өлкө бийлигин кулатууга аракет кылган" деген кине менен айыпталууда.

БИШКЕК, 15-дек — Sputnik. Түркиянын бир катар ири шаарларында жекшемби, 14-декабрда, отуздан ашык киши "мыйзамсыз уюм түзүү", "өлкө бийлигин кулатууга аракет кылган" деген айып менен камакка алынган. Алардын көч башында Түркиядагы Zaman гезитинин башкы редактору Экрем Думанлы жана Samanyolu телеканалынын жетекчиси Хидайет Каража, аталган телеканалдын продюсерлери Салих Аслан жана Энгин Коч, сценарист Макбуле Чам, ошондой эле полициянын терроризм менен күрөшүү боюнча Стамбул департаментинин мурдагы башчысы Туфан Эргүдер бар.

ЕБ дипломатиясынын башчысы Федерика Могерини менен Коңшулук жана кеңейүү макулдашуулары боюнча европалык саясат боюнча еврокомиссар Йоханнес Хан Туркиядагы журналисттердин кармалышын сынга алган биргелешкен билдирүүнү таратты. 

Өлкө бийлиги иликтөө Туркиянын мыйзамдарына ылайык көзкарандысыз прокурорлор тарабынан жүргүзүлүп жаткандыгын билдирүүдө.

"Биз тизелебейбиз жана Туркияны жалган жаңылыктар менен бараткан жолунан чыгарабыз деп аракет кылгандар менен бирге болбойбуз. Азыр нормалдаштыруу процесси жүрүп жатат, биз жаңы Туркиянын уруктарын чачып жатабыз, ал эми кимдир бирөөлөр артка бурабыз деп аракет кыла турган болсо, анда алар бизден жооп алышат. ЕБ өзүнүн иштери менен алек болсун жана улуттук коопсуздукка шек келтирүүгө каршы жүргүзгөн биздин аракеттерибизге кийлигишпесин", — деп Эрдоган Түркиянын түндүк-батышындагы Кожаэл шаарында сөз сүйлөп жатып билдирди.

Бул кишилердин кармалышы боюнча "Zaman Кыргызстан" гезитинин башкы директору Айдын Пазаржы биздин кабарчыга өз оюн билдирди.

"Түркияда болуп жаткан бул окуяларды сөз эркиндигине болгон кысым деп баалоодон бөлөк эч нерсе айта албайсың. Себеби, мындан үч күн мурда Zaman гезитинин башкы редактору Экрем Думанлы менен Samanyolu телеканалынын жетекчиси Хидайет Каража твиттерден окуп алып, Стамбулдун башкы прокуратурасына алардын үстүнөн кандайдыр бир кылмыш иши козголушу мүмкүнбү деп барган. Прокуратурада алардын үстүнөн иш козгоого негиз жок деп билдиришкен. Бирок дем алыш күнү полиция келип аларды жана башка кишилерди кармап кетти", — дейт ал.

Эске салсак, 2013-жылдын 17-декабрында түрк бийлигиндеги бир нече аткаминердин коррупциялык иштери ачыкка чыгып, чоң резонанс жаралган. Бул окуяны жазып чыккан журналисттер 17-25-декабрь күндөрүн "коррупцияга каршы күрөшүү жумалыгы" деп атоону пландап жаткан.

Айдын Пазаржынын айтымында, 2013-жылдын декабрь айында болгон бул окуядан кийин "Кылмыш жасашы мүмкүн" (Кылмыш иши жок, бирок кийинчерээк болушу мүмкүн) деген мыйзам кабыл алынган. Кармалган кишилер ушул кылмыш иштери боюнча шектелүүдө.

Белгилер:
Айдын Пазаржы, Макбуле Чам, Энгин Коч, Салих Аслан, Хидайет Каража, Экрем Думанлы, Түркия
Тема боюнча
Түркиядагы Zaman гезитинин башкы редактору кутумдукка шектелип кармалды
Эркиндик айкелинин дубалга тартылган сүрөтү. Архивдик сүрөт

АКШ санкциялары менен дүйнөгө болгон үстөмдүгүн кыйратууда

(жаңыланган 19:03 11.04.2021)
Батышта Россияга каршы санкциялар иши өз нугунда жүрүүдө: бири аларды иштеп чыгып киргизип жатса, башкалары жаңы санкциялардын кесепетин болушунча азыраак тартуунун жолун издөөдө.

Айрым учурда ролдору бири-бирине дал келбейт, башкача айтканда, адегенде чектөөлөр киргизилет. Кийин демилгечилер өздөрү ошол "саздан" чыга албай чабалактайт. Ал эми Россия элитасын улутташтыруудан технологиялык автономдуулукка дейре өзү пландагандай жаңы, бирок өз пайдасы үчүн бир өңчөй чараларды пайдаланат. Дал ушул жагдайга баам салган Ирина Алкснистин макаласы РИА Новости агенттигине жарыяланды.

Ушул тапта Вашингтон "Түндүк агым – 2" долбоорунун тагдыры боюнча сүйлөшүүлөрдү жетектей турган атайын өкүлдүн талапкерлиги аныкталат. Politico басылмасы америкалык Юстиция министрлиги курулуп жаткан газ түтүгүнө каршы кезектеги дагы эки санкцияны жактырганын жазып чыкты. Анын алкагындагы кара тизмеде газ түтүгүнүн курулушу жана кийинки пайдаланылышына жооп бере турган швейцариялык Nord Stream 2 AG компаниясы, анын жетекчиси Матиас Варниг да бар.

Чектөөлөрдүн долбоору келерки айда конгресстин кароосуна коюлуп, бекитилиши күтүлөт. Ачыгы бул так эмес, анткени газ түтүгүнө каршы жаңы чаралар боюнча акыркы чечим азырынча кабыл алына элек. Ал түздөн-түз сүйлөшүүлөргө жараша экени ачык. Бирок ал Россия менен эмес, Европа менен жүргүзүлмөкчү. Байдендин администрациясы үчүн башкы көйгөй дал ушунда. Конгрессте эки партиянын өкүлдөрү тең "Түндүк агым – 2" долбоорун эмне болсо да токтотууну талап кылып, ал эми Берлин айтканынан кайтпай газ түтүгүн коргоп көшөрүүдө. Сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында Вашингтон стратегиялык объектисин коргогон Батыш Европанын бул маселеде жумшарышына үмүттөнөт. Анткен менен журналисттер улам эскертип тургандай, газ түтүгүнүн курулушу 96 пайызга аяктап калды.

Дээрлик бул менен катар эле Politico Bloomberg шайлоого кийлигишүү жана хакердик чабуулдар үчүн Россияны жазалоонун жаңы чараларынан баян салды. Кезектеги кара тизменин "Россиянын президенти Владимир Путинге жакын адамдар" менен толтуруудан тышкары, администрация "АКШда дипломатиялык вазийпаны жамынып иштеп жүргөн россиялык чалгынчыларды" өлкөдөн чыгаруу мүмкүнчүлүгүн кароодо. Ошентсе да Вашингтон үчүн анын "кыйыр таасирлери" да жок эмес. Жакында эле Россиянын АКШдагы элчиси Анатолий Антонов айткандай, Кошмо Штаттар РФ дипломаттарына каршы визалык согушту баштап, анын айынан эки миссия тең кызматкерлердин, анын ичинде техникалык адистердин тартыштыгына кабылууда. Анткен менен россиялык элчиликтин кызматкерлери бардык кыйынчылыктарга туруштук берүүдө.

Пандемия маалында видеоконференция кызматын көрсөтүп, иши өргө чыккан Zoom компаниясы Россия жана КМШ өлкөлөрүнүн мамлекеттик мекемелери жана компанияларын тейлөөгө тыюу салган. Бирок бир нече саат өткөн соң Zoom компаниясынын өкүлү "мамлекеттик, ошону менен бирге эле жаңы жана азыркы пайдалануучулар таратуучулар аркылуу эмес, сайт аркылуу түз кайрылып аккаунт сурай алышарын" тактаган. Компаниянын мындай кетенчиктегенин да түшүнүүгө болот, себеби былтыр россиялык мамлекеттик мекемелер, атап айтканда, жогорку окуу жайларына байланышкан кардарлары кыйла көп киреше алып келип турган. Эми алар жапырт жана шашылыш түрдө альтернативдик аянтчаларга кетүүдө.

Акыркы жылдары санкция темасы Россиянын ичиндеги процесстер да, эл аралык алакалар үчүн да кадыресе көрүнүшкө айланган. Глобалдык бир полярдуу дүйнөдө санкциялар – чындап эле азыркы тутумду бекемдөө инструменти.

Эң катаал чектөөлөр менен да жашоого болот, муну Иран да, Корея элдик-демократиялык республикасы тастыктап келет. Тек гана мунун куну чоң, калктын турмуш сапаты начарлайт, улуттук экономиканын жоготуулары көбөйөт, технологиялык жактан артта калат.

Санкциялар ал убакта өлкөнү заманбап өнүккөн цивилизациядан чийип салууну түшүндүргөн. Мейли бул жогорку технологиялык долбоорду ишке ашыруудагы кыйынчылык болсун, ал түгүл жөнөкөй эле жагдай, мисалы, SWIFT тутуму өчүрүлгөндүктөн жарандар дүкөндө да карта менен төлөй алышпайт. Жети жыл мурунку РФке каршы санкциялар да өлкөнү ушундай эле залалга батырган. Бирок бара-бара санкциялар батыш биримдигин да, АКШ үстөмдүк кылган жалпы дүйнөлүк тутумга да таасир этпей койбоду. Ал убакта өгөйлөнгөн өлкөлөрдү технологиялык жактан солгундатуу механизми болсо, азыр санкциялар, тескерисинче, алардын өнүгүшүнө өбөлгө болчу инструментке айланып отурат. Муну түшүнүп турса да, дүйнөдө Кошмо Штаттардын үстөмдүгүн кыйратып бүтүрсө да Вашингтондогулар бул кадамдан артка кайта албай турушат.

Белгилер:
экономика, КМШ, чектөө, санкциялар, Европа, АКШ, Россия
Тема боюнча
Батыш жаңы санкциялар менен темир көшөгөнү тартууда. Сереп
Климатты бетке кармап... АКШ кантип жашаш керектигин үйрөтүүгө өтчүдөй
Нью-Йорктун тургундары парктагы фонтан жанында. Архив

Климат көйгөйүнө жамынып ааламды аңтаргандар. Сереп

(жаңыланган 19:10 04.04.2021)
Өкмөттүн ишине нааразы болгондор ар элде бар. Сын айтуу миллиарддаган кишинин сүйгөн ишине айланганы жашыруун эмес. Ошентсе да корпорация ээлеринин дүйнөгө лидер болууга умтулушу акыркы убакта акылга сыйбай бара жатат.

2004-жылы Роналд Эммерихтин "Бүрсүгүнү" деп аталган Голливуддан чыккан блокбастери дүйнөлүк экранга чыккан. Анда ири кыйроолор менен адамдардын массалык кырылышы, жүрөктү эзген драма, уккулуктуу музыка, анан соңунда бардык кыйынчылыктарды жеңип чыккан ийгилик сыяктуу биз жактырган нерсенин баары бар эле.

"Бүрсүгүнү" бүгүн да көрүлө турган тасма, бирок моралдык жактан "карыды", уулуу болушу да мүмкүн. Анткени ал глобалдуу сууктан улам адамзаттын кырылышын көрсөтөт. Фильм "Грядущая всемирная супербуря" китебинин негизинде тартылган. 30 жыл мурун планетанын тоңуп калышы тууралуу китептер ого эле көп болчу. Климат көйгөйүнүн артында эмне жатканына РИА Новости сереп салган.

Учурда глобалдуу жылуулукка каршы тургандардын катары балдар жана жаштар менен толукталып жатканы да бекеринен эмес. Жашы улуураактар 1970-90-жылдары так ушул "жаңы муз доору" жүрөк үшүн алып келгенин жакшы билишет. Ал апаатты деле азыркы тапта күндүн ысып кетерин айтып коркуткан басылмалар жана телеканалдар жарнамалап келишкен.

Негизи бул тема 1960-жылдары пайда болуп, айланасында бүгүнкү күндөгүдөй эле чуу жаралган. Гезит беттери "20 жылдык жашообуз калды", "Муз доору такымдап келе жатат", "Тамак-аш калбай калат, бирок ага чейин суу түгөнөт", "Нью-Йорк, Венеция океан түбүнө кетет", "2000-жылга чейин планетаны муз каптайт" деген макалаларга толо эле.

Илимчи? Ал дайым прогресстен бир кадам алдыда болуп, глобалдуу суук жакын арада келет деген пикирди бардык жагынан тастыктаган далилдерди айтып турду. Окумуштуулар монография жазып, семинарларды өткөрүп келишкен. Браун университетинин көрүнүктүү ишмерлери 1972-жылы президент Никсонго кайрылышкан эле. "Урматтуу президент мырза! Бүткүл дүйнөнүн келечегине тынчсызданууңузду эске алып, биз климаттын өзгөрө турганын айтышыбыз керек. Мындай масштабдуу өзгөрүү менен адам баласы мурда-кийин бет келген эмес", — деп жазышкан алар.

"Глобалдуу суук" дароо эле кансыз согуштун куралына айланды. Дал ушул маалда Советтер Союзу мунай тармагын өркүндөтүп, газ өндүрүүнү баштаган. Ал эми батыштагы өнөктөштөр араб мамлекеттери камсыздаган нефтинин кымбатташынан жабыр тартып турган эле.

Орус коммунисттери Сибирде эч тоскоолдуксуз нефть казганы аз келгенсип, аны дүйнөгө да сатып жаткандай көрүндү. Ал эми президент Никсон бул учурда америкалыктарды сарамжал болууга чакырып, унааларга майды күн алыс куюп, трассада ылдамдыкты саатына 100 чакырымдан ашырбай айдап, үйдө жылуулукту 18 градустан жогорулатпай, учактардан баш тартуу зарылдыгын дембе-дем айтып жаткан болчу.

Глобалдуу суук тууралуу миф СССРден жаратылыш ресурстарын тартып алууга негиз болуп берди. Орустар кышында ысып-күйүп жатканда америкалыктардын үшүп отурушу акылга сыйбайт да.

Суук тууралуу уламыштан "өзөктүк кыш" өнүп чыкты. Радиоактивдүү күл астында калып, өлүмгө тушуктурчу кара булут менен курчалган аалам, кыйраган мегаполистердин урандысы, анда төрт аяктап жүргөн мутанттар... Айтор, ушунун баары Советтер Союзуна саясий басым жасоого, өзөктүк куралды кыскартууну бир тараптуу талап кылууга пайдаланылды. Кана эми ошол жомоктун баары?

2006-жылы — "Бүрсүгүнү" чыккан соң эки жылдан кийин — Канн фестивалында "Ыңгайсыз чындык" деп аталган даректүү тасма тартууланды. Ага АКШнын экс-вице-президенти, беделдүү америкалык саясий кландын өкүлү Альберт Гор демилгечи, демөөрчү жана башкы каарман болгон. Кийинки жылы бул тасма үчүн Гор Нобель сыйлыгын алган. "Чындыктын" түбүндө адамзаттын көйгөйүнүн баары глобалдуу жылуулуктан деген ой бар эле.

Суук түшөт, баары тоңот, өлдүк эле өлдүк деген The New York Times, The Guardian, CNN, BBC баштаган басылма менен телеканалдар АКШ администрациясынын күн тартибине кирген маселени катуу жайылтышты. Адамдын ишмердүүлүгү көмүр кычкыл газынын атмосферага бөлүнүшүн көбөйтөт, бул күндүн жылышын шарттайт. Күндүн жылып кетиши — жаман нерсе. Эмнеге? Аны сурабагыла.

Кайра эле "баарыбыз өлөбүз" дегенге келип такалды. 2009-жылы Британиянын ханзаадасы Чарльз адамзатка сегиз жыл берген. 2013-жылы The Guardian Арктика эки жылдан кийин эрип кетерин жазды.

Окумуштууларга да кудай берди. Кайра эле баягы семинарлар, конференциялар, президентке кайрылуулар... Натыйжада алдыңкы өлкөлөр климат боюнча Киот протоколу менен Париж макулдашуусуна кол кое салышты. Буга карабастан эксперттердин көбү күндүн глобалдуу ысышы тууралуу мифти кескин сындап келет.

Американын жаңы мифинин экономикалык жагы да бар. Бул атаандаштарды жок кылуу аракети. Россиядан чыккан газ менен буудайдан "көмүр кычкыл" изин таап, рыноктон сүрүп чыгаруу алда канча оңой эмеспи. Ордуна өзүнүкүн сунуштоого ыңгайлуу.

Ал эми глобалдуу ысыкты геосаясий жактан "климат падышасы" Жон Керри негиздеп берди: "...бул көйгөйдү бир да өкмөт өз алдынча чече албайт. Буга жеке менчик сектор гана жардам бере алат... Өкмөттөр жеке ишкерлерге бардык шарттарды түзүп бериши керек... Бул үчүн биз согушта салгылашкандай эле күрөшөбүз".

Жөнөкөйлөштүрүп айтканда, суверендүү өкмөттөргө ыйгарым укуктарын жеке корпорацияларга өткөрүп берүү сунушталган. Мисалы, Жон Керринин жубайы мураскер болгон Heinz корпорациясы сыяктуу.

Өкмөттүн ишине нааразы болгондор ар элде бар. Сын айтуу миллиарддаган кишинин сүйгөн ишине айланганы жашыруун эмес. Ошентсе да корпорация ээлеринин дүйнөгө лидер болууга умтулушу акыркы убакта акылга сыйбай бара жатат.

Илон Маск, мисалы, бир нече жылдан кийин тилди пикир алышуунун куралы катары таптакыр жоюп салууну убадалап жатат. Миллиардер-мормон Тревор Милтон жарылуу кооптуулугу күч болгон суутекти отун катары пайдаланууну сунуштоодо.

Билл Гейтс күндүн глобалдуу ысышына каршы күрөшүүгө багытталган экзотикалык долбоорлорду каржылап жатат. Анын биринде миллиардер атмосферага тонналаган бор чачуу үчүн бир маалда миңдеген самолетторду учуруу керектигин айтууда. Бул масса бизди Күндөн жашырып, Жер чындап эле муздайт имиш. Эч нерсе өспөй, тамаш-аш жок калат экен, бирок күн ысыбай токтоп калат да. Эч тамашасы жок, керек болсо Гарварддагы окумуштуулар кадимкидей эле Гейтстин сунушун ар тараптан карап жатышат.

Ушу тапта байлардын демилгелери күлкү келтирет. Алар чындап бийликке келсе эмне болорун элестетип көрсөңүз... Кудай анын бетин ары кылсын...

Мунун баарын климат боюнча апрелде өтө турган саммиттин алдында унутпаш керек. Америкалык өнөктөштөр кандай гана идея болбосун, аны кыйратуучу куралга айландырып ийишет. Жаратылышты коргоо деген алмустактан келе жаткан эреже да куралга айланып кетиши толук мүмкүн.

Белгилер:
корпорация, өкмөт, окумуштуулар, жылуулук, ысык, суук, көйгөй, климат, АКШ, Батыш
Тема боюнча
Климатты бетке кармап... АКШ кантип жашаш керектигин үйрөтүүгө өтчүдөй
Жанып турган лампа. Архив

Эртең Бишкектин бир нече көчөсүндө жарык болбойт. Тизме

Шаршемби күнү тиешелүү адистер подстанциялардагы электр жабдыктарын оңдоп, бутактарды кыйышат.

БИШКЕК, 13-апр. — Sputnik. Эртең, 14-апрелде, Бишкек шаарынын бир нече жеринде электр жарыгы өчүрүлөт. Бул тууралуу "Түндүк электр" ачык акционердик коомунан кабарлашты.

Ал күнү адистер подстанциялардагы электр жабдыктарын оңдоп, бутактарды кыйып жана башка жумуштарды жасамакчы.

Жарык берүү үзгүлтүккө учурай турган аймактар:

  • 9:00дөн 13:00гө чейин — Дэн Сяопин, Алыкулов, Астрахань, Белгород, Камчатка көчөлөрүнүн кесилишинде;
  • 9:00дөн 17:00гө чейин — Каховский көчөсүндөгү №37 үйдө жана Абдымомунов, Фрунзе, Осмонкул көчөлөрүнүн кесилишинде;
  • 9:00дөн 18:00гө чейин — Лев Толстой, Леваневский, Профсоюз, Фучик жана Арча-Бешик жаңы конушунун кээ бир бөлүгүндө (Ак-Түз, Кызыл-Адыр, Садыбакасов көчөлөрүндө);
  • 9:30дан 17:00гө чейин — Жибек жолу жана Манас проспектилеринин кесилишинде, Осипенко, Тюмень, Күрөңкеев, профессор Зима, Ананьев жана Ташкент көчөлөрүнүн кесилишинде;
  • 9:30дан 18:40ка чейин — Фере көчөсүндө;
  • 9:30дан 19:00гө чейин — Жогорку Төкөлдөш жаңы конушунда жана Литов, Кийизбаев, Октябрь, Армейская көчөлөрүнүн кесилишинде;
  • 9:40тан 18:00гө чейин — Байтик баатыр, Үсөнбаев, Абдрахманов көчөлөрүнүн кесилишинде.
Белгилер:
электр жарыгы, Бишкек
Тема боюнча
Бишкекте түркүн түстүү жоогазындар гүл ачты. Ажайып сүрөттөр