Чычкан капчыгайы. Архив

Эколог: Чычканда өрттөн тирүү калган жандыктар ачкадан өлөт

138
(жаңыланган 18:27 24.08.2015)
Өрт тоо боорлоруна атайын от коюп күйгүзүүчү чабандардын аракеттеринен чыккан болушу мүмкүн. Чычкандагы жабыр тарткан арча токою эч качан кайра калыбына келбейт дешет экологдор.

БИШКЕК, 24-авг. — Sputnik. Чычкан капчыгайын өрлөп келген жаныбарлар ачкадан кырылып жок болушу толук мүмкүн дейт Sputnik агенттигине берген эксклюзивдүү маегинде эколог, профессор Эмил Шүкүров.

ӨКМдин акыркы маалыматтары боюнча, бүгүнкү күндө Чычкан капчыгайында өрт толук өчүрүлгөн. Өрткө кабылган жер аянты 640 гектарды түзүп, анын ичинде арча жана карагай токойлорду да күйүп кетти. Өрттү өчүрүүгө 800 адам жана тик учактар тартылды. 

Шүкүровдун айтымында, Чычканда Кызыл китепке кирген сүлөөсүн жашайт. Айбанаттар өрт жалынынан качып кутулса да, ачкалыктан өлүшү мүмкүн. 

"Эмнегедир элдин түшүнүгүндө, эгер адам канаттуунун же айбанаттын жашаган жерин кыйратып салса, жандык жөн эле жер которуп кетет деген ой бар. Бирок табиятта мындай эмес. Бардык жерлер эбак эле бөлүштүрүлгөн. Чычкандын жаныбарларын ачка өлүм гана күтүп турат", — дейт профессор.

Анын айтымында, ал жерде бүркүттөр, көп сандагы сойлоп жүрүүчүлөр, жер-сууда жашоочулар жана курт-кумурскалар болушу мүмкүн эле. 

"Кыязы, бул өрт табигый себептен чыккан жок. Чабандар тоо боорлорун өрттөгөн учурлар көп болот. Алар өрттөлгөн бадал-чөптүн ордуна малдын тоютуна жарактуу дан өсүмдөктөрү чыгат деп ишенет. Бирок алар жаңылышат. Аска тоолордо эми эч нерсе чыкпай калышы мүмкүн", — деп белгилейт эколог.

Анын кесиптеши, өрт чыккан жерде болуп кайткан эколог Дмитрий Ветошкиндин айтымында, күйүп кеткен жерлер — өлкөнүн экологиясы үчүн зор зыян. 

"Жапайы токойлор Кыргызстандын төрт пайыз гана жерин ээлейт. Дал ошолор экосистемалык милдеттерди аткарып, абаны нымдап, жаан-чачынды тартып, атмосферанын газ курамын жөнгө салып турат. Биздин климат кургак кескин континеттик болгондуктан, өрт чалган жерлер кайра калыбына өтө жай келет. Чычкандын өрттөнүп кеткен аймактары кайра өз абалына эч качан келбей калышы да мүмкүн", — дейт эколог.

Ошондой эле ал күйгөн жерлерди чабандардан тосуу зарылдыгын, себеби мал жаңы өнүп чыга турган бадал-дарактарды жеп салышы мүмкүн экенин белгиледи. 

"Чычканга дарак отургузуу аракеттери да коркунучтуу. Бул ишти этият жүргүзүү керек. Себеби бул адамдын денесиндеги жарадай — ага зеленка, йод куюп, улам эле чукулай берсе, ал эч качан айыкпайт", — деп белгиледи Ветошкин.

Жаратылышты коргоо иштерине байкоо жүргүзүү жана талдоо секторунун башчысы Бакытбек Мусабаевдин сөзүнө караганда, өрттөн келтирилген зыян азырынча эсептеле элек.

"Алгач экспертизанын натыйжаларын билүү керек, ошондон кийин гана иш-аракеттерди көрөбүз", — деп баса белгиледи адис.

Анын айтымында, кайра калыбына келтирүү иштери келерки жылы башталат, себеби көчөттөрдү жаз мезгилинде отургузуу зарыл.

138
Белгилер:
бүркүт, сүлөөсүн, жаныбарлар, арча, токой, экология, Бакытбек Мусабаев, Дмитрий Ветошкин, Эмил Шүкүров, Чычкан капчыгайы
Тема:
Чычкан капчыгайындагы өрт (22)
Тема боюнча
Сариев: адамдардын кайдыгерлигинен улам жүздөгөн гектар жер өрттөнүп кетти
Талибан кыймылынын мушкерлери. Архивдик сүрөт

АКШ Кабулду Түркияга табыштады... Талибдер кандай кабылдайт?

163
Афганистандан АКШ жана НАТОнун күчтөрү чыккан соң Кабулда кала турган түрк аскердик бөлүктөрү "өздөрүн окко тосот", анткени америкалыктар менен талибдердин тынчтык келишими бузулары айдан ачык.

Александр Хроленко, аскерий баяндамачы

Мындай көрүнүш Ислам республикасында согуштук аракеттердин кайрадан ырбашына оңтойлуу шарт түзөт.

Анын эпкини Борбор Азиядагы коңшу мамлекеттерге да тийиши ыктымал. Ал түгүл Түндүк атлантикалык альянстын күчтөрүнүн "экинчи кырсыгына" себеп болушу мүмкүн экенин белгилейт аскерий баяндамачы Александр Хроленко.

Жума аягында Ак үй АКШ жана Түркия президенттери Жозеф Байден жана Режеп Тайип Эрдоган АКШ жана НАТОнун күчтөрү чыгарылган соң Кабулдун аэропортун кайтаруу боюнча макулдашканын жарыялады. Аталган негизги аба жайынын коопсуздугун Түркия камсыз кылмакчы. Эске салсак, анын аскердик күчтөрү сентябрдан кийин да Афганистанда калат. Ошондой эле альянс афгандык атайын багыттагы кызматкерлерди Катардын аймагында Түркия, АКШ жана Улуу Британиянын күчтөрү менен даярдоону кароодо.

РФ Тышкы иштер министрлигинин расмий өкүлү Мария Захарова ушул бейшембиде Афганистанда түркиялык аскердик контингенттин калышы Доха келишимине каршы келерин, афган аралык улуттук жарашууга өбөлгө болбой турганын билдирди. Кеп мында 2000-4000 түркиялык жоокер туурасында. Андан мурда Афганистан өкмөтү менен түркиялык тарап сүйлөшүүлөрдү өткөргөн. Президент Эрдоган АКШ менен НАТОнун күчтөрү чыккандан кийин Афганистандагы туруктуулукту камсыздоого кол кабыш кыла турган "жалгыз ынанымдуу өлкө" болуп саналарын жар салган.

АКШ жана союздаштары тарабынан тийиштүү каржылоо жана материалдык жактан камсыздоо каралса, Афган ислам республикасынын борборундагы аэропортту кайтаруу мүмкүнчүлүгү жөнүндө Түркия коргоо министри Хулуси Акар маалымдаган эле. Кабулдун аэропорту эбегейсиз, ири калаанын "ичинде" жайгашкан, анын коопсуздугун камсыздоо – болуп көрбөгөндөй татаал милдет. Талибдер чет өлкөлүк күчтөрдүн толук чыгышын талап кылып, Түркия да НАТОнун мүчөсү, башкача айтканда, ал да оккупант катары караларын эскертүүдө.

Державалар Афганистанда өз куралдуу күчтөрүнүн болушуна бир үмүт учкунун калтырууга тийиш экени белгиленет. Эксперттердин пикиринде, Ислам республикасындагы түркиялык аскердик бөлүктөрдүн болушу борбордук аба майданын жана АКШ элчилигинин коопсуздугу үчүн да эмес, Эрдогандын Осман империясын кайра жандандыруу тилеги үчүн кызмат өтөмөкчү. Ал ортодо Афганистандагы ансыз да опурталдуу абал дагы курчуй түшкөндөй. Борбор Азия өлкөлөрүнүн бейтараптуулукту сактоо жөндөмү да басаңдап барат.

Аймактык кызматташтык

18-июнда Афганистан менен Казакстан аскердик кызматташтык жөнүндө келишим түзүшкөн. Документке Казакстандын коргоо министри Нурлан Ермекбаев жана Афганистандын улуттук коопсуздук боюнча кеңешчиси Хамдулла Мохиб кол койгон. Макулдашууда биргелешкен аскердик машыгууларды өткөрүү, аскердик кадрларды даярдоо, эки өлкөнүн чалгындоо кызматтарынын өз ара аракеттешүүсү жана медицина жаатында кызматташуу каралган. Аскердик кызматташуу жөнүндө жаңы афган-казак келишиминен улам АКШнын Афганистан боюнча атайын өкүлү Залмай Халилзаддын Нур-Султанга болгон жакындагы сапарынын күн тартиби түшүнүктүү боло түштү. Ал Казакстандын президенти Касым-Жомарт Токаев менен Афганистандагы коопсуздук жана туруктуулукту камсыздоого байланыштуу казак-америкалык кеңейтилген стратегиялык өнөктөштүктүн өнүгүшү жөнүндө сүйлөшкөн.

Андан оболу Гератта Афганистан менен Түркмөнстандын тышкы иштер министрлери Мохаммад Ханиф Атмар жана Рашида Мередовдун жолугушуусу өткөн. Тараптар бир катар биргелешкен экономикалык долбоорлорду (ТАПИ (Түркмөнстан, Афганистан, Пакистан, Индия магистралдык газ түтүгү), Афган ислам республикасына электр кубатын берүү, темир жол куруу, Гераттан Түркмөнстанга мрамор экспорттоо) талкуулашкан. Бул эки мамлекеттин коопсуздук тармагында да бекемдеп бараткан кызматташуусун да камтышы мүмкүн. Афган ТИМ башчысы түркмөн аймагында Кабул менен "Талибандын"* сүйлөшүүлөрүн өткөрүүгө даяр экендиги үчүн Ашхабадга ыраазычылык билдирген.

Өзбекстан түштүк коңшусунун тынч жашоосун жөнгө салууда негизги ролдордун бирин аткарууга ниеткер. Өткөн аптада эле бул республика Афганистанга пандемия менен күрөшүү үчүн миң даана кычкылтек баллонун берген. Ташкенттегилер Афганистандын коопсуздугу Өзбекстандын коопсуздугу деп эсептешет. Ошол себептен Кабул жана "Талибандын"* жетекчилиги менен байланыш жолго коюлган. Аталган уюмдун таасирин өзбек тарап окуялар кандай нук алган күндө да эске алмакчы.

Тышкы иштер министри Абдулазиз Камилов жетектеген Өзбекстан делегациясы ушул күндөрү (18-19-июнда) Түркияда дипломатиялык форумга катышууда. Анда афган көйгөйү талкууланышы ыктымал.

Россия жана АКШ президенттери Владимир Путин жана Жо Байден Афганистандагы кырдаалды 15-июнда Женевадагы саммитте талкуулашкан. Америкалык лидер террорчулуктун жанданышына жол бербөө үчүн "Афганистанда жардамдашууга" РФтин даярдыгын белгилеген. Андан мурун Россия коргоо министри Сергей Шойгу "болжолдуу коркунучтарды чогуу жоюуну пландоо" үчүн Тажикстан жана Өзбекстанга барган эле.

Террордук коркунучтар

Афган аралык тынчтык келишимдери ушул тапта туңгуюкта. 1-майдан тарта АКШ жана НАТОнун күчтөрүнүн чыгарылышы Афганистандагы террорчулардын эрегишүүсүн жана кармаштардын активдүүлүгүн тездеткен. Күч мекемелери ай сайын жүздөгөн жоокеринен айрылууда, атап айтканда, апрелде 388, ал эми май айында 1 134 аскер жана полиция кызматкерлери шейит болгон.

Талибдер курал, техника, анын ичинде оор артиллериясы менен бир нече аскердик базаларды басып алышты. Афган ислам республикасынын Коргоо министрлигинин маалыматы боюнча, Түркмөнстан менен чектешкен Фарьяб провинциясындагы 17-июнда талибдер менен кагылышта атайын багыттагы бөлүктүн жоокери набыт болуп, дагы 15 күч кызматкери дайынсыз жоголгон. "Талибан"* аскер жана жай жарандарды өлтүрүп, жеңишке жана мамлекеттик бийликти ээлөөгө согуш күчү менен ашыгууда.

Мурдараак Нангархар провинциясында полиомиелитке каршы эмдеп жаткан беш адис өлтүрүлгөн. Афган ислам республикасында эмдөө кампаниясы талибдер ок жаадырып жатканда – марттын аягында башталган. 34 провинциядагы 9,6 млн бала эмделүүгө тийиш болчу.

9-июнда Тажикстанга жакын райондордун бири – өлкөнүн түндүк-чыгышындагы Баглан провинциясында талибдер минаны зыянсыздандыруу менен алектенген HALO Trust британ-америкалык коммерциялык эмес уюмунун 10 жарандык кызматкерин өлтүргөн. Ошол кол салууга жоопкерчиликти ИМ* согушкерлери алды.

Түркия менен Афганистандын алакаларынын эзелки жана жылуу тарыхы бар деп эсептелгендиктен, Ислам республикасында түркиялык күчтөр кандайдыр метафизикалык түрдө мамлекеттик коопсуздукту жана аймактык туруктуулукту камсыздап, коңшу Түштүк жана Борбордук Азия өлкөлөрүнүн мамилелеринин өркүндөшүнө өбөлгө болмокчу.

Ошентсе да Афганистандагы түркиялык вазийпа жана коопсуздук деңгээли азырынча көбүнесе талибдердин касташкан эркине жана чет өлкөлүк күчтөрдүн чыгарылышынын ыкчамдыгына жараша экени түшүнүктүү.

* – бир катар өлкөлөрдө ишмердигине тыюу салынган террордук топтор.

163
Белгилер:
Талибан, Түркия, Кабул, АКШ
Тема боюнча
Эмнеге Пентагонго Борбор Азияда орун жок? Сереп
Президент РФ Владимир Путин и президент США Джо Байден (справа) во время встречи в Женеве на вилле Ла Гранж

Америкалык үмүт акталбай калганда... Саммит жыйынтыгына сереп

76
Женевадагы жолугушуу күтүлгөндөй эле аяктады: Путин менен Байден бири-бирине айтчусун айтып, сүйлөшүүнү конструктивдүү жана майнаптуу болду дешти.

Аталган жолугушууда бир нерсени өзгөртүп жибере турган макулдашуулар болгон жок, элчилер кайтып, эркинен ажыратылгандар менен алмашуу жүрүшү мүмкүн, ошондой эле курал-жарак боюнча сүйлөшүүлөрдү баштоо тыянагына келишти. Ушуну менен бүттү. Андан көптү деле эч ким күткөн эмес же күттү беле?

Үмүтү акталбай калгандар да бар экен. Эки президенттин маалымат жыйынын карасак, нааразы болгондор — америкалыктар. ЖМК өкүлдөрүнүн суроолору АКШ Россия саясаты өзгөрөрүнө үмүт артып келгенин тастыктап койду. Албетте, Вашингтондогу администрация эмес, ЖМКлар түптөп келген коомдук пикир ушундай экен. Өзгөчө америкалык журналисттердин Путинге "Сиз жоопкерчиликти мойнуңузга алдыңызбы (киберчабуул, Украина ж.б.)" деп берген суроолорунан бул ачык көрүнүп турду. Акылга сыйбаган суроо.

Маалымат жыйындан кетип бара жаткан Байдендин артынан "Сиз Путин өзүнүн кадамдарын өзгөртөт деп айтпадыңыз беле? Ал баарынан баш тартып өзүнүкүн бербей жатат го" деп кала бергендер болду.

Президент артка кайрылып, "туура эмес түшүнүп алгансыңар, минткен эмесмин, мен бүтүндөй дүйнө коомчулугунун басымы астында гана болуп кетиши ыктымал деп айткам" деп жооп кайтарууга мажбур болду.

Деги эле Россия саясатын өзгөртөт деген ишеним кайдан жаралган? Мунун баары америкалык элитанын мээсине сиңген дүйнөнүн бурмаланган картинасынын натыйжасы. Эки ирет бурмаланган десек да болчудай, биринчиден, истеблишмент оюн эрежесин мурдагыдай эле Америка тактап-таразалап турат деген бекем ишенимде. Экинчиден, ылайыксыз деп эсептеген Трамп менен күрөшүү үчүн Россиянын шайлоого кийлигишүүсү сыяктуу нерселерди ойлоп таап, бара-бара өзү да ага ишенип алган. Эми Россиянын жазаланышын жана саясатын өзгөртүүсүн күтүп жатат. Кандай чара көрүлөрү белгисиз. Анан калса бул Путиндин эмес, Байдендин баш оорусу болуп калды.

Жолугушууну АКШ лидери демилгеледи, мындай сунуш ички саясий кырдаалдан улам, анан Трамптан айырмаланып турарын, анын кетирген "каталарын", "кемчилигин" оңдоого жөндөмдүү экенин көрсөтүш үчүн жасалган. Кеңешчилеринин кеп-сөзүн угуп, жолугушууга дыкат даярдангандай көрүнгөн. Керек болсо Хилари Клинтон да Байдендин аракетине оң баасын берген:

"Мыкты пландалган: кол алышуу, сүрөткө түшпөстөн бөлмөгө кирүү, эч кандай биргелешкен маалымат жыйын жок — мунун баары биз күтүп жаткан нерсенин олуттуу дипломатиялык белгиси... Ачык сүйлөшүүнү күтүп жатабыз... "Владимир, кел, мындан аркы кадамдарыбызды сүйлөшүп алалы. Ооба, сага каршы санкция жарыялап келдик, эгер бул сени токтотпосо, кесепети мындан да оор болот".

Маалымат жыйында Байден "Путинге болгон ишеним жоголуп бара жатканына" эч ким таң калбай турганын, "Россия дүйнөдө болуп жаткан окуяларды тескей албай турганын" айтып берди. Дүйнө түгүл Байден Россиянын өзүндө эмне болуп жатканын да билет экен. Күчтүү державанын күчтүү позициясы деген ушубу? Байден Путинге өзүнүн күн демин таңуулай алдыбы?

Ал Путинге адам укугун коргобосо элинин ишенимин актай албай каларын айтканын өзү билдирбедиби, мындан улам АКШ Навальныйдын иши сыяктуу маселелерди байма-бай көтөрүп турат экен. Журналисттердин суроосуна жооп берип жатып "Навальный абакта өлүп калса кесепети оор болорун" кайталады. Ал эми америкалык ЖМК өкүлдөрү бул суроону Путинге да беришти. Чабуулбу?

Тескерисинче, кеңешчилерин уккан Байден Путин менен Навальный тууралуу сөз козгоп таптакыр ыксыз тактиканы тандап алган. Анткени Россия муну өлкөнүн ички ишине кийлигишүү катары карайт. Мындан кийин Байдендин Путин "мурдагыдай эле АКШ аны тактан кулатууга кызыкдар" деп эсептээрине таң калганы бизди таң калтырууда. Он жыл мурун Путинди Кремлге кайтпоого үндөп, Россияга каршы санкциялар ооздуктоо үчүн эмес, "туура эмес жүрүм-туруму" үчүн жаза иретинде киргизилгенин айткан дал ушул Байден эмес беле.

Путин эмес азыр акыл-эси жетик бир да орусту минтип алдай албайсың. Навальный боюнча Путин так жооп берди.

"Кошмо Штаттар 2017-жылы Россияны душман деп жар салды. АКШ биздин өлкөдөгү демократиялык башкаруунун тартибин тескеп, саясий уюмдарды колдоосу тууралуу жоболор киргизилген. Бул силердин, Американын мыйзамдарында бар. Эми суроо берип көрөлүчү: эгер Россия душман болсо Америка Россиядагы кайсы уюмдарды колдойт? Бул, менимче, Россия Федерациясын өнүктүрө турган эмес, тескерисинче, ооздуктап турган уюмдар. Ал эми Кошмо Штаттардын жалпыга жар салган максаты. Демек, бул россиялык багытта АКШнын саясатын жүзөгө ашырууга көмөкчү болчу уюмдар менен адамдар. Биз буга кандай мамиле жасашыбыз керек? Менимче, баары түшүнүктүү, биз өтө этияттык менен мамиле жасайбыз".

Башкача айтканда, Байден Навальный тууралуу кеп козгоп убактысын текке кетирди: Россияга басым жасоого бул ылайыксыз тема, түшүнүшүүнү каалаган болсоң кедергисин тийгизиши мүмкүн. Москваны минтип жумшарта албайсың, балким, Навальный тууралуу сүйлөшүү Байденге ички саясий тирешүүдөн улам керек болгондур?

Жок, анткени Путин америкалык журналисттердин суроосуна АКШдагы башаламандыктарды айтып жооп берди. Январда "конгрессти басып ала жаздап" саясий талап койгондорду эмне кылышты? Анын үстүнө Штатта Трамптын тарапташтары Навальныйдын Россиядагы санаалаштарына караганда алда канча көп.

Навальный тууралуу сөз баштап Байден пайда деле көргөн жок, тескерисинче, Путинге Байдендин ким экенин түшүнүүгө жакшы жардам берди. Путин алдында баягы он жыл мурун Россияга америкалык демократияны үлгү кылып көрсөткөн адам турганын көрдү. Башкача айтканда, өткөн замандын кишиси. Албетте, бул аны менен сүйлөшчү сөз жок дегендик эмес, бул Байдендин Американын мүмкүнчүлүктөрү тууралуу ишеними, түшүнүгү, аң-сезими баягы-ы Трампка чейинки мезгилде калып калган дегенди туюндурат.

Путин жолугушуунун жыйынтыгы менен эч кандай жаңы иллюзия пайда болбогонун айтты: "Эскиси деле жок болчу. Куру ишеним жок, болушу да мүмкүн эмес". Лидерлер бири-бирине кызыл сызык сызган жок, бирок Россиядан баарын күтүүгө болот деген кейип-кепчиген кепке Путин: "Жаралган кооптуулуктарга жараша жооп берип жатабыз" деп кесе жооп айтып, "Жүрүм-турум эрежеси боюнча келишип алышыбыз керек" деп кошумчалады.

Болгону өзүн дүйнөнүн түркүгү деп эсептеген тарап менен кантип келишүү керек. Туура эмес кылып жатканын сылык-сыпаа айтып, өз позицияңан тайбай, кызыкчылыгыңды көздөп алдыга жыла берүү туура окшойт. Доордун алмашуусу акырындап "казино ээсин" жаңы балансты жана жаңы дүйнө түзүлүшүн кабыл алууга аргасыз кылган убакыт да алыс эмес көрүнүп калды.

76
Белгилер:
саясат, сүйлөшүүлөр, дүйнө, жолугушуу, Женева, саммит, Жо Байден, Владимир Путин, АКШ, Россия
Тема боюнча
Көп маселеге мелженген так дискуссия. Ак үй Путин — Байден саммитине баа берди
Бишкектеги Чыңгыз Айтматов көчөсүндө жайгашкан көп кабаттуу үйлөр. Архивдик сүрөт

Дүйшөмбүгө карата аба ырайы

0
(жаңыланган 21:04 20.06.2021)
21-июнга караган түнү республиканын тоолуу райондорунда өткүн өтүп, күн күркүрөшү, бийик тоолуу райондордо кар жаашы күтүлөт. Баткен, Талас облустарында жана өлкөнүн дыйканчылык аймактарында күн ачык болот.

БИШКЕК, 20-июн. — Sputnik. Дүйшөмбүдө тоо этектеринде жана тоолуу райондордо өткүн өтүп, күн күркүрөшү, бийик тоолуу райондордо кар жаашы ыктымал. Өрөөндөрдө жана дыйканчылык аймактарда жаан-чачын болбойт. Бул тууралуу Кыргызгидромет маалымдады.

Маалыматка ылайык, батыштан соккон шамалдын ылдамдыгы секундасына 4-9 метрден 15-20 метрге чейин жетет.

Абанын температурасы Чүй өрөөнүндө +26...+31, Ош, Жалал-Абад, Баткен облустарында +28...+33, Талас жергесинде +31...+36, Ысык-Көлдө +19...+24, Нарын аймагында +18...+23 градус болору айтылды.

Термометрдин көрсөткүчү Бишкекте +29...+31, Ош калаасында +33...+35, ал эми Чолпон-Ата шаарында +20…+22 градуска чейин жетет.

0
Белгилер:
аба ырайы, Кыргызстан, июнь
Тема боюнча
Маал-маалы менен өткүн өтүп турат. Бир жумага карата аба ырайы