Чек ара зымы. Архив

Чек ара чыры ийне-жибине чейин же эмне үчүн өзбектердин БТРлери Ала-Букада турат

1443
(жаңыланган 15:12 25.03.2016)
Эксперттердин көз караштары бири-бирине кайчы келгени менен, чек араларда чыр-чатактардан оолак болуш керек дегенде ойлору бир.

БИШКЕК, 24-мар. — Sputnik, Таалайбек Ороскулов. 18-март күнү Жалал-Абад облусунун Ала-Бука районунун аймагындагы кыргыз-өзбек чек арасынын тактала элек аймагына Өзбекстандын чек арачылары эки БТР жана аскер кызматкерлерин жайгаштырышкан. Алар Кербен — Ала-Бука унаа жолунун 20-чакырымында жолду бууп, блокпостторду орнотушкан. 

Ошол эле күнү КРдин тышкы иштер министри Өзбекстандын элчисин чакырып, ага блокпостторду жана аскерлерди токтоосуз алып кетүү талабы менен нааразылык нотасын тапшырган

видео очевидца, отправленное по Whats App-каналу
БТР жана аскерлер. 19-марттагы кыргыз-өзбек чек арасындагы абал

Кечээ Өзбекстан ага жооп берип, Өзбекстанда жылына Нооруз майрамын майрамдоо учуруна коопсуздукту жана коомдук тартипти камсыз кылуу максатында мамлекеттик чек араны кайтарууну күчөтүү боюнча тиешелүү иш-чаралар жүргүзүлөрүн айткан. Бул жоопко канааттанбаган кыргыз тарап чек аранын такталбаган аймагына тосмолорду коюуга, куралдуу күчтөрүн жана аскердик техникасын киргизүүгө мүмкүн эместигин билдирип, жооп нотасын жөнөттү.

Кең мекен

Кыргызстан Кытай менен жана мурдагы СССРдин үч республикасы — Казакстан, Өзбекстан, Тажикстан менен чектешет. КРдин сырткы чегинин жалпы узундугу 4 503 чакырымды түзөт. Казакстан менен мамлекеттик чек аранын жалпы узундугу 1 242 чакырым. Делимитациялоо процесси 2001-жылы аяктаган. Андагы сүйлөшүүлөр эки республиканын чектерин аныктаган Бүткүл Союздук аткаруу комитетинин 1930-жылдагы токтомуна жана Кыргыз ССРинин 1961-жылдагы Жарлыгына негизделген болчу. 

Кытай менен чек аранын жалпы узундугу 1071,8 чакырымды түзөт. Делимитациялоо процесси 2000-жылы аяктаган. Хан-Теңир жана Жеңиш чокуларынын аймагындагы, ошондой эле Бедел (Үзөңгү-Кууш суусунун суу топтолуучу жери) ашуусунун батыш тарабындагы талаштуу жерлерди чечүү баарынан кыйын болгон. 

Кедергелүү чакырымдар

Кыргыз-өзбек чек арасы 1 378 чакырымга созулуп, алардын 1 058 чакырымы такталган. Бүгүнкү күндө 58 жер үлүшү аркылуу өтө турган 324 чакырым макулдашыла элек. 

  • Жалал-Абад облусунун аймагындагы Аксы — Ала-Бука жолундагы 1,5 чакырым аралыктагы жолго өзбекстандык чек арачылар тарабынан блок-пост коюлган.
    Жалал-Абад облусунун аймагындагы Аксы — Ала-Бука жолундагы 1,5 чакырым аралыктагы жолго өзбекстандык чек арачылар тарабынан блок-пост коюлган.
    Sputnik
  • Ары-бери каттаган кыргызстандыктар тыкыр текшерилип, өткөрүлгөн
    Ары-бери каттаган кыргызстандыктар тыкыр текшерилип, өткөрүлгөн
    Sputnik
  • Өзбек тарап Кыргызстан менен болгон чек арасына  зооттолгон эки транспортту жана КамАЗ үлгүсүндөгү эки автоунаа коюшкан.
    Өзбек тарап Кыргызстан менен болгон чек арасына зооттолгон эки транспортту жана КамАЗ үлгүсүндөгү эки автоунаа коюшкан.
    Sputnik
  • Эки тараптуу сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында аскерлердин саны кыскартылып, эки өлкөдөн сегизден жоокер кайтарып калган.
    Эки тараптуу сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында аскерлердин саны кыскартылып, эки өлкөдөн сегизден жоокер кайтарып калган.
    Sputnik
1 / 4
Sputnik
Жалал-Абад облусунун аймагындагы Аксы — Ала-Бука жолундагы 1,5 чакырым аралыктагы жолго өзбекстандык чек арачылар тарабынан блок-пост коюлган.

Дүйшөмбүдө Мамлекеттик чек ара кызматынан эки өлкөнүн чек арасында турган аскерлеринин саны азайганын билдирди.

Тажикстан менен Кыргызстандын жалпы чек арасынын узундугу 970,8 чакырым, анын 519у гана макулдашылып, калган 451 чакырымы дагы эле талаштуу бойдон калууда. 

Эмне үчүн?

Чек ара маселелери боюнча КР өкмөтүнүн атайын өкүлү, премьер-министрдин аппарат жетекчисинин биринчи орун басары Курбанбай Искандаров Өзбекстан менен чек арада кырдаалдын курчушу Ала-Бука районунда жайгашкан Орто-Токой суу сактагычына байланыштуу деп эсептейт (суу сактагыч Кассансай суусунда Нарын облусундагы гидрокурулуштай аталат). Бул суу сактагыч бардык гидротехникалык курулуштары менен бирге 2015-жылдын ноябрында Кыргызстандын мамлекеттик менчигине берилген.

Искандаровдун айтымында, мурдараак өзбек тарап суунун тосмосу жарылып алардын жерин каптап кетпеши үчүн оңдоо иштерин жүргүзсүн деген шылтоо менен адистерди суу сактагычка өткөрүүнү суранган экен. Кыргызстан маселенин мындайча коюлушуна макул болбой, өз аймагына алардын адистеринин кирүүсүнө тыюу салган. 

"Ала-Бука районундагы макулдашыла элек, бирок кыргыздар пайдалануучу жерде жолду тосуп алуу, кыязы, Өзбекстандын жооп иретинде жасаган аракети көрүнөт", — дейт атайын өкүл.

Кыргызстан да талаштуу жерлерди тороп алып, өзбек жарандарын өткөрбөй коё алат деди Искандаров. Бирок маселени каяшалык менен чечүү эч кимге жакшылык алып келбейт. Баарын сүйлөшүү жолу менен чечиш керек, дейт ал.

Кыргыз географиялык коомунун жетекчиси, чек ара маселелери боюнча өкмөттүн мурдагы атайын өкүлү Саламат Аламановдун пикиринде, кырдаалдын курчушуна объектилерди мамлекеттик менчикке өткөрүү себеп болду деп айткан туура эмес. 

"Делимитация аяктагандан кийин алар ансыз деле бизге өтөт. Ошондуктан муну чек ара маселелерин чечүүдөгү ийгилик деп эсептөө жаңылыштык", — дейт эксперт.

Анын пикиринде, кырдаалдын курчуп кетиши – бул биздин жооп кайтарганга даярдыгыбызды сынап жаткандагысы. Бирок бир тараптуу аракеттер дайыма тирешүүчүлүккө алып келүү коркунучун жаратат. Алар БТРлерин чыгарып коюп коюшту, биз да ошенттик. Маселе бүттү. Өзбектерге жооп бергенибиз туура, ушинтип даярдыгыбызды көрсөтүшүбүз керек. Бирок, кантсе да, коңшулардын мындай аракеттери кадыресе көрүнүшкө айланганы кейитет, деди Аламанов.

Эксперт Кыргызстан туура көз карашта экенин жана анын жасагандарынын баары эл аралык укук ченемдерине туура келе тургандыгын белгиледи. 

Ошентип биз, чатак чыгарыш үчүн көкүткөндөргө азгырылбайбыз да, окуянын терс өрчүшү үчүн эч себептерди да жаратпайбыз. Дал ушунун өзү тынчтыкты сактап турат, дейт Аламанов.

Саясат таануучу Бакетаев да азыркы абал Өзбекстандын атайылап чыр-чатак чыгарыш үчүн жасаганы деп эсептейт.

"Кыязы, Кыргызстан эмне кылар экен деп байкоо салып турган кайсы бир аналитикалык топ иштеп жатса керек", — дейт саясат таануучу. 

Ал муну ЕАЭБге киргендигибиз үчүн өзүнчө бир "кыр көрсөтүүчүлүк" деп бааласа боло турганын белгиледи.

"Кыргызстан өз өнүгүү жолун аныктап, Россияга таламдаш болуп алды. Бул Өзбекстан аркылуу кырдаалды солгундатууга аракет кылып жаткан батыш өнөктөштөрдү кыжырлантууда. Менимче, абалдын курчушуна дал ушул себеп", — деди саясат таануучу.

Анын пикиринде, мындай чыр-чатактар мындан ары да тереңдейт, бирок ачык тирешүүчүлүккө жана согушка жетпейт. Ошентсе да, сырттан көкүтүлүп жаткан оппозициялык күчтөр абалдан пайдаланып, кыргыз бийлигин жаманатты кылууга аракет кылат, ал эми колунан келип калса, аны алмаштырганга да далалаттанат деди Бакетаев. 

"Далил плюс" эксперттик клубунун серепчиси Марс Сариев да Өзбекстан ачык чырдашууга барбайт деп эсептейт, бирок кырдаалдын курчушуна башка себептерди атайт.

"2010-жылдагы Ош окуяларын эстесеңер. Дал ошол Өзбекстан жарандык согуштун өрчүп кетишине жол берген жок. Азыркы кырдаал ӨзРдин уруулар арасында бийлик үчүн жүрүп жаткан согушка байланыштуу ички көйгөйлөрдөн алаксытуу аракети деп ойлойм", — деди ал.

Эксперт муну президент Ислам Каримовдун жасаган техникалык жүрүшү жана ал эки максатты көздөйт деп эсептейт. Биринчиси — тышкы фактор ички көйгөйлөрдөн алаксытат; экинчиси — КРдеги оппозициялык аракеттер Каримовго пайдалуу, себеби Кыргызстандагы ыңкылаптар менен башаламандыктар ага ички саясатын катуулатуу үчүн жакшы шылтоо. Бул Борбор Азиядагы, анын ичинде 2010-окуяны катуу кабыл алган Казакстандагы авторитардык тартиптерди бекемдейт деп эсептейт Сариев. 

Экинчи жагынан, деп белгилейт ал, ЕАЭБ байланыштарынын өнүгүшүнө Батыш да кызыктар эмес. Термезде немис контингентин жайгаштыруудан баш тарткандан кийин азыр Өзбекстан ага жагалданып турат, себеби Батыш анын бул аракетин Россия тарапка ооп кеткендик деп баалайт. 

Суу жана энергетикалык корлор боюнча эксперт Зульфия Мараттын пикиринде, татаал кырдаалдан аймактагы ири оюнчулар пайдаланып калууда. 

"Абалдын мындай болушунан аймакта өз таасирин күчөтүүгө аракет кылып жаткан үчүнчү тараптар пайдаланып жатканы айкын. Дал ушунун өзү көп маселелердин, анын ичинде энергетикалык жана суу көйгөйлөрүн чечүүнү кыйындатууда", — дейт эксперт.

Суу маселеси

Өзбек лидери дал ушул суу менен камсыз кылуу маселеси аймактагы согуштарга себеп болот деп мурдараак айткан эле. 

Айлана-чөйрөнүн абалы жөнүндө улуттук докладдын маалыматы боюнча, Кыргызстан — суу корлору толугу менен өз аймагында калыптануучу Борбор Азиядагы жалгыз өлкө. Республикада 3 500дөн ашык түрдүү көлөмдөгү агын суулар бар, алар негизинен Нарын-Сыр дарыя, Аму дарыя, Чүй, Талас, Или, Тарим сууларынын жана Ысык-Көлдүн бассейндерине карайт. КРдин жеринин 4 пайыздан ашыгын мөңгүлөр менен кар басып турат. Жер алдында да суунун бир топ кору жана бир нече көл бар. 

КРдин Айыл чарба министрлигине караштуу Суу чарбасы жана сугат департаментинин директорунун орун басары Тилек Исабековдун маалыматына караганда, Кыргызстан жалпы агын суулардын 20 пайызын гана пайдаланат. Калганы коңшу мамлекеттердин аймагына куят. Суу бөлүштүрүү маселеси бир нече макулдашуулар аркылуу жөнгө салынган. 

"1985-жылдагы Москва протоколуна ылайык, Талас суусунун агындылары Кыргызстан менен Казакстандын ортосунда тең бөлүнүп, 62 пайызы Чүй суусу (КР), 38 пайызы Казакстан менен кетет", — деп билдирди Исабеков.

Башкы документтер болуп 1992-жылдагы келишимдер эсептелет. Аларда беш өлкө тең дарыялардын агымдары боюнча өз квотасын аныктаган. Бул макулдашуулар аймактын суу стратегиясы кабыл алынганга чейин күчүндө болот, бирок аталган документ эмдигиче жок. 

Тажикстан менен ар бир дарыя боюнча протоколдор бар, ал эми Өзбекстандын пайдасына Нарын дарыясынан секундасына 15-30 куб метр суу алынат, калган суу Токтогул суу сактагычына куят. 

"Климаттын дүйнө жүзү боюнча өзгөрүшү чыр-чатактарга себеп болуучу башка максаттарды жаратты. Суу корлору үчүн күрөш азыр өтө курч мүнөзгө ээ болуп баратат. Бирок Ала-Букада кырдаалдын азыркы курчушунун себептери башкада", — деди аналитик.

Саясат таануучу Сариевдин пикиринде, Борбор Азия аймагын дал ушул суунун айынан түрдүү деңгээлдеги чыр-чатактар күтүп турат.

Мындай пикирге Зульфия Марат да кошулат. Ал сууга байланышкан чыр-чатактар дагы күчөйт деп эсептейт.

Эксперт Саламат Аламанов суу корлоруна байланышкан пикир келишпестиктер дайыма болот деген ойдо. 

"Сууну жерден бөлүп албайсың. Бул жер-жерлерде мурдатан эле болуп келген, азыр да бар жана делимитация процесси аяктагандан кийин деле боло берет. Делимитациялоону бүтүрүү керек, ошондо суу маселеси чыр-чатагы азыраак чарбалык деңгээлге өтөт", — деди Аламанов.

Маселенин мындайча коюлушуна саясат таануучу Бакыт Бакетаев макул эмес. Ал негизги себеп деп Өзбекстанда айдоо жерлеринин жетиштигин атайт.

"Коңшу өлкөнүн калкынын саны өсүшүнөн дал ушул жер маселеси алар үчүн суу маселесине караганда курчураак, бирок, албетте, жерди иштеткенге суу да керек дечи. Дагы бир жагы, эл аралык конвенциялар суу булактары жайгашкан өлкөлөр суунун ээси болбогудай түзүлгөн, мындай диссонанс атайын жаратылат", — дейт Бакетаев.

Кооптондурганы, Өзбекстан көп маселелер боюнча өзүнүн үстөмдүгүн сезип, тиги же бул жерлерди тартып алганга аракет жасоодо, деп баса белгиледи саясат таануучу.

Борбор Азиясы үчүн "батарейка"

Өзбекстандын президенти Кыргызстанда ири ГЭСтердин курулушуна каршы экенин көп жолу айтып, анын себебин өз өлкөсүндө сугат суусу жетишпей, экономикасына кедергисин тийгизет деп түшүндүргөн. 

Борбор Азаянын энергетикалык тутуму совет мезгилинде курулган жана Россиянын Бирдиктүү энергетикалык системасы менен Казакстандын энергетикалык түйүнү аркылуу катар иштөөчү 220 жана 500 кВ линиялары менен туташтырылган энергетикалык тутумдарды түзөт. Ага Казакстандын энергетикалык тутумунун түштүк бөлүгү, Өзбекстандын, Тажикстандын, Кыргызстандын жана Түркмөнстандын энергетикалык тутумдары кирет. Борбор Азиянын энергетикалык алкагына 83 электр станциясы кирчү. Орто Азиянын энергетикалык тутумунун диспетчери Ташкентте жайгашкан "Энергия" координациялык диспетчердик борбору болчу. 

Түркмөнстан бул энергетикалык алкактан чыга турганын 2003-жылы билдирген. Тажикстанда Рогу ГЭСин жана Кыргызстанда Камбар-Ата ГЭСин куруу жөнүндө пландар пайда болгондон кийин Өзбекстан бул долбоорлор боюнча терс пикирин билдирүү менен, бирдиктүү тутумдан 2009-жылы чыгып кеткен. 

Аналитик Марс Сариев энергетика маселеси БА лидерлери эмдигиче чейин аймакты бир бүтүн деп кабыл албагандыгынан келип чыккан деп эсептейт. Ошондуктан Кыргызстанда газ менен электр кубатына байланышкан көйгөйлөр жаралып келген. Азыр булар эптеп болсо да "Газпром" жана "Датка — Кемин" электр линиясы аркылуу чечилип жатат. Бирок коңшулар менен көйгөйлөр жаралганда бул аспектини эсепке албай коюуга болбойт, дейт аналитик.

Саясат таануучу Бакыт Бакетаев электр кубаты товар болгондуктан, анда-санда оош-кыйыш, келишпестиктер болуп турушу кадыресе көрүнүш деп белгилейт.

"Биз электр кубатына сарамжалсыз мамиле кылып көнүп калганбыз, ошон үчүн аны үнөмдөш керектигин аймакта түшүнмөйүнчө чыр-чатактар жарала берет", — деди эксперт.

Зульфия Марат энергетика маселеси саясий деңгээлге өтүп кетти дегенге эч макул эмес. 

"Чарбалык мамилелерди чек ара маселелерине таасир кылуучу каражат катары пайдаланууга болбой турганын мен эбак эле айткам. Энергетика — бул бирдиктүү организм, саясатчылардын кийлигишүүсүнүн арты жаман болот", — деп эсептейт эксперт.

Анын пикиринде, "Датка — Кемин" электр линиясы КРде жарыкты өчүрүүлөрдөн толук куткарат деп кароого болбойт.

Кантип чечүү керек? 

Зульфия Марат БА өлкөлөрү бири-бирисиз жашай албастыгын түшүнгөндө гана чыр-чатактар жоюлат деп эсептейт. Көйгөйлөрдүн баарын дароо эле чече коюу, албетте, мүмкүн эмес. Кепти өз ара түшүнүшүү жана өз ара пайдалуу багытта гана жүргүзүү керек. Бул — абалдан чыгуунун жападан жалгыз жолу. 

Эксперт Саламат Аламанов ӨзР менен чек араларды делимитациялоону аягына чыгаруу толук мүмкүн жана анын жолу эбактан эле бар деп эсептейт. 

"Совет мезгилинде эле маселени чечүү жолдору сунушталып, алар эки тарапка тең жаккан. Ал жолдор 1955-жылы табылган, 1898-жылы СССР жоюлар алдында деле варианттар сунушталган болчу. Ошолорго кайрылуу керек — бул тил табышуунун жакшы тажрыйбасы. Ал эми сүйлөшүүлөрдө оң жылышка алып келбеген документтерди жөн гана алып таштоо керек. Макулдашып келишсе болот. Болгону, мамлекет башчыларынын эрктүү саясий чечимдери талап кылынат", — дейт ал.

Саясат таануучу Бакетаев чыр-чатак эч качан жөнгө салынбайт деп эсептейт. Глобалдуу оюнчулар буга эч жол бербейт. Бул атайылап "тоңдурулган" жана кырдаалга таасир кылып "ойноо" үчүн каалаган убакта кайра жандандырууга боло турган чыр-чатактар. Ал президенттердин жеке инсандык өзгөчөлүгүнөн эч көз каранды эмес. Күч ыкмалары да чечпейт, ЖККУ да бул жерде жардам бере албайт. Өз алдынча, башкача айтканда, сырттан кийлигишүүсүз, эки тараптуу сүйлөшүүлөр менен чечиш керек. Баса, коопсуздук маселелери боюнча жоюлуп кеткен вице-премьерлик кызматты кайра калыбына келтирүү зарыл деп баса белгиледи эксперт.

Марс Сариев да маселени чечүүнүн жолу бар деп эсептейт — бул үчүн БА аймагын түрдүү өлкөлөр эмес, бирдиктүү эл чарбачылык комплекси катары кабыл алуу зарыл. 

"Биргелешкен суу сактагычтарды, башка гидротехникалык курулуштарды куруу экономикалык карым-катнаштарды кеңейтүү өз ара мамилелерди бекемдеп, чыр-чатактардан оолактоого шарт болот. БАнын СССР мезгилинде жаралган бирдиктүү организмин кайра калыбына келтирүү керек", — деди Сариев.

Өкмөт Үңкүр-Тоону Өзбекстанга берүү боюнча токтом токуган эмес
© Пресс-служба правительства КР
Анын пикиринде, өз ара келишүүчүлүккө жетүү үчүн аймактын башчыларынын саясий эрки жетиштүү болмок. Бирок БА лидерлеринен глобалдуу оюнчулар көз албай карап турат, дал ушунун айынан алар бир пикирге келе албай жатышат. Ошону менен катар Эл аралык валюта фонду, Азия өнүктүрүү банкы сыяктуу моюнга салынган каржылык тузактар да бар. 

Ал бир нерсе алардан мурун сөзсүз бир нерсе бериш керектигин белгиледи. 

Ал эми президент Алмазбек Атамбаев бүгүн журналисттер менен жолугушуу учурунда Кыргызстан коңшу өлкөлөр менен согушууга барбай турганын, бирок өз кызыкчылыгын дайым коргой турганын айтты.

1443
Белгилер:
суу, Чыр-чатак, электр кубаты
Тема:
Өзбекстан КР менен болгон чек арасына БТРлерди жайгаштырды (54)
Тема боюнча
Чек ара кызматы: Чаласарт аймагында өзбек техникасынын кыймылы байкалган жок
Атамбаев Өзбекстанда өтүүчү ШКУ жыйынына барбай калышы мүмкүн
Россия Федерациясынын президенти Владимир Путин жана Улуу Британия премьер-министри Борис Жонсон. Архив

Путин менен Жонсон Афганистандагы абалды талкуулады: НАТОнун уяты ойгондубу?

109
(жаңыланган 22:52 27.10.2021)
"Америкалык кыялдын" кыйрашынын ачык мисалы болгон Афганистан коопсуздуктун болжоп болгус коркунучтары менен Батышты чочулатып келет. Лондон маңызында планетадагы согуштук аракеттер жүргөн аймактардын көзөмөлүн колдон чыгарган Вашингтондун бушаймандыгын чагылдыргандай.

Россия Федерациясынын президенти Владимир Путин жана Улуу Британия премьер-министри Борис Жонсон 25-октябрда Афганистандагы абалды талкуулашты. Аскерий баяндамачы Александр Хроленко ушул талкуунун жана көйгөйлүү бул республиканын учурдагы жагдайына баам салган.

Путин "москвалык форматтагы" талибдер менен жакындагы эле консультациялар (Россия, Кытай, Пакистан, Иран, Индия, Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан, Түркмөнстан жана Өзбекстандын өкүлдөрүнүн катышуусунда өткөн) жөнүндө кабарлады. Ал эми Жонсон "Талибандын"* болжолдуу таанылышы боюнча санааркаганын жашырган жок. Дал ушул баарлашууда 20 жылдык аскердик операциялардан кийин жеңилгенин моюнга алгысы келбеген Кошмо Штаттардын кызыкчылыгы бар экени ачык байкалып турду.

Афганистандын суверенитетин эч шартсыз сыйлаган күндө да анын жаңы өкмөтүнүн эл аралык таанылышына дагы эртелик кылат. Андан мурун Владимир Путин "Талибанды"* террордук уюмдардын тизмесинен чыгаруу Бириккен Улуттар Уюмдарынын деңгээлинде чечилиши кажет, бул үчүн талибдер "өлкөдөгү этникалык жана диний топтор, саясий жана коомдук уюмдардын бардыгы менен өз ара мамиле түзүүгө тийиш" экенин белгилеген. Тилекке каршы, Афганистан сексендин тегерегиндеги улут жана элдин тынчтыгын камсыздоого чамасы жетпей, террорчулуктан да кутула элек. Убактылуу өкмөт "Ислам мамлекети"* тарабынан жаңырып турган экономикалык чакырык жана коопсуздук коркунучтарына туруштук бере албай жатат.

24-октябрда Тажикстандын коргоо министри генерал-полковник Шерали Мирзо соңку айлардагы окуялар Афганистандагы аскердик-саясий жагдайды бүлгүнгө учуратып, аргасыз абалга кептегенин билдирди. Эң кейиштүүсү, анын бул айткандары чындык.

Афганистан иш жүзүндө талибдер тескеген жана башка террордук топтор, ошондой эле кенже Масуддун жетекчилигиндеги Каршылык көрсөтүү фронту көзөмөлдөгөн аймактарга бөлүнүп калды. Аталган өлкөдөн согушкерлердин Борбор Азия мамлекеттерин басып кирүү коркунучу дале күч. Жамааттык коопсуздук келишими уюму Афганистан менен чектешкен Тажикстан жана Өзбекстандын территориясында алты мамлекеттин аскерлеринин катышуусундагы атайын машыгууларды тегин жерден өткөрүп жаткан жок.

Коопсуздук алкагы

"Москва форматындагы" жолугушууда талибдер Афганистандын бардык аймагын көзөмөлдөп жатканын айтышкан. Анткен менен чет өлкөлүк өнөктөштөрүн жана контрагенттерди жаңы бийликтин башкарууга жарамдуулугу жана натыйжалуу экенине ишендирүү аракети анчалык ынандырарлык эмес. Талибдер өлкөнүн жай жарандарынын коопсуздугун камсыздай албай, ал түгүл өздөрүн да коргой албай жатышат. Ар кайсы провинцияларда чек араларды тааныгысы жок "Ислам мамлекетинин"* отряддары уюштурган терактылар, ок атышуулардын токтой турган түрү жок.

Куралчан талибдер 26-октябрда Кабулдагы авиакассанын тегерегиндеги топтошкон элди ок атып таратты, жарадар болгондор жок эмес. Айрыкча аялдар көп жабыркады, бул тууралуу кепке дагы кайрылабыз.

Өткөн аптада Ислам мамлекети* уюмунун согушкерлери Желалабадда талибдердин автомобилдерине чабуул жасашты. Кабул жана башка провинцияларды жарыксыз калтыруу үчүн электр өткөргүч чубалгыларын жардырышты. Бийликти кулатуу үчүн террордун ушундай ыкмасына кезегинде талибдер өздөрү да барышканы маалым.

"Вилаят Хорасан"* да бийлик жана таасир үчүн күрөшүүгө даяр. Өткөн жекшембиде Гераттагы талибдер менен ИМ* согушкерлеринин ортосундагы атышууда 17 киши окко учуп, арасында аялдар жана жаш балдар да набыт болду.

Баса, ошол күнү ИМ* кара желеги Урузган провинциясында көтөрүлдү. Жергиликтүү калкка 30 миң афгани (340 доллар, бул сумма аталган өлкөдө учурда бир топ акча) сунуштап, аталган уюмга кирүүгө үндөштү. Afghanistan.ru маалымат ресурсуна таянсак, Гератта "Ислам мамлекетине"* Абдул Манан Ниязи молдону жактаган талибдердин жоон тобу кошулуп кетти.

Өлкөдөгү абал бардык жактан начарлоодо. Ал тургай сабырдуу деп сыпатталган Кытайдын тышкы иштер министри Ван И Дохада 25-октябрда өткөн жолугушууда талибдерди ачык башкарууга, аялдар жана балдардын мыйзамдуу укуктарын коргоого, этникалык топтордун бардыгынын башын бириктирүүгө чакырды. Кулак сыртынан кетиришкендей талибдер эртеси эле күнү Кабулдагы аялдардын нааразычылык акциясын кууп таратты.

"Талибандын"* расмий өкүлү Забихулла Мужахидо: "Аялдар шарият алкагында жашашат", - деп так кесе сүйлөгөнү бар. Шарияттын укук өңүтү Афганистандын 40 миллиондук калкынын ишеним жана тандоосуна татыбаган молдолордун бир ууч тобунун колунда.

Коңшу мамлекеттеги кыйсыпыр түшкөн кырдаалдан улам тажик парламентинин төмөнкү палатасынын төрагасы Махмадтоир Зокирзода ЖККУдагы өнөктөштөрүн коопсуздуктун бекем алкагын түзүүгө үндөгөн. Бул демилгеге жооп катары Россия дароо аталган республикадагы өзүнүн аскердик базасын заманга бапташтырылган 30 даана Т-72Б3М танкы менен бекемдеген.

Андан мурун "москвалык форматтагы" талкууну болжолдуу кеңейтүү үчүн базанын Мотоаткычтар бөлүгү заманбап БМП-2, жаңы үлгүдөгү "Верба" зениттик ракеталар комплексине, ошондой эле абдан ыраакка багытталган реактивдүү огнемёттор, танкка каршы "Корнет" ракеталык комплекстерине, 12,7 мм калибрдеги узакка ылайыкталган "Корд" АСВК-М снайпердик винтовкаларына, АК-12 автоматтарына жана башка куралдарга ээ болгон.

Пакистандагы АКШ авиабазасы

Кошмо Штаттар жана НАТО өлкөлөрү 20 жыл согушкан Афганистандын келечегине өз жоопкерчилигин мурдагыдай эле аңдаша элек. Жеңилип жана америкалык күчтөрдүн чыгарылышына карабастан Вашингтон афган чек араларына жакын "кошумча аэродромду" жайгаштыруу жөнүндө чөлкөмдөгү оюнчулар менен сүйлөшүүгө тырышканын коё элек. Борбор Азия өлкөлөрү андай сунушту кабыл албай турганын болушунча так кесе билдиришкен, анткен менен Пакистанда Америка Кошмо Штаттарынын Аскердик-аба күчтөрүнүн базасы пайда болушу ажеп эмес.

Болгондо да Исламабад талибдер менен кызматташуунун "бейрасмий каналдарын" колго алып койгон. Аталган мамлекет менен Кошмо Штаттар Афганистанда АКШнын ААК аскердик жана чалгындоо операциялары үчүн Пакистандын аба мейкиндигин пайдалануу жөнүндөгү макулдашуусуна кол коюуга чукулдап калышты. Ошентип Вашингтон жеңилүү ызасын басаңдатып, ал эми Исламабад террорчулукка каршы күрөштө жана Индия менен алака түзүүдө америкалык жардам алмакчы.

Эгер америкалык аскердик авиация Афганистандын аймагын катуу көзөмөлдөө мүмкүнчүлүгүнө ээ болсо, 20 жылдык тарых кайра кайталанары шексиз. Бул жай жарандарга жаңы бүлгүндү салып, чектешкен Борбор Азия мамлекеттерине качкындардын жаңы агымын жаратары турулуу иш.

Бул көйгөйдү даана түшүндүрүү үчүн көрсөткүчтөргө бир үңүлүп көрөлү. Америкалыктар Афганистандан 124 миң чакты кишини көчүрдү, Түндүк Америкадагы Пентагондун базаларында эле ушул тапта 53 миңден ашуун афгандык жаран баш калкалоодо. Афганистандагы абал дагы ырбай бере турган болсо, миллиондогон адам качкынга айланат.

Афганистан ислам республикасынын жаңы бийлигинин өкүлдөрү жакында эле Улуттук каршылык көрсөтүүнүн жогорку кеңешин түзүү туурасында жар салышты. Кеңеш жарандарды "ички өзүм билемдикке, чет өлкөлүк агрессия жана оккупацияга каршы оор жана узак сүрө турган күрөшкө" даяр турууга чакырды. Демек, Афганистандын аймагында "баары баарына каршы согуш" дагы бир топко созулары айкын болуп калды.

* – Кыргызстан, Россия жана бир катар мамлекеттерде тыюу салынган террордук уюмдар.

Аскерий баяндамачы Александр Хроленконун Telegram каналына жалыңыздар.

109
Белгилер:
Афганистан, АКШ, НАТО, Россия, Владимир Путин, талкуу, 'Талибан' кыймылы, саммит, Борис Жонсон
Тема:
Афган бийлиги менен талибдердин тиреши
Тема боюнча
Кабулдагы терактылар, Багландагы салгылаш. Талибдер көзөмөлдү колдон чыгаргандай
Беларусь аскер кызматкерлери

НАТОнун "баш оорусу": Беларусь моюн сунгусу жок

143
(жаңыланган 22:04 24.10.2021)
Беларусь Россия менен союздаштыкты бекемдөөдө. Буга жаңы пландар, биргелешкен машыгуулар, аскердик жана аскердик-техникалык өз ара аракеттешүү, күчтөрдү жана башкаруу органдарын даярдоо масштабын кеңейтүү чаралары далил.

Узаган жумада Беларусь Республикасы жана Россия Федерациясынын коргоо министрлеринин коллегиясы өтүп, 2022-жылга карата кызматташуунун – биргелешкен 139 иш-чаранын пландары бекитилди. Аларда Беларусь жана Россиянын аскердик багыттагы бириккен тутумдарын, эки өлкөнүн күчтөрүнүн чөлкөмдүк топторун өнүктүрүү, ошондой эле радиациялык, химиялык жана биологиялык коргоо, радиоэлектрондук күрөш, топогеодезиялык жана навигациялык камсыздоо тармактарындагы кызматташуу камтылган. Эки союздаш мамлекеттин ортосундагы алакалар жана ушул багыттагы кызматташууларын аскерий баяндамачы Александр Хроленко талдаган.

Минск жана Москва 2023-жылы "Союз калканы" биргелешкен стратегиялык окууларды өткөрүүгө макулдашып, Беларусь Республикасынын аймагында РФтин аскердик объектилерин (Барановичи шаарында ракеталык кол салуунун алдын алуу тутумдар түйүнү жана Вилейка калаасындагы РФ Аба-деңиз флотунун радиостанциясы) жайгаштыруу жөнүндө келишимди узартышты.

Өлкөлөр союздаш мамлекеттердин коргоо тармагындагы аракеттердин биримдигин, милдеттерди аткарууга умтулууну тастыкташты. Батыш өлкөлөрү тарабынан коопсуздук коркунучу, саясий жана экономикалык кысымы аталган Россия менен Беларусту жакын арада союздаш мамлекеттин жаңы аскердик доктринасын кабыл алууга аргасыз кылууда. Беларусь жана Польша, Беларусь - Литва чек араларында кооптуу чыңалуу бар.

Мурда Варшава беларустук чек арачылар польшалык жоокерлерди аткылаганын кабарлаган. Эске салсак, анда жабыр тарткандар болгон эмес. Беларустун "баш ийбестигине" Минскинин Москва менен аскердик кызматташуусуна жамааттык Батыштын кыжыры кайнап келет. Лексингтон институтунун (АКШнын мамлекеттик саясат аналитикалык борбору) улук талдоочусу Сара Уайт: "Беларустун саясий тутуму, экономикасы жана Куралдуу күчтөрүнүн бардык деңгээлдериндеги Россиянын орду НАТОнун батыш фронтун кескин түрдө артка түртөт. Анан да эгер Россия жана Беларусь бир саясий түзүмгө бириксе, НАТОнун аталган фронттун чегиндеги мамлекеттерине тобокелдигин болжоо да мүмкүн эмес" - дегени бар. Кандай тобокелдик болушу мүмкүн экени түшүнүксүз, бирок НАТОго чыгыш европалык өлкөлөрдүн мүчөлүгү, аталган альянстын 1991-жылдан берки абалы сымал эле рационалдуу негизге ээ эмес.

Кимдин ким экени...

РФ коргоо министри Сергей Шойгу 20-октябрда россиялык-беларустук аскердик коллегияда кабыл алынган чечимдер союздаш мамлекеттин коопсуздугун 2024-жылга дейре бекемдөөнү өбөлгөлөй турганын билдирди.

Беларусь жана Россия эч кимге кооптуулук туудурбайт, жамааттык Батыштын саясий, экономикалык жана аскердик кысымына гана жооп кайтарат. РФтин Брюсселден Вашингтонго чейинки мейкиндиктеги агрессорлорго асимметриялык өч алууга кепилдигин туюндурган Аскердик доктринасын Пентагон жана НАТОдогулар көңүлгө түйүп алганы дурус. Кошмо Штаттардын аскердик-саясий эркинен көз каранды болгон европалык 28 өлкөнүн жетекчилери бул механизмдин бар-жогуна ишенип же ишенбей кое алышар, бирок аскер жетекчилери жооп иретиндеги өзөктүк соккунун натыйжалуулугу жана сапатын иш жүзүндө сынабай эле койгону оң.

Чыгыш Европада андай аскердик авантюраларды пландоонун өзү франциялык президент Эммануэль Макрон эки ирет диагноз койгондой НАТО "акылдан тайганы" болмок.

Негизги көйгөй миграция эмес

Балтика өлкөлөрү жана Польшанын аскердик бөлүктөрү НАТОнун контингентинин курамында Ирак жана Афганистандагы тынчтык жана калыптанып калган жашоо образын бузууга катышканы унутула элек. Бүгүн аталган ушул эки мамлекеттен агылган көч Прибалтикага жетип калды. Аларды азыр зым менен тосулган дубалдар да, куралчан чек арачылар да токтото албайт. Варшава менен Вильнюс азыркы окуялардын маңызын түшүнгүсү да жок. Жоопкерчиликти алар Минск менен Москванын "гибриддик агрессиясына" жүктөөгө тырышууда.

Польшанын бийликтеги "Укук жана адилеттүүлүк" партиясынын лидери Ярослав Качиньский 19-октябрда өлкөсүнө каршы "көп тепкичтүү гибриддик согуш" жүргүзүүдө деп Россияны айыптады. Айтымында, бул ири держава дароо эки фронтто, атап айтканда, Беларусь Республикасы менен чектешкен жерде жана Варшавада мигранттарды колдоп чыккан оппозицияны пайдалануу менен Польшага каршы иш жүргүзүп жаткан имиш.

Былтыркы жылдын аягында Польшада стратегиялык командалык-штабдык окуулар өткөн. НАТОнун стратегдеги америкалык Abrams танкалары, HIMARS залптык ок тутумдары, Patriot зениттик-ракеталык комплекстери жана ал тургай F-35 истребителдеринин коштоосундагы "чыгыштагы душман" менен согуштун сценарийин түзүп чыккан. Баса, аталган истребителдер Польшанын колуна 2026-жылдан эрте тийбей турганы анык.

Альянс аскердик инфраструктураны бекемдеп, ошол эле убакта батыш багытында аскердик-саясий кырдаалды курчутууда. НАТОнун коргоо министрлери 21-октябрда "эки деңиз ортосундагы согуш" (Балтика жана Кара деңиз) Россияга каршы стратегиясын макулдашууга чогулганы маалым.

Россия менен альянстын алакасы Брюсселдин демилгеси менен үзүлдү. Пентагондун башчысы жеке өзү Тбилиси, Киев, Бухарестте сателиттердин аскердик духун көтөрүүдө. Батыш аналитиктери бул окуялардын ырааттуулугунан "согушка даярдыкты" баамдап, "эки дөө урушса, ортосунда чымын өлөт" дегендей, АКШ менен РФтин тирешинде чыгыш европалык өлкөлөрдүн жабыр тартарын, кокус куралдуу чоң жаңжал тутанып кете турган болсо, эң оболу НАТОнун чечим кабыл алуучу борборлору жок кылынарын болжошот. Америкалык эксперттер жогорку технологиялык куралдануу жаатында Россия Кошмо Штаттарды караандатпай турганын, Үчүнчү дүйнөлүк согушта утуларын боолголошот.

Вашингтондогу Heritage Foundation аналитикалык борбору АКШнын Аба-аскердик жана Космостук күчтөрүнүн бардык багыттагы дарамети жана согуштук мүмкүнчүлүктөрүн "маргиналдуу" жана "чабал" деп белгилегенинен кабардарбыз. Москвада өткөн Беларусь жана Россиянын күч органдарынын биргелешкен коллегиясы союздаш мамлекеттин коргоо дараметин жогорулатуу, Пентагон менен НАТО аларга чектеш Балтика, Польша жана Украина аймагынан сокку ура турган болсо мизи катуу кайтарыларын дагы бир ирет эскерткендей болду.

Аскерий баяндамачы Александр Хроленконун Telegram каналына жазылыңыздар.

143
Белгилер:
Беларусь, Россия, НАТО, альянс, Аскер, күч, биригүү, машыгуу, техника
Тема боюнча
НАТОнун Steadfast Noon 2021 машыгуусунун сырлары. Максаты эмне?
Дүйнөнү селт эттирип... Украина НАТОго кирсе эмне болот?
Ички иштер министрлигинин тергөө кызматынын улук тергөөчүсү Азамат Дүйшөналиев

Дүйшөналиев: өспүрүмдөр арасында кылмыштуулук өсүүдө

0
Ички иштер министрлигинин тергөө кызматынын улук тергөөчүсү Азамат Дүйшөналиев өспүрүмдөр арасында кылмыштуулукка өп-чап турмуш себеп экенин айтты.

Социалдык жактан жакыр үй-бүлөдө жашаган балдар арасында кылмыштуулук көп катталууда. Мындай маалыматты Азамат Дүйшөналиев Sputnik Кыргызстан радиосунун эфиринде маек куруп жатып билдирди.

Дүйшөналиев: өспүрүмдөр арасында кылмыштуулук өсүүдө

Анын айтымында, социалдык көйгөйлөргө байланыштуу окуусун таштап, үй-бүлөсүнө акча табуу максатында түрдүү кылмышка баргандар арбып барат.

"Буга социалдык көйгөйлөр себеп болууда. Үй-бүлөдөгү акыбал, акчанын жетишпестиги негиз болуп, окуусун таштап, башка жумуштарда иштеп, түрдүү кылмыштарга барып жатышат. Үйүнөн качып кеткен учурлар да катталууда. Калктуу аймак болгон Бишкек жана Чүй облусунда кылмыш фактылары көп. Алардын көбү майда кылмыштар", — деди Дүйшөналиев.

Ошондой эле адис кылмыштуулукту алдын алуу үчүн мектептерде жаш өспүрүмдөр менен иштөө инспекторлору байма-бай каттап, окууларды өткөрүп жаткандыгын кошумчалады.

0
Белгилер:
Азамат Дүйшөналиев, мыйзам, тергөө, ИИМ
Тема боюнча
ИИМ экономикалык кылмыштар боюнча башкармалык түзүү зарылчылыгын айтты