Газ түтүгү. Архивдик сүрөт

Баягы эле катасын кайталап... Газ жаатында Европа эмнеден адашты эле?

80
(жаңыланган 11:30 10.11.2021)
Узак жылдар бою Европа Россиядан газ көз карандылыгын чабалдатууга тырышкан. Негизги инструменттердин бири – рынокту либерализациялоо, споттук бааларга келишимдерди байлоо.

Наталья Дембинская

Көгүлтүр от жетиштүү жана мунайдан арзан болуп турганда бул жакшы иштеп жаткандай болгон. Батыштын ошондо жаңылыштык кетиргени, бул үчүн жазасын тартып турганы эми билинүүдө.

Рынокту реформалоо

Газ рыногун либерализациялоо — бул эң оболу бааны түзүү механизмин өзгөртүү. Келишимдердин көпчүлүгү мурда мунай бааларына байланган. Жыйырма жыл мурун Европа биримдиги мындан баш тартуу керектигин чечкен. Ага альтернатива катары газ хабдарындагы баалар каралган. Маңызында бул – баары суроо-талап жана сунуштан көз каранды болгон күйүүчү май биржасы.

Нидерланд жана Улуу Британияда хабдарды түзгөн. АКШ жана Катардан алынган көлөмдү көбөйтүшкөн. 2008-жылдагы глобалдык каржылык каатчылыгында сырьё кескин түрдө арзандаган. Бул ЕБдин газдын споттук баалары менен импортко байлоо каалоосун күчөткөн. The WallStreet Journal басылмасы европалык аткаминерлер жана ишканалар соңку он жылдыкта "Газпромго" кысым көрсөтүп келген.

2019-жылы ЕБ менен россиялык үлкөн компаниянын келишимдеринин жарымынан көбү споттук же форварддык бааларга негизделген.

Стратегия үзгүлтүккө учурады

Европа: "жабдуучулар атаандаштыгы бар диверсификацияланган рынок" түптөлдү. Газ мунайдан дайым арзан болду. Көз карандысыз энергетикалык консультанттардын эсеби боюнча Европа биримдиги 70 миллиард доллар үнөмдөгөн. Бирок быйыл абал өзгөрдү. Көгүлтүр оттун биржалык баалары үч жүз-төрт жүз пайызга көтөрүлүп кетти. Узак мөөнөттүү келишимдерде бир нече айга кечеңдөө да эсепке алат. Бирок кошумча көлөмдү азыркы баада сатып алууга туура келет.

"Орустар көпкө чейин бизге: мындайды кылбагыла, бул натуура иш, мунайга байланган бааны кармагыла деп келишкен. Алардын айтканы чыкты", — деген Оксфорд энергетикалык изилдөөлөр институтунун илимий кызматкери Жонатан Стерндин сөзүн келтирет WSJ журналы.

Газ жетиштүү көлөмдө болуп турганда стратегия күчүндө эле. Таңсыктык жаралып, баалар өскөндө ал заматта үзгүлтүккө учурады. Эл аралык энергетикалык агенттиктин эсеби боюнча Европа биримдиги 2021-жылы мурунку эрежелердеги бааларга караганда орточо 30 миллиард долларга көбүрөөк.

Европалык министрлер көйгөйдү чечүүгө баш катырууда. Бирок WSJ басылмасы алардын колунан көп нерсе келбейт, себеби Россия жардамдашпаганын, Москва келишимде көрсөтүлгөн көлөмдө гана газ менен жабдыганын белгилейт.

"Энергетикалык каатчылыкка Европа биримдигинин бийлигинин кадамдары түрткү болду, анткени алар альтернативдик энергетиканын мажбурланган өнүгүшүнө басым жасап, "Энергетикалык үчүнчү пакеттин" кабыл алынышы сымал башка аракеттерди эсепке албастан "Газпромдун" OPAL газ түтүгүнө жолун чектеген. Натыйжада Россиядан газ аз келип, ал эми "Газпром" сырьёну аукциондо сатууну туура көрүп, көлөмдү көбөйтүүгө ашыкпайт", — деп түшүндүрөт көз карандысыз өнөр жай эксперти Леонид Хазанов.

Анткен менен стратегия дале жокко чыгарыла элек. Европа комиссиясынын президенти Урсула фон дер Ляйен октябрдын башында жабдуучулардын санын арттыруу, ошондой эле таза энергияга өтүүнү тездетүү керектигин айтты. "Европа бүгүнкү күндө газды импорттоого аргасыз, — дейт ал. — Бул бизди чабалдатат".

Бирок башка, маселен, Борбор Азиядан тарта европалык тоолуу тектерге чейинки булактардан газ алуу үмүттөрүн да таш капты. Европа биримдигинин өзүндө көгүлтүр отту алуу көлөмү Нидерланддагы Гронингендеги кендин тез түгөнүшүнөн улам азайып кеткен.

Ал эми суюлтулган газ мурдагыдай эле түтүк аркылуу берилген газдан 30га кымбат. Инфраструктуралары да жетишерлик. Ал эми курулушу ашкере чыгымдуу. Европа биримдиги пайдаланган газдын 90 пайызы импорттолуп, анын жарымына жакыны Россиядан алынат.

Кырдаалды өзгөртүү

Bloomberg Москва эрежелерди кайра карап чыккысы келерин, Европага споттук бааларда газ берүү пайдалуу болсо да, Россия үчүн узак мөөнөттүү келишимдер мааниге ээ. Дал ушундай ойду "Россиялык энергетикалык жума" форумунда Путин да белгилеген.

"Германия эки эмес, бир жарым миңден, ал эми куб метрин 250–230 доллардан алат. "Газпром" мында жоготууларга да тушугат... Бирок өндүрүшчү да бул абалдын турукташуусуна кызыкдар. Анткени ал кандайдыр бир көлөмдү минимумдук көрсөткүчтөгүдөй эле баада сатып, бул менен өз инвестициялык саясатын тийиштүү образда түзөт", — деген РФ президенти.

"Узак мөөнөттүү келишимдер бир нече жылга газ менен жабдуудагы туруктуулукту жана ачык баа түзүмүн камсыз кылат, — деп тастыктайт Хазанов. — Споттук соода шартында түшүнүксүз каржылык чыгымдар менен чакан сатып алууларды салыштырууда күчтүү туруксуздук болушу мүмкүн. Споттук убаракерчиликтен көрө узак мөөнөттүү келишимдин пайдасы артык".

Эксперттер көйгөйдү мунайга байлоодон баш тартуудан эмес, соңку 10-15 жылда экономикалык саясаттагы карама-каршылыктардын айынан европалык энергетикада түзүлгөн кыйчалыш жагдайлардан көрөт.

"Классикалык мунайга байлоо ыкмасы айрым мааниде эскирди, анткени газ Европада эч бир сегментте мунай өндүрүмдөрү менен дээрлик атаандашпайт. Мунай рыногу алда канча өнүккөн, газ спотундагы акыркы 18 айдагы солгундоолор көптөн бери байкала элек болчу. Башында баа беш-алты эсеге түшкөн, кийин тез эле 20 пайызга көтөрүлүп кетти", — дейт РФ Улуттук энергетикалык коопсуздук фондунун башкы директорунун орун басары Алексей Гривач.

Узак мөөнөттүү келишимдер тармактын өзгөчөлүктөрү, атап айтканда, узакка созулган инвестициялык цикл, фазалардын бардыгындагы жогорку капиталдык чыгымдар, сезондуулук, сактоо кыйынчылыктары үчүн абдан маанилүү. Европалык реформаторлор дал ушул мүмкүнчүлүктү жоюп салууга тырышканын айтат Гривач. Европанын бул кейиштүү тажрыйбасын эске алып ЕБ мурдагы тутумга кайра кайтууга даярдыгын билдириши толук мүмкүн. Бирок россиялык монополист мунайга да, спотко да эч байланышы жок бааларды сунуштоо менен ири европалык компаниялар менен макулдашуу кыйла оңой экени да маалым.

80
Белгилер:
Европа, Россия, газ, мунай, саясат
Тема боюнча
Европанын энергетикалык каатчылыгына чындап ким күнөөлүү? Сереп
Талибан согушкерлери Калайи-Нау шаарында. Архив

Афганистандагы чыныгы абал жана анын Кыргызстанга таасири. Конференцияга сереп

321
(жаңыланган 17:55 25.11.2021)
Афганистандагы кырдаал быйыл эл аралык темалардын алдыңкы сабында. Аталган өлкө жакынкы коңшулардан болгону үчүн бул маселе, албетте, Кыргызстан үчүн да абдан маанилүү.

Кечээ, 24-ноябрда, Бишкекте "Афганистандын жаңы реалдуулугу: Борбор Азия менен Россия үчүн коркунуч жана чакырыктар" деген аталыштагы кыргыз-орус конференциясы өттү. Иш-чаранын катышуучулары да кыйла абройлуу инсандар болду.

Конференциядан күткөнүбүз эмне эле?

Кыргыз улуттук университетинде уюштурулган конференцияны аталган окуу жайдын ректору Канат Садыков ачып, иш-чарага эксперттердин, саясат таануучулардын жана аналитикалык борборлордун жетекчилеринин жогорку профессионалдык коомчулугу топтолгонун билдирди.

Ректор Кыргызского национального университета Канат Садыков на конференции по ситуации в Афганистане, Бишкек. 24 ноября 2021 года
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Кыргыз улуттук университетинде уюштурулган конференцияны аталган окуу жайдын ректору Канат Садыков

Садыковдун айтымында, Афганистан маселесинде үстүртөн айтылган пикирлерге, жалпыга багытталган булактарга таянган жоромолдорго жол берилбейт. Конференциянын максаты – жаш изилдөөчүлөрдү, атап айтканда, социология жана эл аралык алакалар жаатындагы болочок адистерди таптоо.

Россиянын өкүлүнүн пикири

Андан ары КРдеги Россия элчилигинин өкүлү Виктор Харченко сөз алды. Ал дипломатиялык өкүлчүлүк эки өлкөнүн илимий-эксперттик коомчулугунун конференция өткөрүү демилгесин кубаттай турганын билдирди.

Представитель посольства России в КР Виктор Харченко на конференции по ситуации в Афганистане, Бишкек. 24 ноября 2021 года
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
КРдеги Россия элчилигинин өкүлү Виктор Харченко

"Конференциянын Афганистандын өзүндө да, анын чегинен тыш да кырдаалды, ал жактагы окуялар эки мамлекеттин жаштарынын маанайына кандай таасир этерин талдоону көздөгөнү кызыктуу.

Иш-чаранын материалдары эки мамлекеттин гана эмес, интеграциялык бирикмелердеги өнөктөштөрүбүздүн да бийлик жана башкаруу органдарынын ишинде пайдаланылышы мүмкүн", — деп белгиледи Харченко.

Афганистанда АКШ жана анын союздаштарынын аракеттери эмнеге кептеди?

"Евразиялыктар — жаңы толкун" фондунун президенти Юрий Ануфриев Афганистандагы 20 жылга созулган согуш таптакыр майнапсыз аяктап, экономикасынын дээрлик толук кыйрашына алып келди.

Президент фонда Евразийцы — новая волна Юрий Ануфриев на конференции по ситуации в Афганистане, Бишкек. 24 ноября 2021 года
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
"Евразиялыктар — жаңы толкун" фондунун президенти Юрий Ануфриев

Он миңдеген афгандыктар набыт болду, маңзат трафиги бир топ эсе көбөйдү, болбосо афган жергесине америкалыктар 2 триллион доллардан ашуун каражат сарпташкан.

"Булардан сырткары АКШ Афганистанда аларга жардамдашкан өз өнөктөштөрүн таштай качып, өз аброюна да катуу шек келтирип алды. Дүйнө жүзүндөгү америкалык демократиянын наркы ушул. Тынчтык менен туруктуулуктун ордуна — дагы бир гуманитардык апаат, чектешкен мамлекеттердин аймагына да чыңалган абалды жайылуу коркунучу жаралды", — деп билдирди Ануфриев. Анын айтымында, мындай жагдайда Россия жана анын союздаштары коопсуздукту камсыздоо үчүн зарыл болгон бардык чараларды көрөт. Атап айтканда, чек аралар бекемделип, Жамааттык коопсуздук келишим уюмунун биргелешкен окуулары өткөрүлүп, жаңжалдын жайылышына жол бербөө жөнүндө Афганистандын жетекчилиги менен сүйлөшүүлөр жүргүзүлүп, гуманитардык апааттын алдын алуу үчүн афган калкына гуманитардык жардам көрсөтүлүүдө.

Миграциялык каатчылыктын кесепеттери

КР Коопсуздук кеңешинин төрагасынын орун басары Таалатбек Масадыков көлөмдүү жана кызыктуу доклад жасады. Ал Афганистан, Иран жана Пакистанда 15 жыл жүргөн. Өз сөзүндө ал бул учурларга токтолду.

Дүйнөлүк коомчулук жана саясат Афганистанда мындан ары эмне болоруна көңүл буруп турат. Суроолор улам арбып, ал эми азырынча жооп табыла элек.

Заместитель председателя Совета безопасности КР Таалатбек Масадыков на конференции по ситуации в Афганистане, Бишкек. 24 ноября 2021 года
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
КР Коопсуздук кеңешинин төрагасынын орун басары Таалатбек Масадыков

Афганистандагы азыркы кырдаалдын себептери боюнча пикирлер бир кылка эмес. Кээ бир эксперттер бул атайын айрым күчтөр тарабынан уюштурулган дешсе, башкалары ушул абалга алып келген объективдүү жана субъективдүү себептер оголе көп болгонун айтышат.

Кыргызстан 23-сентябрда Афганистан калкына гуманитардык жардам берип, кийинчерээк аталган мамлекеттеги этникалык кыргыздарга жүк жөнөттү. Алгачкысы тууралуу КРде да, КМШ өлкөлөрүндө да сын-пикирлер айтылып, кубаттоолор да жаңырбай койбоду. Афган маселесин чечүүдө үч жолу бар:

  1. Биринчиси — батыштагы өнөктөштөрүбүз сунуштагандай калтырып, "Талибан"* өкмөтү шарттарды кабыл алып, 2019-жылдын аягынан берки убадаларынын аткарышын күтүү менен кийлигишпей туруу зарыл.
  2. Экинчиси — Афганистандын азыркы бийлигине каршылык көрсөтүү (Масадыков бул жол менен кырдаалдан чыгууга болбостугун белгилейт).
  3. Үчүнчү ыкма — диалог жүргүзүп, кайсы бир багыттарда кызматташып, талибдердин өкмөтү аркылуу афган калкына гуманитардык жардам көрсөтүү. Ушул жол боюнча Борбор Азиядагы беш өлкөдөн төртөөнүн, ошондой эле Россия жана Кытайдын көз карашы төп келет.

Кыргызстандын, ЕАЭБ жана ЖККУдагы өнөктөштөрүнүн аракеттери азыркы күндөгү көз караштардын арасында кыйла туура багытта деп боолголойт Коопсуздук кеңешинин башчысынын орун басары.

Дээрлик бардык өлкөлөрдүн талибдер менен алар бийликке келгенге чейин эле кандайдыр байланыштары болгон, ар бир мамлекеттин байланыш боюнча жумушчу каналы бар. Ушул тапта Афганистандын каражаттарынын жалгыз булагы — эл аралык жардам жана өткөрмө бекеттериндеги бажы төлөмдөрү. Аталган өлкөнүн миллиарддаган долларлары жаткан эсептер тоңдурулганы маалым.

БУУнун маалыматы боюнча, өткөн айда бажы төгүмдөрүнөн күн сайын түшкөн каражат 4,5 миллион доллардан ашкан. Талибдер аларды маяна төлөөгө сарптоодо. Бирок 20 жыл бою мамлекеттик жана медициналык кызматкерлердин айлык акысын эл аралык коомчулук камсыздап келген.

Афганистандын жаңы бийлигинин өкүлдөрү эсептер ачылса, андагы каражаттарды социалдык керектөөгө жумшоо жөнүндө макулдашууга кол коюуга даяр. Ошондой эле алар эсептерди ачпастан, жок дегенде мурдагыдай эле акчанын бир бөлүгүн жеткирүүнү да сунуштап жатышат.

Жардам көрсөтүлсө, эки-үч ай аралыгында талибдер "сүйлөшүүлөргө барууга аракет кыларын" убада кылышат, бирок азыркы бийликте "эл аралык коомчулукка жагынууну" каалабаган адамдар да кездешет. Афганистандын азыркы өкмөтүндө биримдик жок деп эсептейт Масадыков. Бийликтин кескин жана мээлүүн радикалдуу да, салкын кандуу да өкүлдөрү бар.

Гуманитардык жардам көрсөтүү жана диалог куруу менен ошол салкын кандуу канатын бекемдөөгө, мээлүүн радикалдуу курамынын башын бириктирүүгө мүмкүнчүлүк бар. Бирок кепилдик жок. Афганистандан качкындардын агылышына кептей турган гуманитардык апаат коркунучу бар. Түркмөнстандын Афганистан менен чек арасы дээрлик ачык, Өзбекстан аздыр-көптүр бекемдеген, ал эми Тажикстандыкы андай эмес. Ошол себептен чектешкен мамлекеттердин бийлиги андай процесстерди токтото алары арсар. Ошондон улам Борбор Азия өлкөлөрү качкындарды кабыл албоону биргеликте чечкен.

Чектешкен мамлекеттер, эл аралык коомчулук Афганистанга кол сунуп келет, бирок 40 миллион калкы бар өлкөгө бул жардам деңиздеги тамчыдай эле. Анткен менен миграциялык каатчылыкка жол бербөө үчүн бардык аракеттер көрүлүүдө.

"Талибанды"* таануу азырынча күн тартибинде жок. Анын саясаты Афганистанга америкалык аскерлер киргизилгенге чейинки убактан бери өзгөрдү. Оор экономикалык абалына карабастан Кыргызстан Афганистанга жардам берүүнүн эбин табууда, анткени бул — дээрлик биздин коңшубуз. Эгер ал жакты каатчылык каптап, баш аламандык жана жана жарандык согуш тутанып кетсе, кесепети биздин чөлкөмгө тиет.

"Талибан"* CASA-1000 долбоорун колдой турганын айткан. КР бийлигинин артыкчылыктуу маселелеринин бири — памирлик кыргыздарга көмөктөшүү. Алардын кайтууга ниети болсо, мамлекет аларды жайгашууга жана элге аралашуусуна жардам берет.

"Көңүл жайгарууга али эрте (болбойт)"

Кыргызстандын Кабулдагы элчилигин жакынкы аралыкка дейре жетектеп турган Мирослав Ниязов баарын ачык болууга чакырды.

Экс-посол КР в Афганистане Мирослав Ниязов на конференции по ситуации в Афганистане, Бишкек. 24 ноября 2021 года
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Кыргызстандын Кабулдагы элчилигин жакынкы аралыкка дейре жетектеп турган Мирослав Ниязов
"АКШ, НАТОнун, айталы, Евробиримдиктин Афганистан боюнча көздөгөндөрү ишке ашпай калды. Демократия, эркиндик жана адам укуктарын коргоону таңуулоо аракети болгон. Кай бир багытта иш оңунан чыккандыр, бирок жыйынтыктардан кеп сала турган болсок, АКШ менен Европа орнотууга тырышкан үлгү толугу менен урады", — деп билдирди Ниязов.

Мурдагы элчинин айтымында, Афганистандан америкалыктар жана НАТО чыгып кетиши жаңы тартип орноду, ал узакка кармалат дегенге жатпайт.

"Талибдерге каршылык көрсөтүүлөр болот. Жеке оюмда, талибдердин бийликке келиши – кадыресе көрүнүш, өлкө табигый өнүгүү жолуна түштү. Ооба, айрым, маселен, кыздардын мектепке барышына тыюу салуу өңдүү нерселер бизге таптакыр түшүнүксүз. Мындай караңгылык америкалыктар келгенге чейин деле болгон, бирок бүгүн талибдер да өзгөрдү. Алар 2000-жылдардын башындагы талибдер эмес, алардын көз карашы алмашты", — дейт Ниязов.

Ошондой эле экс-элчи эмнеге талибдерге каршылык көрсөтүүлөр болорун да мындайча түшүндүрдү: "Афганистанда, мен билгенден 40 чакты көз карандысыз куралдуу түзүмдөр бар. Эгер кызыкчылыктары төп келсе, кандайдыр бир шарттар менен алар бириге алышат. Талибдердин аракеттерин туура көрбөгөн күчтөр таяна турган негиз ушул. Мындай нерсе дайым болгон, далил деле талап кылбайт. Талибдер орноткон шарттуу туруктуулукка дале эрте. Али баары алдыда, ошондуктан көңүлдү жайгарып отуруп калганга болбойт".

Ниязов Афганистанда жайнаган куралдуу түзүмдөрдүн арасынан Борбор Азия жана Россия үчүн кайсынысы коркунуч туудурушу мүмкүн экенин да боолголоп, өзү элчиликти аркалап турганда аталган өлкөдө ИМ* кыйла активдүү болгонун кошумчалады.

* — Уюм террордук ишмердиги үчүн БУУнун санкциясында.

321
Белгилер:
Афганистан, Кыргызстан, 'Талибан' кыймылы, шарт, согуш, АКШ, Европа, конференция, абал
Тема:
Афган бийлиги менен талибдердин тиреши
Тема боюнча
Талибдер өкмөттүн жаңы курамына БУУнун санкциялык тизмесиндегилерди киргизди
Аялдар катышкан телесериалдар көрсөтүлбөйт. Талибдердин жаңы талабы
Аскерлер кеп танкага каршы Javelin комплекстеринен атуу учурунда. Архив

Аяктай турган түрү жок антироссиялык аракет: АКШ Украинаны жарга түртүүдө

178
(жаңыланган 23:37 24.11.2021)
Кошмо Штаттар Россияга каршы "украиналык картаны" ойнотууга чындап киришти, эми киевдик режимди Украина Куралдуу күчтөрү жана НАТОнун катышуусундагы пландуу чагымчылдык уюштурулган жерлерде Россия менен аскердик кагылыштан керемет гана сактап кала алчудай.

"Россия басып кирет" деген Вашингтон тараптан чыккан дүрбөлөңдүн күүсү менен АКШ ыкчам түрдө Украинанын Борисполь аэропортуна 80 тонна ок-дары жеткирди. Ошондой эле Украинага жаңы курал-жарак жана аскердик кеңешчилерди да жөнөтүү варианттары каралууда. Куралдын кандай түрлөрү келет? Кеңешчилер келсе эмне иш аткарат? Россия мындай аракеттерге кандай чара көрөт? Ушул соболдордун тегерегинде аскерий баяндамачы Александр Хроленко ой жүгүрткөн.

Кеп танкага каршы Javelin комплекстери туурасында гана эмес, Кошмо Штаттар Киевге Ми-17 тик учактары жана абадан коргонуу тутумдары – Stinger көчмө зениттик-ракеталык комплекстерин (ЗРК), Patriot ЗРКлардын "афган партиясын" берүүнү көздөп турат.

"Пэтриоттор" Украинага берилип калса, анда аларды өз багытында колдонуу үчүн Пентагондун адистери(бөлүктөрү) да келет (Украинанын Куралдуу күчтөрүнүн аскерлерин окутууга чолоосу тийбейт). НАТОнун стандарттары боюнча, ыкчам пландоо жана согуш майданында украиналык күчтөрдү жетектөө үчүн (2008-жылы Грузиядагы жана 2021-жылдын августуна дейре Афганистандагыдай) америкалык аскердик кеңешчилер зарыл.

Америкалык курал жана аскердик кеңешчилердин Донбасска кирер-кирбеси чоң маселе, бирок кыймыл бул багытка баратканы айдан ачык. Украинанын Куралдуу күчтөрү алгач жолу Javelin танкага каршы ракеталык комплексин байланыш сызыгында пайдаланды. Киевдеги АКШ элчилигинин аскердик атташеси полковник Брендон Пресли Пентагондун чалгындоо кызматынын офицерлер тобу менен биргеликте 20-ноябрда Донбасстагы – Пески жана Марьинка калктуу конуштарынын аймагындагы алдыңкы топко барды. Жазалоочу күчтөр тобунун командачысынын орун басары Анатолий Шевченко америкалыктардын алдына "картаны жайып" жана оперативдик абалды ачыктады.

Иш жүзүндө чалгындоо жүргөндөй эле болду, согуш талаасында душманды баалоо АКШ элчилигинин өкүлүнүн кызматтык милдеттерине дегеле жатпайт. Өткөн аптада НАТОнун башкы катчысы Йенс Столтенберг "россиялык күчтөр украиналык чек араларга жакын көп топтолушу түшүнүксүз" деп билдирди. Буга кошумча, Пентагон европалык союздаштарына "агрессияга" даяр россиялык бөлүктөр – 100 чакты батальондук тактикалык топ (100 миң аскер) белгиленген карталарды берди. Алардын божомолунда, андай "агрессия" 2022-жылдын январь–февралында бир убакта бир нече багытта башталат имиш.

Вашингтондун түрткүсү

Киев Кошмо Штаттардын чечкиндүүлүгүн дароо баалай албаганы айдан ачык. Украинанын Куралдуу күчтөрү ушул айдын башында эле чек араларга жакын россиялык күчтөрдүн топтолгону тууралуу Вашингтондун тынчсызданган маалыматын төгүндөгөн.

Украинанын коргоо министри Алексей Резников 18-ноябрда АКШда Пентагондун башчысы Ллойд Остин менен кезиккенден кийин "Украина менен Россиянын уланып келе жаткан согушу" боюнча андай эки башка маалыматтар токтой түштү. Украина Куралдуу күчтөрүнүн чалгындоо кызматынын жетекчиси Кирилл Буданов 21-ноябрда "келерки жылдын январь-февралына россиялык агрессиянын даярдануусун" тастыктады. Ал түгүл "абадан урулган сокку, артиллериялык жана зооттолгон танк чабуулдары камтылган россиялык кол салуунун" картасы боюнча да үн катты. Анын жоромолунда, бул кадамдардын артынан чыгыштан аба-десанттык операциялар, Одесса жана Мариуполдон деңиз десанттары жана Беларустан кошумча сокку келет имиш. Ошону менен бирге эле Буданов Украина Куралдуу күчтөрүнүн жоготуулары 14 миң кишиден ашышы ыктымал деп боолголойт.

Ал эми апта башында Украинанын Улуттук коопсуздук жана коргоо кеңешинин катчысы Алексей Данилов россиялык армия чабуул койгон учур үчүн Батыштан алган "кепилдиктер" жөнүндө кабарлады. Адегенде Киев Вашингтондон абадан жана ракетага каршы коргонуу каражаттарын талап кылат. Мындай типтеги курал АКШ Мамлекеттик департаменти жана Конгрессинин макулдугу менен гана сатылат. Ал ортодо кошумчалай кетчү нерсе, Украинаны аскердик каражаттар менен тегиз колдоого НАТОдогу бардык эле союздаштары даяр эмес. Эске салсак, Грузияны ондогон өлкөлөр куралдандырып турган, бирок 2008-жылдагы агрессиясы үчүн азапты көбүнесе грузин жоокерлери тартканы маалым эмеспи.

Киевдик аскердик-саясий маскарапоздук жана украиналык багыттагы АКШнын аракеттери Донбасстагы ири чагымчылдыктын даярдалып жатканын айгинелейт. Балким, Украина америкалык Outside the Wire (2021) тасмасынын сюжетиндегидей болжол менен 2036-жылга чейинки өзүнүн "тынчтык орнотуу" операциясына камынып жаткандыр.

Кокус согуштук аракеттер кайра тутанып калса, украиналык аба мейкиндигинде НАТО Аскер-аба күчтөрүнүн "полициясы" жана чалгындоо учактары, ал эми Киевдин чет жакасында абадан жана ракетага каршы коргонуу тутумдары пайда болушу мүмкүн. Андайда Россия Украинаны өз чек араларынын жанындагы НАТОнун эбегейсиз авиаташуучу катары кабылдайт.

Россиянын позициясы

Россия президентинин басма сөз катчысы Дмитрий Песков 21-ноябрда НАТОнун машыгуулары деген шылтоо менен Донбасста күч колдонууга умтулуп жатканын расмий түрдө билдирди. Россиянын Тышкы чалгындоо кызматынын басма сөз бюросунун башчысы Сергей Иванов да жагдай боюнча: "АКШ мамлекеттик департаменти Украинага кол салуу үчүн өлкөбүздүн аймагында күч топтолуп жатканы туурасында чындыкка дегеле коошпогон маалыматты дипломатиялык каналдар аркылуу өз союздаштары жана өнөктөштөрүнө таратууда", - деди. РФ Тышкы чалгындоо кызматынын баамында, учурда Украинадагы абал 2008-жылдын августундагы Грузияны эске салат.

Москва "өнөктөштөрүнө" андай агрессиянын болжолдуу кесепеттерин ачык эле эскерткендей болду. Америкалык Bloomberg агенттиги: "Путин үчүн азыр согуш жүргүзүү эмес, газды сатуу – артыкчылыктуу маселе" деп белгилеп, Батыштын картасын алдыбызга жайып койду. Агенттик россиялык күчтөрдүн Украинанын чыгышындагы салгылаштарга түздөн-түз катышы "Түндүк агым – 2" газ түтүгүн жок кыларын боолголойт.

АКШнын шейшемби күнү ушул долбоорго каршы жарыялаган жаңы санкциялары европалык энергетикалык коопсуздукка коркунуч келтирет, ал эми андай чектөөлөрдүн эч бири РФтин эгемен тышкы саясатын өзгөртө албасы айдан ачык. Буга акылдары жетпегени кейиштүү. Москва коңшуларына каршы агрессивдүү пландарды түзбөйт. Бирок батыш чек араларындагы коопсуздугу жана Донбасстын аймагындагы бир жарым миллиондон ашуун россиялык жарандын алдындагы милдеттенмелери өзүнчө бир энергетикалык долбоордон өлчөөсүз баалуу.

РФ Коопсуздук кеңешинин катчысы Николай Патрушев кечээ өлкөсүнүн "өнөктөштөрүнө": "Батыш Украина коомун мыйзамсыздык жана ал түгүл жакырчылыкка чейин жеткирүү менен экономикасын кыйратты. Миллиондогон украиналыктар баш калкалаар жай издеген качкындарга айланып калышы ажеп эмес" деп тегин жерден эскертпеген чыгар.

Кандай болгон күндө да Россия АКШ жана НАТОнун Донбасстагы агрессиясына болушунча катаал чара көрөрү турулуу иш, башкача болушу да мүмкүн эмес. РФ Коргоо министрлиги Украина менен чек арасын келечекте автоматташтырылган тескөө тутуму орнотулган "Тосочка" ТОС-2 жаңы оор огнеметтук системалар жана мамлекеттик суверенитеттин ынанымдуу кепилдиктери менен бекемдейт.

Аскерий баяндамачы Александр Хроленконун Telegram каналына жазылыңыздар.

178
Белгилер:
Украина, Россия, НАТО, АКШ, Европа, санкциялар, чара, карта, саясат, экономика
Тема боюнча
Украинага америкалык курал жеткирилди: мындан ары эмне болот?
Театр жана кино актрисасы, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти Айсалкын Кыйыкбаева

Кырсык өтө тез болуп кетти... Марат Козукеевдин жубайы Айсалкын менен маек

337
(жаңыланган 22:06 27.11.2021)
Бул ирет Sputnik Кыргызстан агенттиги "Туяк" рубрикасына Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти, театр жана кино актёру Марат Козукеевдин жубайы, театр жана кино актрисасы, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти Айсалкын Кыйыкбаеваны чакырды.

Азыркы муундун жаңыча ойлонгон таланттуу режиссёру Марат Козукеевдин өмүрү, чыгармачылыгы тууралуу айтып берүүсүн өтүнүп Айсалкын айымга бир нече суроо узаттык.

Марат Козукеев 2002-жылы "Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти" ардак наамын алган. Муратбек Рыскулов, Чыңгыз Айтматов атындагы эл аралык сыйлыктардын лауреаты. Ал койгон Кайрат Иманалиевдин "Коркут Ата" спектакли 2017-жылдын апрель айында Казакстанда өткөн эл аралык "Театр жазы-2017" фестивалынан 2-орунду алса, "Тумар ханыша" спектакли Кыргызстанда өткөн VI эл аралык ART-ORDO фестивалында баш байгеге ээ болгон.

Атасы Жумабек Козукеев Токтоболот Абдумомунов атындагы Кыргыз улуттук академиялык театрында актёр, режиссёр, апасы Кандалат Муратова да режиссёрдун жардамчысы катары эмгектенип, түгөйлөр өмүрүн театрга арнашкан.

— Айсалкын айым, алдыдагы мүнөттөрдө жолдошуңуз Марат Козукеевди эскерели деп турабыз. Сөз сизде анда.

— Марат чыгармачылыктын туу чокусунда турган убагында кеткен таланттуу адамдардын бири болуп кала берди. Үйдө кыздарынын сүйүктүү атасы жана өтө боорукер, билимдүү, өзүнүн иштеген ишин абдан жакшы көргөн инсан болчу.

— Ал киши актёрлукту аркалап, режиссёр да болуп эмгектенчү. Бул кишиде ушул эки өнөрдүн кайсынысы күчтүү эле?

— Менимче, эң биринчи мыкты актёр эле. Биз үйлөнүп, балалуу болгуча эле мыкты образдарды жаратып, ролдорду ойноп жүрдү. Балдарга жомок коюп жүрүп, кийин гана режиссёрлукка өттү. Башында өзү иштеген училищеде, анан "Тунгуч" театрында бир топ спектаклдерди койгон. Биз иштеген Токтоболот Абдумомунов атындагы Кыргыз драма театрынын сахнасына төрт чоң спектаклди алып чыкты.

Актриса театра и кино, заслуженная артистка КР Айсалкын Кыйыкбаева в офисе Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Айсалкын Кыйыкбаева: Марат адамдын көңүлүн оорутканды жаман көрчү. Жолдошум аябай көп окуп, өмүр бою изденип жашады. Бала менен үйдө отуруп калганда мени китеп окуганга, болгондо да орусча окуганга үйрөттү

— Жолдошуңуздун чыгармачылыгын кеп кылуунун алдында бала чагына токтолсок.

— Марат чыгармачыл үй-бүлөдө чоңойгон. Апасы эмгек өргүүгө Өзгөнгө барып, төркүндөрүндө жүргөндө көз жарыптыр. Таятасы Өзгөндүн чоң молдосу болгон экен. Ал киши Маратка алгач Мухаммед деген ысым ыйгарат. Анан кийин метрика алганда кайнатам Марат деп өзгөртүп алган экен. Мараттын балалыгы Фрунзе шаарында (азыркы Бишкек — ред.) өттү. 8-классында атасы каза болуп калып, Кара-Балтадагы Эркин-Сай айылындагы атасынын инисинин үйүндө окуп калат. Анткени жалаң эле орусча сүйлөп калгандыктан тил үйрөнүп, кыргызча тарбия алсын деген ниет болуптур. Кийин Ленинграддан (Санкт-Петербург калаасы) окуп келгенде  деле кыргызча жакшы билчү эмес. Анан театрда иштеп баштаганда гана кыргыз тилин өздөштүрүп, акценти жок сүйлөй баштады. Кыргызча көп китептерди окуду.

— Кесибин кандайча тандап калган экен?

— Эми канынан берилген нерсе болсо керек. Булар кичинесинен эле ата-энеси менен гастролдоп, көшөгө артында ушул чөйрө менен аралаш өскөн. Атасы да Мараттай алгач актёр, кийин режиссёр болгон. Ал киши Москвага режиссёрдун эки жылдык окуусуна кеткенде, уулун жайкы каникулда жанына алып алчу экен. Ошол кезде Какажан Аширов (Түркмөнстандын эл артисти, актёр, режиссёр — ред.) да кайнатам менен чогуу окуптур. Кийин Какажан бизге спектакль коюп келгенде экөө ошол күндөрдү эскерип, күлүп калышчу.

— Сиздерди да театр табыштырса керек. Ортодогу сүйүү баяныңыздардын тарыхы тууралуу сурагым келип турат.

— Мен театралдык училищени бүтүп жатканда ал окуусун жаңы аяктап Москвадан келип калды. Союздун тарап жаткан учуру болгондуктан эрте, мартта эле келишкен. 1993-жылдары экөөбүз тең Жаш көрүүчүлөр театрында иштеп калганда тааныштык. Ошол эле жылы май айында Ошко гастролго барып, августта үйлөндүк. Атактуу режиссёр Алмаз Сарлыкбеков көркөм жетекчибиз эле. Ошентип мен улуу кызымды төрөп, үч жылдай үйдө отуруп калдым. Марат ал аралыкта кыргыз драмтеатрына кирип иштей баштаган. Мен 1996-жылы күзүндө кыргыз драмтеатрына иштөөгө арыз жазып, ошону менен бир театрда чогуу эмгектендик.

Заслуженный актер Кыргызстана Марат Козукеев. Архивное фото
© Фото / из личного архива Айсалкын Кыйыкбаевой
Айсалкын Кыйыкбаева: өзүм актриса болгондуктан актёрлордун каармандарына эч убакта ашык болбойм (күлүп). Анткени жашоодо кандай адам экендигин жакшы билем. Жөнөкөй көрүүчүлөр каарманга ашык болуп калышат да, анан актёр ошондой деп ойлошот

— Театрда айлык аздыгынан оокат өткөрүү кыйын болорун маданият ишмерлери айтып калышат. Экөөңүздөр тең театрда иштесеңиздер, анын үстүнө 1993-жылдары жашоо абдан катаал болгонун баарыбыз эле билебиз. Материалдык жактан көйгөй жаралган жокпу?

— Өтө эле кыйын болду. Ошол убакта сом менен рубль алмашып, бардык тармак урады. Бирок менин ата-энем да, кайын журтум да жардам берип турушту. Ал убакта кайненем театрда иштечү. Үчөөбүз тең бир убакта айлык алып, бирдей түгөтүп отуруп калчубуз. Марат ошондо эле кошумча жумуштарда иштей баштаган. Анан курс ачып, "Манас" университетине кирип кетти. Кийин училищеде да сабак берип калды. Ал абдан кыйналган учур эле. Толгон түйшүктүн бири эсиңде болсо, бири жок.

— Негизи эле бир кесипте иштеген адамдар бири-биринин ишине сын айтып турат. Сиздер да жумушту көп талкуулачу белеңиздер?

— Марат театрдын маселесин үйгө алып келгенди жаман көрчү. Бирок баары бир сүйлөшүп отуруп эле сөз театрга бурулуп кетер эле. Мен деле анын иши боюнча өз оюмду билдирчүмүн, бирок көп киришчү эмесмин. Ал деле мага өтө катуу сын айткан эмес. Өзү адамдын көңүлүн оорутканды жаман көрчү. Жолдошум аябай көп окуп, өмүр бою изденип жашады. Бала менен үйдө отуруп калганда мени китеп окуганга, болгондо да орусча окуганга үйрөттү. Мен да аны кыргызча китептерге көндүрдүм. Кош бойлуу кезимде француз жазуучусу Морис Дрюондун "Проклятые короли" китебинин үч томдугун алып келип берген. Бала менен үйдө отурганда ушуга окшогон бир канча китептерди окудум.

— Бул кишинин жараткан ролдорунун ичинен кайсынысы сизге өзгөчө жакчу эле?

— Өзүм актриса болгондуктан актёрлордун каармандарына эч убакта ашык болбойм (күлүп). Анткени жашоодо кандай адам экендигин жакшы билем. Жөнөкөй көрүүчүлөр каарманга ашык болуп калышат да, анан актёр ошондой деп ойлошот. Бирок ал роль жараткан адам жашоосунда аткарган каарманына карама-каршы, такыр башка киши болуп калышы мүмкүн. Бирок Марат өзгөчө уникалдуу роль жаратууга аракет жасачу, дайыма изденчү. Үйгө келгенде жөн гана сөз жаттап, калганын сахнада иштеп, театрдын ичинде изденип, ролдору көңүлүнө туура келмейинче талбай эмгектенчү. Ал болгон убактысын, энергиясын театрга, ишине гана арнап жүрсө да, менден "каякта жүрөсүң, качан келесиң" деген сөз чыккан эмес.

Заслуженный актер Кыргызстана, режиссер Марат Козукеев во время интервью Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Айсалкын Кыйыкбаева: Марат өзгөчө уникалдуу роль жаратууга аракет жасачу, дайыма изденчү. Үйгө келгенде жөн гана сөз жаттап, калганын сахнада иштеп, театрдын ичинде изденип, ролдору көңүлүнө туура келмейинче талбай эмгектенчү

— Жоошураак болгонун айттыңыз, чынында айкөл адамдай көрүнчү.

— Ал киши ичинде эмнени ойлоп жатканын табуу кыйын болчу. Өтө эле токтоо, бир нерсени кечке ойлонуп, шар чечип жиберчү эмес. Ошондой убакта маселени өзүм чечип, иштерди бүткөрүп койчумун. Арадан бир топ убакыт өткөндөн кийин эстеп, "сен ушуну сурап жатпадың беле, ошол эмне болду?" деп сурачу. Мен дагы "ай, аны мен эбак эле жасап койгом" деп койчумун (күлүп). Марат турмуштук көр-тирликке көп аралашкан жок, мен да аны аралаштырганга аракет кылган жокмун. Анча-мынча нерселерди кайненем экөөбүз эле бүтүрүп койчубуз. Жолдошумду тууган арасындагы той-топур, алыш-бериш өңдүү майда иштерге алаксытчу эмеспиз. Бирок бир туугандардын тоюна барчу. Ал жакта да көпкө отура алчу эмес, негизи ашыкча шаан-шөкөттү жактырчу эмес эле. Эл менен да аралашып кете алчу эмес. Өзүнүн чөйрөсү менен гана мамиле түзүп, аны түшүнгөн адамдар менен гана сүйлөшө алчу. Кыялданганын да айтчу эмес. Башкаларды жамандаганды да жактырбай "анын болушу ошол" деп койчу. Бирөөдөн көңүлү калып калса, артка кылчайып карабаган, аны жашоосунан биротоло чийип салган кырс адам эле.

Мараттын чарба иштерине эч шыгы жок болчу. Бул киши бычак курчутуп жатып колун кесип же электр жарыгын оңдосо туура эмес жасап коюшу мүмкүн эле. Ошентсе да кыздарына шишкебекти сонун бышырып берчү. Ал театр, өнөр үчүн гана жаралган адам экенин байкагандан кийин, аны пенделик жашоодогу оокатка такыр аралаштырбай калгам.

— Экөөңүздөрдүн мүнөзүңүздөр эки башка экен. Аял катары өзгөчө кайсы сапаттарын жактырып, баш коштуңуз эле?

— Мага Мараттын оор басырыктуулугу жаккан. Ал убакта артымдан деле жүгүрүп жүргөн жигиттер көп болгон. Бирок алар менин актриса болушума каршы болушкан. Ошондуктан Мараттан дароо эле "сен мени актриса кыласыңбы же кылбайсыңбы?" деп сурагам. Анын каршылыгы жок экендигин билгенимде гана өмүрлүк жар болууга макулдугумду бергем. Ал убакта 24 жашта болчумун. Марат ошондо эле жашоого өтө олуттуу карачу. Мага өзү шадыраңдаган эркектер жакпаса керек. Өзүмдүн атам да оор басырыктуу киши болчу.

Экөөбүз тең астрономияга, археологияга абдан кызыкчубуз. Улуу кызым да бир кезде археолог-египтолог болом деп чыккан, бирок мен каршы болуп койдум.

— Сиз чарба иштерине көп аралаштырбай, агайдын театр менен гана алектенүүсүнө шарт түзүп бергениңиз үчүн да көп ийгиликтерди жаратса керек. Дегеле мамиле жагынан үйдө кандай ата жана жолдош болду?

— Ата катары аябай баласаак болчу. Кыздар менден кичине айбыгып, коркчу. Анткени бир аз катуу кармаганга аракет кылып, балдарга талапты катуу койчумун. Атасы кыздарынын сөзүн эки кылчу эмес. Эмне кыл десе, ошонун баарын жасап берчү. Мен гана чек коюп, "андай болбойт, обу жоктонбогула" деп турчумун. Балдар ооруп калса эле Мараттын "эмнеге карабай койдуңар?" деген сөзү бар болчу. Ал кишинин ою боюнча бала эч оорубай чоңоюшу керек. Баланын тиши жарылып, ичи өтсө деле аябай кайгырчу.

Мен күйөөмдүн сөгүүсүн угуп, токмогун жеген жокмун. Өтө сый мамиле кылды. Эми бизде деле анча-мынча казан-аяк кагышчу, бирок ошондо да ал мага жаман айтчу эмес. Аялдар көп сүйлөп жиберебиз да, ал угуп туруп, басып кетип калчу. Ушундай эркекке тийиштүү мыкты сапаттары бар эле. Күйөөсү ичип келип, аялынын мээсин жеп, уруп, үйдөн кууган көрүнүштөрдү башымдан өткөргөн жокмун.

Актриса театра и кино, заслуженная артистка КР Айсалкын Кыйыкбаева на радио Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Айсалкын Кыйыкбаева: Мараттын чарба иштерине эч шыгы жок болчу. Бул киши бычак курчутуп жатып колун кесип же электр жарыгын оңдосо туура эмес жасап коюшу мүмкүн эле. Ошентсе да кыздарына шишкебекти сонун бышырып берчү. Ал театр, өнөр үчүн гана жаралган адам экенин байкагандан кийин, аны пенделик жашоодогу оокатка такыр аралаштырбай калгам

— Акыркы убакта абдан катуу иштеп, мамлекеттен да колдоо таппай, ары-бери чуркап, ден соолугун бузуп алды дешет. Ушул чынбы?

— Мүмкүн өкмөт тарабынан чынында убагында колдоо болбогондур, анткени акыркы убакта спектаклдерин биринин артынан бирин чыгарып жатты. Такыр эле эс албай иштеп калганда "доктурга көрүн, ушу сенин өңүң жаман болуп турат" десем, "ушу "Боромбай" спектаклин бүтүрүп коёюн, анан барып он күн жатып дарыланам" деп жаткан. Өзүнүн энергиясын көп коротуп жиберип, жүрөгү, мээси ага чыдабай, жан дүйнөсү да кыйналып кеттиби деп ойлойм. "Ушул спектаклди чыгарып алайын" деп тырышып туруп албадыбы. Эми мен ага эч кимди күнөөлөй албайм. Кудайдын жазганы же ажал деп коёт экен. Күнү-түнү иштеп жатты. Анткени "Боромбайга" бир аз акча табылбай, ошого да кыйналган учуру болгон. Бирок баары бир акырына чыгарууга жетишпей калды. Ал спектаклге кийин Назым Мендебаиров менен ассистенти Данияр Жанжигитов акыркы чекитти койду. Эми өзү деле "өлөм" деп ойлогон жок.

Кырсык өтө тез болду. Жуунуп чыгып "Айсалкын, дарымды..." дегенде чуркап барып дарыны алып келгиче эле жыгылып, кырылдаган үн чыгып калыптыр. Дарыны шашып оозуна салгыча болбой эле көзү жумулуп, кетип калды.

— Кант диабети оорусу качан жабышкан?

— Мунун кант диабети кийин пайда болду. Ооруканага да кеч кайрылып, кеч билдик. Үйдө болгондо столдун үстүнө шекер, варенье койчу эмесмин. Дайыма тап менен жүрчү. Билбейм, эми мен дайыма жанында жүргөн жокмун да. Мүмкүн жумуштан чайга кант кошуп ичип койчубу, айта албайм. Негизи кант диабети менен ооругандар таттуу, майлуу тамактарды жегиси келе берет. Ошо ден соолугуна туура келбеген тамактарды да жеп коюп жүргөн окшойт деп калдым. Болбосо өзүнүн печеньесин, тамагын алып келип коюп, жумушуна да салып берчүмүн. Марат ден соолугуна бир аз кайдыгер мамиле жасап койду.

— Агайдын жасалбай калган пландары болдубу, мүмкүн аны башкалар ишке ашыргандыр?

— Ибрагим пайгамбар тууралуу алты сааттык спектакль коём деп жүргөн. Бул спектакль эки сааттан үч күн коюлушу керек деген. Ошол үчүн куранды, библияны да окуп чыкты. Көп маалымат чогултту. Тирүү болсо эмгиче аны жазмак. "Ооруканадан дарыланып чыксам, анан "Көгүлтүр Ысык-Көл" же "Кыргызское взморье" санаторийине жатып, сценарий да жаза келем" деп жаткан. "Мүмкүн бул темага эрте киришип алдыбы" деген да мистикалык ойлор келет.

Анан жакшы бир кино тартууну кыялданып жүргөн. Кандай кино экенин деле айтпай, сценарийин жазганда окутарын гана айтчу. Экөөбүздүн киного деген табитибиз да эки бөлөк. Мен жактырган фильмдерди "айкын эле болуп турбайбы, баарын көргөзүп койгон, ары жагында эч нерсе жок" дечү. Ал жактырган фильмдер мага кызыксыз сезилчү.

Заслуженный актер Кыргызстана Марат Козукеев. Архивное фото
© Фото / из личного архива Айсалкын Кыйыкбаевой
Айсалкын Кыйыкбаева: Сыйлык менен байлыкка эч убакта кызыккан жок. Акыркы жолу "эл артистине документтериңди жиберели" дегенде да болбой койгон. Өмүрүндө байлык да топтогон жок. "Жараткан образдарым — байлыгым" деп койчу

— Силердин үй-бүлө актёрлордун династиясы экен. Балдары бул жолду уланткысы келеби?

— Улуу кызым бул тармакта билим алып жаткан, бирок азыр такыр башка багытка кетип калды. Экинчи кызым 8-класста окуйт. Актрисалыкка шыгы, өң-келбети баары төп келет, бирок кызыкпайт. Ал анимация, режиссёрлукка көңүлдөнүп жүргөн өңдүү. Сүрөттү да жакшы тартат, бирок режиссёр болуу кыз кишиге оор. Өзүм да кыздарымдын актриса болушун каалабайт элем. Бештен алтыга карап калган Ибрагим аттуу уулу бар. Мүмкүн убагы келсе уулунан чыгаттыр. Эми аман-эсен чоңоё берсин.

— Устат-шакирттери кимдер болду?

— Москвада институтта окуп жүргөндө Астрахань аттуу еврей устаттын колунан билим алыптыр. Ошол киши тарбиялап, көп нерсе үйрөткөн. Марат орус тилдүү болгондуктан экөө көп сүйлөшчү экен. Ал Маратты калып, биротоло режиссёрлукту окуп кетүүгө көндүрөт. "Мени Кыргызстанда бир нерсе күтүп жаткансып, "жок" деп кетип калгам. Окуп эле келсем болмок экен" деп өкүнүп калчу. Театрда мыкты режиссёр Бообек Ибраев, Замир Сооронбаев менен көп иштешти. Мындан Бообек Ибраев агайды устатым деп айтууга акысы бар болчу.

Марат бир типтеги актёр эмес эле, ал баатырды баатырдай, байкушту байкуштай ар кыл образды өзүнчө жарата алган актёр болгон. Марат актёр Эржан Осмоновду чогуу ээрчитип, көп нерселерди үйрөтүп кетти. Жаштарга дагы да үйрөтө бермек. Анан "Коркут ата" спектаклинен кийин Кайрат Иманалиев экөө көп иштешти. Кийин "Керезде" (Боромбай) да кызматташуу уланды. Өлөр күнү да экөө көпкө чейин сүйлөшүп отурушуптур. Каза болгонун укканда Кайрат Олжобаевич "эки саат мурда эле сүйлөшүп отуруп кетпеди беле" деп каңырыгы түтөдү.

— Өмүрүндө байлык, сыйлык, мансапка кызыктыбы?

— Сыйлык менен байлыкка эч убакта кызыккан жок. Акыркы жолу "эл артистине документтериңди жиберели" дегенде да болбой койгон. Өмүрүндө байлык да топтогон жок. "Жараткан образдарым — байлыгым" деп койчу. Театрды жакшы деңгээлге чыгарып алсам, республикадагы театрлардын баарын кыдырып, спектакль коюп эркин иштейм дечү. Анткени чакыруулар көп эле. Ал өмүр бою көркөм жетекчи болуп театрда отуруп алууну да каалаган эмес.

337
Белгилер:
Марат Козукеев, театр, режиссер, үй-бүлө, талант, Айсалкын Кыйыкбаева
Тема боюнча
Коргол акындын небереси Турсун Досуева: атабыздын Акбакайга жетпей калган себеби бар