Түрк элдеринин азыркы урпактары: көчмөндөр, малчылар, боз үй жана "Манас"

158
(жаңыланган 18:26 10.11.2021)
  • Бададан кайтып келе жаткан уйлар, Нарын облусу, Ат-Башы району
  • Соң-Көлдөгү жылкылар. Нарын облусу
  • Соң-Көлдөгү көрүнүш: жайлоо, төрт түлүк, боз үй
  • Боз үйдү жасоо менен атагы чыккан Кызыл-Туу айылында жасалган көчмөн элдин башкы турак жайы
  • Кереге жасап жаткан уста
  • Боз үйдүн жабык башын жасап жаткан уз
  • Манас эпосу айтылып жатканда эл дымып уккан
  • Экспедициянын отряды Нарын облусундагы Таш-Рабат тарыхый комплексинде
Кыргызстан казакстандык, монголиялык, россиялык жана өзбекстандык окумуштуулардан турган экспедиция келген биринчи өлкө болуп калды. Бүгүн анын катышуучуларынын бири тарткан сүрөттөрдү окурмандарга сунуштайбыз.

"Чоң-Алтайдын "түрк-моңгол дүйнөсү": биримдик жана ар түрдүүлүк" деп аталган эл аралык долбоор Кыргызстандын, Казакстандын, Өзбекстандын, Монголиянын жана Россиянын окумуштууларынын башын бириктирди. Алар түрк элдеринин жалпы тарыхый-маданий тарыхын изилдөөгө аттанышкан. Илимпоздордун биринчи иши Кыргызстанга жасалган этнографиялык экспедиция болуп калды. Окумуштуулар 16 айыл менен конуштарда болуп, кийиз жасагандарды көрүп, манасчылар менен таанышкан.

Биз сунуштаган экспедициянын сүрөттөрү Алтаистика жана түркология боюнча "Чоң-Алтай" илимий билим берүү борбору, Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети, Жамгырчинов атындагы Тарых, археология жана этнология институту, Кыргызстандын Улуттук илимдер академиясы менен биргеликте даярдалды.

Түрк элдеринин тамыры, тарыхы, маданиятынын түбү бир.

"Чоң-Алтайда түрк элдери түптөлүп, калк болду. Кийин башка маданияттар менен аралашып кеткенде деле, тагыраагы, заманбап бул мезгилде алардын каада-салтынан, тамак-ашынан, үй-бүлөлүк мамилелеринен, мамлекеттеги башкаруу формасынан кандайдыр бир жалпылыкты табууга болот. Бул кыргыздарды, алтайлыктарды, казактарды, теги сибирликтерди тууган кылып чыгат", — деген "Чоң-Алтай" илимий билим берүү борборунун жетекчиси, АлтМУнун президенти Сергей Землюков.

Мал чарбасы түрк элдеринин жалпы жашоосу, маданий-генетикалык фонду менен байланышкан.

Бул калкта үйүр-үйүр кылып мал кармаган мурдагы жашоо салттары сакталган тейде калган. Ал ошол кездеги негизги киреше булагы жана оокат кылуунун бирден-бир жолу болгон. Мындай маалыматтар XVIII кылымдын аягындагы XIX кылымдын башындагы этнографиялык жазууларда калтырылган.

Өлкөнүн түндүк тарабында — Ысык-Көл жана Нарын облустарында малды көбүрөөк кармашат. Тоолуу аймактарда, жайлоолордо мал жандыктарын кармоо ыңгайлуу келет, эт менен сүт даяр. Мындан сырткары, жүндөн эң жылуу жана табигый жактан таза кийиздер жасалат. Ал эми түрк элдеринин боз үйүнө да ушул кийиз колдонулат.

Жайлоого чыкканда боз үй жашай турган негизги турак жайдын милдетин аткарган, себеби ал көчүп-конуп жүрүүгө, кандай жер болбосун тигип алууга шартташкан. Азыркы учурда жөнөкөй эл боз үйдү жамандык-жашылыкта тигип калышкан.

Бүгүн Кыргызстандагы боз үйдү ийине келтире даярдаган Ысык-Көл облусундагы Кызыл-Суу айылы. Бул аймак республикадан тышкары да белгилүү.

"Түрк элдеринде дүйнөдө ордун издеп, этникалык жактан өзүн-өзү таанууга умтулган, этникалык гүлдөө доору байкалат. Боз үй жасоо, килем токуу жана башка түпкү теги алектенип келген нерселерди кайра алып чыгып, заманбапташтырып, азыркы рынокко, туристтик багытка ылайыкташтыруу жүрүп жатат", — деп айтып берген "Чоң-Алтай" илимий билим берүү борборунун жетекчиси, АлтМУнун Тарых жана эл аралык мамилелер институтунун директору Иван Назаров.

Кыргызстанда боз үйдөн башка дагы бир бааланган өнөрдүн бири — килем токуу, шырдак жасоо бар. Баса, 2012-жылы ЮНЕСКО шырдакты адамзаттын материалдык эмес мурастарынын тизмесине киргизген.

Түрк элдеринин дагы бир маданий мурасы — ооздон-оозго айтылып келген дастандар, эпостор. Алар элдин көз карандысыздык үчүн күрөшүн, эрдигин, баатырларын баяндап берген. Кыргызстанда ошондой дастандардын ана башында "Манас" эпосу турат. Бул чыгарманы билбеген кыргыз баласы жок.

"Эмдиги жылы этнографиялык экспедиция боюнча монография жазууга ниеттенип жатабыз. Ноябрь айында анын жыйынтыгы менен Курманжан датка атындагы көчмөндөр цивилизациясы боюнча музейде сүрөт көргөзмө өтөт", — деди экспедициянын теңтөрайымы, тарых илимдеринин доктору, Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин профессору Аниса Бикбулатова.

АлтМУдагы алтаистика боюнча эл аралык экинчи форумда биринчи экспедициянын жыйынтыгын чыгарышты.

"Чоң-Алтайдын "түрк-моңгол дүйнөсү": биримдик жана ар түрдүүлүк" деп аталган эл аралык долбоор Россиянын Илим жана жогорку билим берүү министрлигинин колдоосунда ишке ашырылууда.

 

158
  • Бададан кайтып келе жаткан уйлар, Нарын облусу, Ат-Башы району
    © Фото / Из личного архива Ивана Назарова

    Бададан кайтып келе жаткан уйлар, Нарын облусу, Ат-Башы району

  • Соң-Көлдөгү жылкылар. Нарын облусу
    © Фото / Из личного архива Ивана Назарова

    Соң-Көлдөгү жылкылар. Нарын облусу

  • Соң-Көлдөгү көрүнүш: жайлоо, төрт түлүк, боз үй
    © Фото / Из личного архива Ивана Назарова

    Соң-Көлдөгү көрүнүш: жайлоо, төрт түлүк, боз үй

  • Боз үйдү жасоо менен атагы чыккан Кызыл-Туу айылында жасалган көчмөн элдин башкы турак жайы
    © Фото / Из личного архива Ивана Назарова

    Боз үйдү жасоо менен атагы чыккан Кызыл-Туу айылында жасалган көчмөн элдин башкы турак жайы

  • Кереге жасап жаткан уста
    © Фото / Из личного архива Ивана Назарова

    Кереге жасап жаткан уста

  • Боз үйдүн жабык башын жасап жаткан уз
    © Фото / Из личного архива Ивана Назарова

    Боз үйдүн жабык башын жасап жаткан уз

  • Манас эпосу айтылып жатканда эл дымып уккан
    © Sputnik / Виктор Чернов

    "Манас" эпосу айтылып жатканда эл дымып уккан

  • Экспедициянын отряды Нарын облусундагы Таш-Рабат тарыхый комплексинде
    © Фото / Из личного архива Ивана Назарова

    Экспедициянын отряды Нарын облусундагы "Таш-Рабат" тарыхый комплексинде

Тема боюнча
Эшенгулов: Алтай — Ала-Тоо деген сөздүн тилдик өзгөргөн варианты
Сырдыбаев: соңку жылдары Алтай окумуштуулары менен тыгыз иштешүүдөбүз

Турмуш жолуна аттанган түгөйлөрдүн адаттан башкача сүрөттөрү

1016
Өтүп бара жаткан жумада баш кошкондордун сүрөттөрүн тарткан фотографтардын эл аралык XII I— International Wedding Photographer Of The Year деп аталган эл аралык сынагы болду.

58 өлкөдөн келген 400дөн ашуун фотографтар ар кыл категорияда тарткан сүрөттөрү менен катышты. Сынак 2017-жылы Австралияда түптөлгөн. Максаты — дүйнөдөгү мыкты сүрөттөрдү аныктоо.

Быйыл Гран-прини италиялык Фабио Мирулла алды. Колуктунун түстүү эмес, ак жана кара өңдө тартылган, жарык бергич менен денеси жабылган сүрөтү бул категориядагы мыкты эмгек деп бааланды.

Sputnik Кыргызстан конкурска катышып, байгеге илинген сүрөттөрдүн ичинен бир нечесин тандап, окурмандарга сунуштады.

 

1016
  • Сынактагы Гран-при ээси италиялык Фабио Мирулла жиберген сүрөттү тартып жатканда өзү да таасирленгендигин айткан. Турмушка чыгар алдында сулууланып жаткан селкинин өзгөчө ыкма менен тартылган сүрөтү көптөрдү кайдыгер калтырбайт

  • Канадалык фотограф Эндю Павлидистин бул сүрөттү тартууга көп эмгек жумшаганы көрүнүп турат. Бул түгөйлөр 3000 метр бийиктикте, тоолордун башында баш кошкон

  • Америкалык Кен Пак түгөйлөрдүн көлөкөсүн чатырдын сыртынан тартып алган. Күн батып бара жатканда Пак "кармап алган" ирмемдер ага байге алып берген

  • Шри-Ланкадагы үйлөнүү салтанатына бара жаткандардын кадимки эле көрүнүшү. Бирок сүрөттү үңүлүп карай келгенде анын өзгөчөлүгүн байкоого болот. Автор Харша Мадуранга Джаясекара

  • Бул сүрөттөгү түгөйлөр кинонун эпизоддорун элестетет. Фотограф Мика Паника жамгыр жаап туруп алгандыктан колуктунун маанайы бузулгандыгын, бирок сүрөтчү баары бир көңүл көтөргөн кооз жерди тапкандыгын айтып берген

  • Түштүк Африкадан жиберилген сүрөт. Фотограф Руан Ределингуйс бул эмгегин тоо тарапта, туман каптап турган учурда жасалган эң сонун кадр деп эсептерин айткан

  • Жаңы зеландиялык Майкл Кук колуктунун болочоктогу күйөөсү менен жолугар алдында элдик каада-салттан "өтүп" жаткан учурун тартып алган

  • Исландиялык Наталья Микалайчик "Түгөйлөрдүн портрети" номинациясында жеңүүчү болгон. Жээк, жаштардын ары жагында түрүлүп келе жаткан ири толкун жана шамал учурган колуктунун жакшынакай көйнөгү

  • Жашоо деген дал ушундай эбегейсиз нерсе. Ал эми чоң турмушка аттанган бул жигит менен кыз алгач, береги сүрөттөгүдөй коомдун кичинекей гана бөлүкчөсү. Эгерде ааламды багындырам десе, баары алардын колунда. Автор — америкалык Сергей Лапковски

  • Жүрөктү элжиреткен сүрөт! Үйлөнүү салтанатына келген чоң коноктордун — сүйкүмдүү бөбөктөрдүн отурган учуру. Автор — австралиялык Крис Желлард

  • Эки жаш. Дагы бир сонун эмгектердин бирин франциялык Гаэль Мехют тарткан

Белгилер:
Австралия, сүрөт, сынак
Тема боюнча
Өзүнө тартып, кыя өткөрбөй... Чыгыш бийинде термелген кыздар

Кыргыздардын тунгуч блокбастери. "Буктурма" тасмасындагы кызыктуу ирмемдер

282
  • Басмачылардын башчысынын ролун аткарган белгилүү актёр Салават Исхаков
  • Кинокартина тоолуу аймакта, республиканын булуң-бурчунда тартылган
  • Киночуларды башкарган кинорежиссёр
  • Буктурмада өткөн кылымдын 20-жылдарындагы коомдук саясий абал экрандаштырылган
  • Кинофильмде Геннадий Базаров өзбек чекисттин образын жараткан
  •  Жан-жөкөрлөрүн ээрчитип алган басмачылардын башчысы Бостонкул
  • Тасмада курал-жарак, каармандардын мушташын, атышканын көрүүгө болот
  • Операторлук милдетти Валерий Виленский аткарган
  • Бийик тоолуу аймакта кызуу иштеген киночулар
  • Атчан актёрлор Николай Дупак менен Игорь Ледогоров
  • Буктурма фильми Базаровдун Саманчынын жолунан кийинки ири эмгеги болгон
  • Киношедевр 1970-жылы СССР боюнча көп көрүүчүлөрдү өзүнө тарткан тасма аталган
КРдин эл артисти, белгилүү режиссёр Геннадий Базаров 1969-жылы "Буктурма" тасмасын тарткан. Ал эмгек ата мекендик кинематографиянын тарыхында жаралган биринчи блокбастер болгон.

"Буктурма" фильминин сценарийин Хасан Булатов, Герасим Дегальцев, Асан Шершенов жазган. Тасмада өткөн кылымдын 20-жылдарындагы өлкөдөгү коомдук-саясий абал баяндалат. Анын режиссёру Геннадий Базаров болуп, операторлук милдетти Валерий Виленский аткарган. Совет бийлиги менен басмачылардын тиреши, чек арачылардын оор иши көрсөтүлөт.

Базаровдун ал фильми кыргыз киночулары жараткан блокбастер жанрындагы биринчи эмгек болчу. Анда Игорь Ледогоров, Салават Исхаков, Владимир Балон, Афанасий Кочетков, Николай Дупак, Медел Маниязов, Леонид Ясиновский, Ашыралы Боталиев, Абдыашым Көбөгөнов, Иван Кузнецов роль жараткан.

СССРде кинокартинанын популярдуулугу артып, көп көрүүчүлөрдү өзүнө тарткан тасмалардын сап башына чыгып, мамлекетке бир топ киреше алып келген.

"Кыргыз керемети" жөнүндө кызыктуу материалды Sputnik Кыргызстандын материалынан окуңуздар.

282
  • Басмачылардын башчысынын ролун аткарган белгилүү актёр Салават Исхаков
    © Sputnik / Александр Федоров

    Басмачылардын башчысынын ролун аткарган белгилүү актёр Салават Исхаков

  • Кинокартина тоолуу аймакта, республиканын булуң-бурчунда тартылган
    © Sputnik / Александр Федоров

    Кинокартина тоолуу аймакта, республиканын булуң-бурчунда тартылган

  • Киночуларды башкарган кинорежиссёр
    © Sputnik / Александр Федоров

    Киночуларды башкарган кинорежиссёр

  • Буктурмада өткөн кылымдын 20-жылдарындагы коомдук саясий абал экрандаштырылган
    © Sputnik / Александр Федоров

    "Буктурмада" өткөн кылымдын 20-жылдарындагы коомдук саясий абал экрандаштырылган

  • Кинофильмде Геннадий Базаров өзбек чекисттин образын жараткан
    © Sputnik / Александр Федоров

    Кинофильмде Геннадий Базаров өзбек чекисттин образын жараткан

  •  Жан-жөкөрлөрүн ээрчитип алган басмачылардын башчысы Бостонкул
    © Sputnik / Александр Федоров

    Жан-жөкөрлөрүн ээрчитип алган басмачылардын башчысы Бостонкул

  • Тасмада курал-жарак, каармандардын мушташын, атышканын көрүүгө болот
    © Sputnik / Александр Федоров

    Тасмада курал-жарак, каармандардын мушташын, атышканын көрүүгө болот

  • Операторлук милдетти Валерий Виленский аткарган
    © Sputnik / Александр Федоров

    Операторлук милдетти Валерий Виленский аткарган

  • Бийик тоолуу аймакта кызуу иштеген киночулар
    © Sputnik / Александр Федоров

    Бийик тоолуу аймакта кызуу иштеген киночулар

  • Атчан актёрлор Николай Дупак менен Игорь Ледогоров
    © Sputnik / Александр Федоров

    Атчан актёрлор Николай Дупак менен Игорь Ледогоров

  • Буктурма фильми Базаровдун Саманчынын жолунан кийинки ири эмгеги болгон
    © Sputnik / Александр Федоров

    "Буктурма" фильми Базаровдун "Саманчынын жолунан" кийинки ири эмгеги болгон

  • Киношедевр 1970-жылы СССР боюнча көп көрүүчүлөрдү өзүнө тарткан тасма аталган
    © Sputnik / Александр Федоров

    Киношедевр 1970-жылы СССР боюнча көп көрүүчүлөрдү өзүнө тарткан тасма аталган

Белгилер:
режиссер, Геннадий Базаров, сүрөт, тасма, кино тасма
Тема боюнча
Кыргыз киносунун багын ачкан чолпон жылдыздар. Генийлердин сүрөттөрү
Согушка жибербей коюшкан. Турдакун Усубалиевдин сүрөттө калган элеси
Өз киндигин өзү кесип жетилген. Исхак Раззаковдун сүрөттө калган ирмемдери
Шаарга таң калган эки кемпир. "Лифти бар үйдөгү тепкичтер" тасмасынан ирмемдер
Министрлер кабинетинин төрагасы Акылбек Жапаров. Архив

Акылбек Жапаров үй-бүлөсү менен батирде жашап, 7 унаа айдайт. Декларация

106
(жаңыланган 16:08 06.12.2021)
Өкмөт башчынын аянты 77,5 чарчы метрди түзгөн бир гана батири бар. Чыгымдары жана башка мүлкү тууралуу жазылган эмес.

БИШКЕК, 6-дек. — Sputnik. Министрлер кабинетинин төрагасы Акылбек Жапаров былтыр 815 357 миң сом киреше тапкан. Бул туурасында анын Салык кызматына тапшырган декларациясында көрсөтүлөт.

Өкмөт башчынын аянты 77,5 чарчы метрди түзгөн бир гана батири бар. Чыгымдары жана башка мүлкү тууралуу жазылган эмес.

Ал эми жакын туугандары өткөн жылы 96 миллион 745 миң 719 сом пайда тапкан. Алар беш контейнер жана жети автоунаага ээлик кылат.

Контейнерлери жана аянты:

  • Контейнер — 22,7 чарчы метр;
  • Контейнер — 1026,6;
  • Контейнер — 192;
  • Контейнер — 1021,7;
  • Контейнер — 67,6.

Автоунаалары:

  • Mercedes-Benz 210;
  • Mercedes-Benz 410;
  • Mercedes-Benz 409;
  • Mercedes-Benz 208;
  • Mercedes-Benz 811;
  • Mercedes-Benz 7100;
  • Mercedes-Benz 308.
106
Белгилер:
Акылбек Жапаров, декларация, автоунаа, контейнер
Тема боюнча
Садыр Жапаров жана анын үй-бүлөсү кандай мал-мүлккө ээлик кылары жарыяланды
Карылар жана балдар үйүндө жашагандардын тамактануусуна 2 эсе көп акча бөлүнөт