Салбуурун федерациясынын президенти, Эл агартуунун отличниги, грек-рим жана эркин күрөш боюнча спорттун чебери Алмаз Акунов

Алмаз Акунов: салбуурунчулар кадимки согуштун тактикасын колдонот

658
(жаңыланган 15:00 19.04.2017)
"Салбуурун" федерациясы он жыл мурун ачылып, кыргыз элинин байыртан бери келе жаткан салттуу маданиятын өнүктүрүп келет.

Федерациянын президенти, Эл агартуунун отличниги, грек-рим жана эркин күрөш боюнча спорттун чебери Алмаз Акунов менен журналист Гүлдана Талантбекова маектешти.

Федерациянын жетекчиси салбуурундун чечмелениши, оюндун түрлөрү, шарттары, алдыдагы пландары жана эмне себептен улуттук оюн спорттун түрүнө айланганын кеп салып берди.

— Алмаз мырза, "салбуурун" деген сөздүн маани-маңызын, оюндун философиясын билгендер сейрек болсо керек. Бул тууралуу китеп да жазып жатат деп уктум эле. Алгач бул тууралуу түшүндүрмө бере кетсеңиз?

— "Салбуурун" кыргыз элинде Манас атабыздан бери келе жаткан улуу мурас болуп эсептелинет. Көчмөн кыргыз күз мезгили келип, аңчылык башталганда айылдан ат жалын тартып мингенге жараган эркектер чогулуп, колдоруна куш кондуруп, жандарына тайган ээрчитип, сандарына саадак байлап бир нече күнгө алыска аңчылыкка чыгышкан. Мындай ууга чыккан салт салбуурун деп аталган.

Президент федерации салбуруун Алмаз Акунов с беркутом
© Фото / Бактыбек Асанбаев
Алмаз Акунов: салбуурунда жоокерлерге абдан керектүү дене көнүгүүлөрү аткарылган. Мындайда күндүр-түндүр талаада ат үстүндө өйдө-ылдыйда жүрүп, жапайы жандыктарды буктурмага алып атып, кадимкидей согуштун тактикасын колдонушкан.

Күз мезгили келгенге чейин салбуурунга камынып атын семиртип, бүркүт-куштарды, тайгандарды түлөтүп, жаа жасап, ок жонуп катуу даярданышкан. Колунда кушу, ийининде жаасы, жанында тайганы болсо аны "салбуурунчу", ал эми айдакчы болуп жардам бергендери "карасанчы" аталган.

Салбуурун деген сөздүн этимолгиясын түшүндүрө кетейин. Байыркы көчмөн эл алгыр кушту "салбар" деп, ал эми аңчылыкты "уу" деп аташкан, ошондуктан салбар менен ууга чыгуу деген сөз жыйнагы "салбуурун" деп кыскарып аталып калган. "Салбуурун" кыргыз элинде "салбурун", "салбырын" деп дагы аталып келет. Бирок туура айтылышы "салбуурун".

Салбуурунда жоокерлерге абдан керектүү дене көнүгүүлөрү аткарылган. Мындайда күндүр-түндүр талаада ат үстүндө өйдө-ылдыйда жүрүп, жапайы жандыктарды буктурмага алып атып, кадимкидей согуштун тактикасын колдонушкан.

— Элибиздин улуттук өнөрүн жандандырууга кантип киришип калдыңыз эле?

— СССРдин тарашы менен кыргыз элинин салт-санаасынын, маданиятынын кайра жаралуусу болуп, улуттук баалуулуктардын көбү өз ордун таба баштады. Биринчи жолу 2006-жылы биздин демилге менен "Салбуурун" федерациясы түзүлүп, учурдун шартына ылайыкталып улуттук спорттун түрү катары калыптанды. Бүгүнкү күндө федерациясы алгыр куштар, тайгандар менен салттуу жаа атуу боюнча мелдештердин түрүн камтыган коомдук бирикме болуп эсептелинет.

Президент федерации салбуруун Алмаз Акун во время национальных игр салбуруун в рамках Всемирных игр кочевников на джайлоо Кырчын
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Алмаз Акунов: 2016-жылы федерация үчүн эң маанилүү жыл болду десек болот. Көчмөндөр оюнунда салбуурунга 17 мамлекеттен катышуучулар келип, эң кызыктуу мелдештердин бири болду

2012-жылы өкмөткө караштуу Дене тарбия жана спорт боюнча агенттигинин алдында Улуттук спорттун түрлөрүн өнүктүрүү боюнча борбор түзүлүп, "Салбуурун" федерациясы расмий статуска ээ болду.

Бүгүнкү күнү улуттук оюндун ышкыбоздору күндөн күнгө көбөйүп, спортчулардын катарын толуктап жатат. Айрыкча федерация түзүлгөнү элибизде унутта калган куш, бүркүт таптоо өнөрү жанданып, жүз жылдап унутулуп калган кыргыз үлгүсүндөгү жаалар жасалып, ышкыбоздор ат үстүндө да, жөө туруп да жаа атуунун чеберлери болушту. Белгилеп кетүүчү нерсе, кыргыз элине тиешелүү "аңчы тайган" итинин тукуму жоголуп бараткандыктан, бул салбуурун оюну жанданганы ал тайгандардын тукуму элде бир кыйла көбөйүп, жоголуп кетүү коркунучу азайды.

Салбуурун федерациясы жеке эле Кыргызстанда эмес, АКШ, Франция, Англия, Голландия, Словакия, Түркия, Бутан, Монголия, Катар, Бириккен Араб эмирлигинде өткөн мелдештерге, фестивалдарга, конференцияларга катышып, өзүнүн ишмердүүлүгүн таанытып жатат.

2016-жылы федерация үчүн эң маанилүү жыл болду десек болот. Көчмөндөр оюнунда салбуурунга 17 мамлекеттен катышуучулар келип, эң кызыктуу мелдештердин бири болду. Натыйжада программадагы "Бүркүт салуу", "Тайган жарыш", "Жаа атуу" мелдешинде кыргызстандык салбуурунчулар эң жакшы ийгиликтерге жетишип, командалык эсепте алдыга чыгышты.

Президент федерации салбуруун Алмаз Акунов с беркутом
© Фото / Бактыбек Асанбаев
Алмаз Акунов: салбуурун федерациясы жеке эле Кыргызстанда эмес, АКШ, Франция, Англия, Голландия, Словакия, Түркия, Бутан, Монголия, Катар, Бириккен Араб эмирлигинде өткөн мелдештерге, фестивалдарга, конференцияларга катышып, өзүнүн ишмердүүлүгүн таанытып жатат

— Эми оюндун түрлөрү менен эрежелерине токтоло кетсеңиз?

— Бүркүт салуу. Мында бүркүттү чыргага учуруу жана үндөккө чакыруу кирет. Бул эки көнүгүүдө тең бүркүттүн учкан ылдамдыгы калыстар тарабынан бааланып турат.

Далба ойнотуу. Адатта ителги менен ылаачынга далба ойнотот. Мында салбуурунчу ортого чыгып кушту эркин учуруп, колундагы көгүчкөндөн жасалган кепти айлантып асмандагы кушту чакыра баштайт, ал куш талап боюнча асмандан шукшурулуп келип айланып жаткан далбаны тээп кетип туруш керек. Ар бир катышуучуга 3 мүнөттөн убакыт берилет, далбаны канча жолу тээп кеткендиги атайын калыстар тарабынан саналат.

Куш салуу. Мында карчыга куштарды үндөккө чакырып сынашат. Кимдин кушу алыстан келсе ошол салбуурунчу калыстар тарабынан жеңүүчү деп табылат.

Жөө жаа атуу. Эркектер 40 метр алыстыктан, кыз-келиндер 30 метрден "текебутаны" атышат. Текебутада 1.2.3 деген упайлар жазылган, жеңүүчүлөр топтогон упайларына жараша аныкталат.

Атчан жаа атуу. Салбуурунчулар аралыгы 120 метр аралыкка тизилген үч текебутаны атып, жеңүүчүлөр топтогон упайына жараша аныкталат.

Тайган жарыш. Салбуурунчулар таптаган тайгандарды 350 метр аралыктан ат менен чаап сүйрөтүлгөн чырганы куудуруп жарыштырышат. Бул көнүүгүдө тайгандардын жарышы алгачкы, жарым финалдык жана финалдык болуп бөлүнүп, күлүк тайгандар марага жүгүрүп келгенине жараша орундары аныкталат.

Президент федерации салбуруун Алмаз Акунов с беркутом
© Фото / Бактыбек Асанбаев
Алмаз Акунов: биздин спорттун талабына ылайык салбуурундун катышуучусу баштан-аяк улуттук үлгүдөгү кийимдерди кийиши керек. Учурда Кыргызстанда биздин эле федерация улуттук кийим киет. Келечекте салбуурун Кыргызстандын бренди болоруна ишенем

— Салбуурунда жалпысынан кандай эрежелер иштелип чыккан?

— Салбуурун оюнунун эрежеси 2006-жылы толук түрдө иштелип чыккан. Эреже иштелип жатканда эл аралык нормативдер, келишимдер, жаныбарларга гумандуу мамиле жана спорттук талаптар кылдат белгиленди. Биздин спорттун талабына ылайык салбуурундун катышуучусу баштан-аяк улуттук үлгүдөгү кийимдерди кийиши керек. Учурда Кыргызстанда биздин эле федерация улуттук кийим киет. Келечекте салбуурун Кыргызстандын бренди болоруна ишенем.

— Жаш муундарга салбуурунду спорттун түрү катары да өнүктүрүп, жайылтуу кажет деп айтып келесиздер. Салбуурун эмне себептен спорттун катарына кирди?

— Салбуурундун спорт катары өнүктүрүлүшүнүн себеби азыр эл оюн-зоок, шоуну массалык түрдө көргүсү келет. Мындан сырткары, салбуурун өзү абдан кыймылдуу. Учурда эл арасында жаш баладан тарта кары-картаңга чейин кызыккандар арбын. Биздин спортто адамдын салмактык категориясы, жаш курагы, жынысы чектелбейт. 7 жашар баладан 70 жашка чейинки Кыргызстандын ар бир атуулу катыша алат. Ошондуктан кыз-бала, эркек-аял дебей федерацияга мүчө болуп, арабыз жылдан жылга көбөйүп жатат.

Президент федерации салбуруун Алмаз Акунов с беркутом
© Фото / Бактыбек Асанбаев
Алмаз Акунов: салбуурундун спорт катары өнүктүрүлүшүнүн себеби азыр эл оюн-зоок, шоуну массалык түрдө көргүсү келет. Мындан сырткары, салбуурун өзү абдан кыймылдуу. Учурда эл арасында жаш баладан тарта кары-картаңга чейин кызыккандар арбын

— Алдыңкы күндөрү федерациянын кандай пландары бар?

— Салбуурун бүгүнкү күнү жеке эле улуттук спорт катары өнүкпөстөн, туризм жаатында дагы кызмат көрсөтүүсүнө жол ачылды. Себеби 22-апрелде салбуурундун мекени Тоң районундагы Бөкөнбаев айылында өткөрүлчү "Тоң ааламы туристтик жарманкесинде" өзгөчө шоуларды жасоого даярдык көрүп, жергебизге туристтерди тартууга салым кошолу деп ниет кылып жатабыз. Жарманкенин максаты — Тоң аймагында эко-этно туристтик багытта туризмди өнүктүрүү жана аймактарды туризмди өнүктүрүүгө тартуу. Белгилүү болгондой, Тоң району манасчылардын, боз үйдүн, салбуурундун, жоргонун, кол өнөрчүлөрдүн борбору болуп эсептелинет, Мындан сырткары, райондун аймагынан бир эле мезгилде көлдү, чөлдү, сазды, тоону, токойду жана төрт мезгилди көрүүгө болот.

658
Белгилер:
салбуурун, федерация, Алмаз Акунов
Тема боюнча
Кайыпов: айтыш жолго түштү, Манас ЮНЕСКОго кирди, дастанчылык четте ыйлап турат
Кичинекей манасчы Үмөт тууралуу кызыктуу сегиз факты
Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитетинин төрагасы Жыргалбек Сагынбаев Россиянын өнөр жай жана соода министри Денис Мантуров менен жолугушкан.

Кыргыз тарап Россияга "Спутник V" вакцинасын өлкө аймагында өндүрүүнү сунуштады

42
(жаңыланган 22:31 23.01.2021)
КРдин Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитетинин төрагасы Жыргалбек Сагынбаев Россиянын өнөр жай жана соода министри Денис Мантуров менен жолугушкан.

БИШКЕК, 23-янв. — Sputnik. Кыргызстан Россияга коронавируска каршы "Спутник V" вакцинасын өлкө аймагында өндүрүүнү сунуш кылды. Бул тууралуу РФтеги элчилик кабарлады.

Кечээ Өнөр жай, энергетика жана жер казынасын пайдалануу мамлекеттик комитетинин төрагасы Жыргалбек Сагынбаев Россиянын өнөр жай жана соода министри Денис Мантуров менен жолугушкан.

"Сүйлөшүүлөрдүн жүрүшүндө Сагынбаев коронавирустан коргогон "Спутник V" вакцинасын Кыргызстандын аймагында өндүрүүнү уюштуруу мүмкүнчүлүгүн караштырууну сунуштады", — деп айтылат маалыматта.

Мындан тышкары, жеңил өнөр жай ишканаларын өнүктүрүүдө жана өлкөдө өндүрүлгөн чийки заттарды экспорттоодо кызматташтыкты чыңдоо маселелери талкууланган. Тараптар жакынкы жылдары "өнөр жай картасын" иштеп чыгуу келишимине кол коюшкан.

Россия тарап өнөр жай тармагында инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу үчүн Россия-Кыргыз өнүктүрүү фондунун жеңилдетилген насыяларын пайдаланууну сунуштаган.

Мындан сырткары, Россиянын өнөр жай жана соода министри кыргыз тарапты апрель айында Өзбекстанда өтө турган "ИННОПРОМ" эл аралык көргөзмөсүнө катышууга чакырган.

42
Белгилер:
жолугушуу, сунуш, өндүрүүчү, вакцина, коронавирус, Спутник V, Россия, Кыргызстан
Тема:
"Спутник V" вакцинасы
Тема боюнча
"ЭпиВакКоронадан" эмне күтүүгө болот? COVID-19га каршы вакцина тууралуу кеп
Венгрия Россиядан 2 миллион доза "Спутник V" вакцинасын алып жатат. Видео
Карды тартып аткан адамдар. Архивдик сүрөт

Жекшембиге карата аба ырайы

47
24-январга караган түнү туруксуз аба ырайы күтүлүп, көпчүлүк аймактарда мезгил-мезгили менен кар жаайт. Жаан-чачынга байланыштуу өлкөнүн тоолуу райондорунда кар көчкү түшүү коркунучу бар. Бул тууралуу Кыргызгидромет билдирди.

БИШКЕК, 23-янв. — Sputnik. Жекшембиде күндүз республика боюнча жаан-чачын күтүлөт. Жолдорго муз тоңуп, тайгак болот. Батыштан соккон шамалдын ылдамдыгы секундасына 4-9 метрге жетет.

Абанын температурасы Чүй, Талас, Ысык-Көл облустарында -1…-6, Ош, Жалал-Абад, Баткен аймактарында -4…+1, Нарын өрөөнүндө -7…-12 градусту көрсөтөт.

Бишкекте жана Ошто кар жаайт. Термометрдин көрсөткүчү борбордо -2…-4, Ош шаарында 0…-2 градуска жетет.

47
Белгилер:
Кыргызстан, январь, аба ырайы
Тема боюнча
Абайлагыла, сак болгула! Айдоочуларга эскертүү берилди
Санкт-Петербургдагы макулдашылбаган акциялар

Россиядагы макулдашылбаган акциялардын урунттуу учурлары

0
(жаңыланган 23:14 23.01.2021)
Россиянын Ички иштер министрлиги менен Башкы прокуратурасы 23-январдагы макулдашылбаган митингдин уюштуруучулары жана катышуучулары жоопко тартыларын бир нече ирет эскерткен.

БИШКЕК, 23-янв. — Sputnik. Россиянын айрым шаарларында макулдашылбаган каршылык акциялары болуп өттү. Төмөндө окуянын урунттуу учурларын сунуштайбыз.

РИА Новости кабарлаганына караганда, Москвадагы Пушкинский аянтына чыккан митингчилер полицияны көздөй желим бөтөлкөлөрдү ыргытышкан. Укук коргоочулар аларды сүрүп чыгарууга аракет жасашты. Митингчилер ак сыр куюлган банканы ыргытып, ал тартип сакчыларына барып тийген.

Саламаттык сактоо департаменти "Социалдык мониторинг" тиркемесиндеги маалымат боюнча Пушкинский аянтындагы акцияда COVID-19 жуктурган 19 адам жүргөнүн кабарлаган.

Москвадагы макулдашылбаган акциянын айынан жол тыгын жаралганын Транспорт департаменти билдирди. Шаардык метрополитен митинг болуп жаткан аймактан 2,6 миң адам метро менен кеткенин кабарлаган. Аянттан 15 киши кармалып, кээ бирлери кайра коё берилген.

Москвадагы макулдашылбаган митинг учурунда полициянын 39 кызматкери жабыркаганын РИА Новостиге укук коргоо органдарындагы маалымат булагы билдирди. Кийинчерээк РФтин Тергөө комитети полицейлерге карата зомбулук фактысы боюнча тергөөгө чейинки текшерүүлөр жүрүп жатканын маалымдады

Екатеринбургда болсо полиция кызматкерлери үн күчөткүчтөр менен акция макулдашылбаганын эскертип, элди тарап кетүүгө чакырышкан. Бирок топтошкон адамдар тартип сакчыларын көздөй кар жана түтүн чыгарган каражаттарды ыргыта баштаганда аларды сүрүп чыгарууга аракет жасашты. Кийин 14 киши кармалганы маалым болду.

Иркутскиде болсо 2,5 миңге жакын адам макулдашылбаган акцияга чыкканын шаардык администрациядан билдиришкен.

Владивостокто бийлик өкүлүнө карата зомбулук көрсөтүү фактысы боюнча эки кылмыш иши козголду. Ыкчам-издөө аракеттеринин негизинде ОМОНдун кызматкерине күч колдонгон адам табылган. Ал 28 жаштагы Владивостоктун жашоочусу экени аныкталды.

Мурманскинин борбордук аянтындагы макулдашылбаган акцияга 550гө жакын адам чыккан. Алар бир аз туруп эле тынч тарап кеткен.

АКШ элчилигинин маалыматы жана Россия ТИМинин реакциясы

Жума күнү АКШнын Россиядагы элчилиги 23-январда өтө турган макулдашылбаган акциялардын убактысын жана даректеринин тизмесин жарыялап, америкалыктарды ал жактарга барбоого чакырган. РФтин Тышкы иштер мининстрлиги мындай аракеттер Россиянын ички ишине кийлигишүү катары бааланарын айтты.

РФ ТИМинин өкүлү Мария Захарова америкалык кесиптештери Смоленск аянтында (Анда Россия ТИМинин имараты жайгашкан) жасаган ишине түшүндүрмө бериши керек болорун белгиледи.

Бийликтин эскертүүсү

Россиянын Ички иштер министрлиги менен Башкы прокуратурасы 23-январдагы макулдашылбаган митингдин уюштуруучулары жана катышуучулары жоопко тартыларын бир нече ирет эскерткен. Иш-чара провокация катары бааланары белгиленген. Муну менен катар Башкы прокуратура интернетке тарап жаткан митингге катышуу чакырыктарын өчүрүү талабын койду (буга мыйзам менен дагы тыюу салынган). РФ президентинин маалымат катчысы Дмитрий Песков акцияга провокаторлор чакырып жатканын билдирип, алардын максаты баарына белгилүү экенин белгиледи.

Өзгөчө көңүл окуучуларга бөлүндү. Ата-энелерге балдарын акциядан "калкалоо" сунушталды.

0
Белгилер:
полиция, бийлик, акция, Россия
Тема боюнча
Москвада полиция макулдашылбаган акцияга чыккандарды кармай баштады
Токсиколог Александр Сабаев: Навальныйдын ууланганы такталган жок