Франциялык Пьер Перре (ортодо) боз үйдө

Француз окумуштуусу Пьер Перре: кыргыз илбирстери башкача... мени өзүнө тартып турат

434
(жаңыланган 12:45 26.07.2017)
Кыргызстанда жоголуп кетүү коркунучунда турган ак илбирстерди франциялык Пьер Перре көп жылдан бери изилдеп келет. Бул мезгил аралыгында ал аз-маз кыргыз тилин үйрөнүп, сейрек кездешкен жаныбарлардын айырмачылыктарын аныктоого үлгүргөн.

Франциядан Кыргызстанга качкан изилдөөчү менен Sputnik Кыргызстан агенттигинин кабарчысы маек курду.

— Кыргызстанда качантан бери ак илбирстерди изилдеп келесиз?

— Бул жакта 2010-жылдан бери иштейм. Изилдөө иштери Франция, Швейцария жана Кыргызстандын ортосундагы кызматташуунун негизинде ишке ашат. Мунун аркасында жаратылыш, жапайы жаныбарлар дүйнөсү менен чет элдиктерди тааныштырабыз. Ошондой эле ак илбирстердин жүрүм-турумун, байырлаган жерин жана өзүн алып жүрүүсүн изилдейбиз. 

Исследователь из Франции Пьер Перре во время интервью Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Пьер Перре: Кыргызстанга жылына бир жолу эле келем. Бирок узагыраак, эки айга чейин жүрүүгө аракет кылам. Мекениме барганда аябай сагынып, кайра тез эле келгенге шашылам

— Анан ушул жети жылдан бери кандайдыр бир жылыштар барбы? Мисалы, жергиликтүү элдин жапайы жаныбарга жасаган мамилеси өзгөрдүбү дегендей…

— Кыргызстанда, анын ичинде Ысык-Көл облусундагы Сары-Чат — Ээрташ коругундагы изилдөө иштеринде өзгөрүүлөр жок эмес. Анткени жаныбарларды коргогон кызматкерлер, тургундар менен жакшы таанышып, уюштуруу иштери жолго коюлган. Ал эми жаныбарлар дүйнөсү жөнүндө айтсам, жети жыл алар үчүн абдан аз убакыт. Бул мезгил аралыгында кандайдыр бир өсүштү айтуу кыйын. Бирок колубуздан келген аракеттерди көрүп жатабыз. Мисалга бул жылы Караколдогу балдар үйүнүн тарбиялануучуларын жаратылыш коругуна алып барып, аларга GPS колдонууну, фотокапкандарды жайгаштырууну, жаныбарларды изинен таанууну үйрөттүк. Муну менен өсүп келе жаткан муунду жаратылышка жакын болуп, жапайы жаныбарларды сүйүүгө үйрөтүп жатабыз. Андан сырткары, жергиликтүү тургундар арасында жаратылышты коргоо боюнча түшүндүрүү иштери байма-бай жүргүзүлүп турат.

— Тоо койнунда иштеген кызыктуубу?

— Кыргызстанга жылына бир жолу эле келем. Бирок узагыраак, эки айга чейин жүрүүгө аракет кылам. Мекениме барганда аябай сагынып, кайра тез эле келгенге шашылам. Себеби бийик тоолуу аймакта жашаган ак илбирстердин саны изилдөө иштерин жүргүзүүгө жетиштүү. Аны менен бирге бул жакта жасай турчу иштер дагы арбын.

— Ак илбирстер боюнча кандай иш алып барасыз, түрүн же санын тактайсызбы?

— Кыргызстанда ак илбирсти коргоодо илимий ыкмаларды колдонобуз. Коруктун аймагына фотокапкандарды орнотуп, санын, байырлап жүргөн жерлерин аныктайбыз. Анан жергиликтүү корукчуларга илимий мамиле жасоону жана айрым жаңы техникаларды пайдаланууну үйрөтөбүз. Илбирстердин белгилүү бир аймакта бар же жок экендигин тактап, жок болсо себебин билүүгө аракет кылабыз. 

Исследователь из Франции Пьер Перре
© Фото / ОФ "Фонд Пантера в КР"
Пьер Перре: илбирстин болжолдуу саны 500дүн тегерегинде. Ал эми бул жырткычтар жашаган Кытай, Бутан, Монголия, Непал, Кыргызстан өңдүү 12 өлкө боюнча расмий саны 5000ге жетет, бирок бул дагы так сан эмес.

—Кыргызстанда байырлаган ак илбирс менен башка өлкөлөрдө жашаган ак илбирстин айырмачылыктары барбы?

— Көп айырмачылыктар бар. Алсак, Монголиядагы ак илбирстер кичинекей болсо, Кыргызстандагылар салыштырмалуу чоңураак келет. Андан сырткары, Монголиянын илбирстери жапыз жерлерде жүрсө, бул жактагы илбирстер бийик жерлерди байырлайт. Аңчылык кылган жандыктары жана туут маалы боюнча дагы айырмаланат.

— Силердин эсебиңер боюнча азыр Кыргызстанда канча ак илбирс бар?

— Бул жаныбарлардын санын аныктоо аябай кыйын. Себеби аны изилдеген адамдар аз. Ошол эле маалда ак илбирстер башка жаныбарларга салыштырмалуу алыс жерде жашап, бийик жерлерди байырлайт. Азыр алардын болжолдуу саны 500дүн тегерегинде. Ал эми бул жырткычтар жашаган Кытай, Бутан, Монголия, Непал, Кыргызстан өңдүү 12 өлкө боюнча расмий саны 5000ге жетет, бирок бул дагы так сан эмес. 

Исследователь из Франции Пьер Перре во время интервью Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Пьер Перре: бир жагынан корголуп, экинчи жагынан илбирстерге аңчылык кылынса жыйынтык чыкпайт

— Ушундай чоң аймакты ээлеген 12 өлкө үчүн бул көрсөткүчтөр аз эмеспи?

— Жогоруда аталган сандарды так айтуу кыйын, бул болжолдуу десек болот. Албетте, аз, мындан улам ак илбирс жоголуп бара жаткан жаныбарлардын бири деп кесе айтууга толук негиз бар. Бул сандар аларды коргоого аракет кылуубуз үчүн жетиштүү боло алат.

— Мындай жагдайда ак илбирсти коргоо ишин 12 мамлекет гана жүргүзүш керекпи же башка өлкөлөрдүн жардамы дагы зарылбы?

— Азыр 12 өлкөнүн мүчөлүгү менен эл аралык комитет иштеп, бул жаныбарлар жашабаган өлкөлөр дагы көмөктөшөт. Бир гана ак илбирс жашаган мамлекеттер чек аралаш өлкөлөрү менен тыгыз иштешүүсү зарыл болууда. Себеби бир жагынан корголуп, экинчи жагынан бул жаныбарларга аңчылык кылынса жыйынтык чыкпайт.

434
Белгилер:
Кыргызстан, изилдөөчү, ак илбирс
Тема боюнча
National Geographic: Кыргызстан илбирстер үчүн баш калка боло алат
Дүйшеев: мыйзамсыз аңчылык айып пулду көтөрүү менен чечилбейт
Кыргызстандагы браконьер туристтер. Тили буруулардын колундагы канжалаган суур, коёндор
Суусундук кармаган кыздар. Архивдик сүрөт

Ден соолукту талкалаган суусундук. Дарыгердин эскертүүсү

165
Дарыгер кадимки сууну да качан гана чаңкаганда ичүү керектигин айткан. Бирок аны көп ичүү эмнеси менен кооптуу экендигин тактаган эмес.

БИШКЕК, 17-окт. — Sputnik. Адамдын ден соолугуна коркунуч жаратып, диабеттен тарта онкологиялык ооруну чакырган азыктардын бири газдалган таттуу суусундуктар экенин дарыгер жана теле алып баруучу Александр Мясников айтып берген. Бул туурасында РИА Новости жазды.

Адистин айтымына караганда, баарынан кооптуусу газдалган суусундук.

"Диабетти жаратып, кишини семиртип, акырында онкологиялык ооруга алып барып такайт. Бул чындыгында ден соолукту талкалоочу жолдордун бири. Остеопороздон тарта онкология, жүрөк, кан тамыр ооруларын жаратат", — деп түшүндүргөн Мясников.

Дарыгер кадимки сууну да качан гана чаңкаганда ичүү керектигин айткан. Бирок сууну көп ичүү эмнеси менен кооптуу экендигин тактаган эмес.

Мясников чай менен кофенин пайдалуу жактарын да эске сала кеткен. Кофе жүрөк, кан тамыр илдеттеринин, боор оорунун алдын аларын айтса, көк чайдын онкологияга каршы күрөшүү артыкчылыгын белгилеген.

Буга чейин россиялык онколог Елена Смирнова жоон ичеги рагына кабылуу тобокелчилигин арттырган суусундуктарды тизмектеп айтып берген. 

165
Белгилер:
Россия, ден соолук, суусундук, зыян
Тема боюнча
Боору жарабай калган. 1,5 литр коланы 10 мүнөттө ичкен киши каза болду
Тоолуу аймак. Архивдик сүрөт

Дүйшөмбүгө карата аба ырайы