Дарыкана. Архив

Гепатит деген кандай оору? Билинбей жеген дарттын себептери жана дабасы

21799
(жаңыланган 17:01 28.07.2017)
Дүйнө жүзүндө гана эмес, Кыргызстанда да СПИД, кургак учук сыяктуу эле гепатит илдети да коркунучтуу деп саналат. Бул дарт көпчүлүк учурда билинбей өрчүп, убагында дарыланбаса цирроз, рак ооруларына алып келет.

Бүгүн Бүткүл дүйнөлүк гепатит оорусуна каршы күрөшүү күнү. Буга байланыштуу Sputnik Кыргызстан маалымат агенттиги Саламаттык сактоо министрлигинин Ооруларды алдын алуу жана мамлекеттик санэпидкөзөмөлдөө департаментинин эпидемиологиялык башкармалыгынын башчысы Абдыкадыр Жороевден оорунун келип чыгуу себептери, өлкөдөгү абал жана сактануу жолдору тууралуу билип көрдү.

Гепатит деген эмне?

Гепатит же сарык оорусу — боорду жабыркаткан жугуштуу дарт. Өз ичинен ал А, В, С, D жана Е болуп беш түргө бөлүнөт.

Гепатиттин А жана Е түрү оорунун жеңил формасы болуп саналат. Башкача айтканда, илдеттин бул түрү өнөкөткө айланып кетпейт, аны убагында жакшылап дарыласа адам толугу менен айыга алат. Бул түрүн мурда "боткин" деп да атап коюшкан. Ал эми гепатиттин В, С, D түрлөрү адамда билинбей пайда болуп, көп убакыт дарылоону талап кылат. Ошондой эле анын өнөкөткө айланып кетүү коркунучу бар.

Оору кандай жол менен жугат?

Гепатит илдети жугуу жолу боюнча эки чоң түргө бөлүнөт.

  1. Гепатиттин А жана Е түрү турмуштук шартта эле жугат. Алсак, бул дартка көбүнчө дааратканадан же сырттан келгенде кол жуубаган, кайнатылбаган суу ичкен, мөмө-жемишти жууп жебеген адамдар кабылат. Алардын көбү жаш балдар болот.
  2. Ал эми В, С, D түрлөрү болсо оорулуу адамдан соо адамга кан аркылуу жугат.

Мисалы, баңги ийнелер, сакал алган устара, тиш жуучу щётка, маникюр, педикюр, пирсинг, татуировка жасоочу жана тиш жулуучу каражаттардан жугат. Ошондой эле жыныстык катнаш аркылуу да илдеттин бул түрүнө кабылып калуу мүмкүн.

Ооруну айыктырууга болобу?

Гепатиттин А түрү башка оорулардан айырмаланып өнөкөт түрүнө айланып кетпейт. Киши бир ооругандан кийин кайра оорубайт. Ал кишиде иммунитет пайда болот. Бирок дарыланган адам 5-6 айга чейин диетаны жакшы сактабаса, анда ал өлүмгө дуушар болушу ыктымал. Былтыркы жылы 14 жашка чейин үч бала дал ушул гепатиттин А түрү менен ооруп, диета кармабай көз жумган.

Ал эми гепатиттин С түрүнө кабылган адамдын оорусу көпчүлүк учурда билинбей жүрө берип ал цирроз, рак илдетине айланып кетет. Башкача айтканда, С түрүндөгү гепатитти аныктоо бир аз кыйын, кийинчерээк аны айыктыруу татаал болуп калат. В, С, D түрүндөгү гепатиттерди айыктыруу андан да оор.

Оорунун белгилери

Гепатит оорусуна кабылган адамдын

  • алы кетет;
  • анализдери нормадан бузулат;
  • заара, көздүн кареги да саргара баштайт.

Сарык оорусу менен Кыргызстанда катталгандардын саны

2017-жылы 6 айдын ичинде (январь-июнь) республика боюнча сарык оорусу менен ооруган 3032 адам катталган.

Анын ичинде гепатиттин А түрү менен 2759 адам, Е түрү менен 1 адам, В түрү менен 169, С түрү менен 43 жана D түрү менен бир адам бар. Ал эми 59 оорулуу гепатиттин кайсы түрүнө кабылганы аныктала элек. Гепатиттин А түрүнө кабылган 2759 адамдын 90 пайызы жаш балдар. Алардын үчөө убагында туура диета кармабай, өмүрү менен кош айтышкан.

Оорудан оолак болуу үчүн эмне кылуу керек?

Гепатиттин А, Е түрүнө кабылбаш үчүн:

  • жашылча-жемишти сөзсүз жууп жеш керек;
  • арыктан аккан таза эмес сууну ичпеш керек;
  • үйдү, окуган, иштеген жерди таза кармоо керек;
  • ар бир адамдын өзүнө тиешелүү гигиеналык буюму болушу керек (тиш щетка, сүлгү, жаш балдардын идиш-аягы);
  • ошондой эле убагында эмдөөдөн өтүү керек.

Ал эми оорунун В,С түрлөрүнөн оолак болуу үчүн:

  • кокустук жыныстык катнаштан качуу;
  • татуаж, маникюр, педикюр жасаган жабдыктар таза болушу керек;
  • бирөөнүн тиш щеткасын, тарагын, устарасын колдонуудан баш тартуу;

Ар бир адам жылына бир жолу медициналык көзөмөлдөн өтүп турушу зарыл. Мындай жол менен алар ар түрдүү оорунун алдын алат!

21799
Белгилер:
гепатит, оору, Кыргызстан
Тема боюнча
Адамды ажал оозунан сууруп алган кыргызстандык 10 дарыгер
Оорудан онтогон үндөр жаңырат... Республикалык күйүк борборунан репортаж
Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун башчысы Тедрос Адан Гебрейесус. Архивдик сүрөт

ДССУ башчысы коронавирус пандемиясын согуш менен салыштырды

22
(жаңыланган 16:39 06.03.2021)
Гебрейесус ооруну жеңүү үчүн коронавируска каршы вакцинаны өндүрүүдө мамлекет башчылары биригиши зарыл экенине токтолгон.

БИШКЕК, 6-мар. — Sputnik. Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун башчысы Тедрос Адан Гебрейесус коронавирус пандемиясын согуштук иш-аракеттер менен салыштырды. Бул тууралуу The Guardian басылмасына таянып "Известия" жазды.

Гебрейесус ооруну жеңүү үчүн коронавируска каршы вакцина өндүрүүдө мамлекет башчылары биригиши зарыл экенине токтолгон.

"Пандемиядан улам дээрлик мамлекеттердин баары чек арасын жабууга аргасыз болуп, ал кичи жана ири бизнеске терс таасирин тийгизди. Ошол себептен биз согуш жүрүп жаткандай эмне керек экенин так билишибиз шарт", — деген ДССУнун башчысы.

Тедрос Аданом Гебрейесус адамзат азыркы тапта тарыхтагы эң оор күндөрдү баштан кечирип жатканын белгилеген. Мындан улам ал препараттарды муктаж болгондор менен бөлүшүп, технологияларды берүүгө даяр болуу зарылдыгын айткан.

Буга чейин ДССУнун Европа аймактык бюросунун башчысы Ханс Клюге коронавирус пандемиясы кийинки жылдын башында аякташы мүмкүн деп божомолдогон

22
Белгилер:
согуш, пандемия, коронавирус, директор, Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму
Тема:
Дүйнөгө жайылган коронавирус
Тема боюнча
ДССУ коронавирус пандемиясы качан бүтөрүн айтты
ДССУ коронавирус менен ооругандарга вакцина алып коюуну сунуштады
Советтер Союзунун Баатыры, Россиянын тарыхындагы алгачкы аял генерал, коомдук жана саясий ишмер Валентина Терешкова

Космостон конору менен кымыз ичкен. Валентина Терешкова тууралуу 7 факты

255
(жаңыланган 16:00 06.03.2021)
Валентина Терешкованын дүйнөдөгү алгачкы аял-космонавт экендиги баарыбызга белгилүү. Айымдар арасынан биринчи болуп космоско учкан Терешкова бүгүн 83 жашка чыкты.

Советтер Союзунун Баатыры, Россиянын тарыхындагы алгачкы аял генерал, коомдук жана саясий ишмер Валентина Терешкованын бүгүн туулган күнү. Sputnik Кыргызстан агенттиги космонавт тууралуу кызыктуу фактыларды чогултту.

Эки жашында атасынан ажыраган. Валентина Терешкова 1937-жылы 6-мартта Россиянын Ярослав облусуна караштуу Тутаев районунда карапайым үй-бүлөдө жарык дүйнөгө келген. Атасы Владимир Терешков трактор айдаса, апасы Елена Терешкова текстиль фабрикасында иштечү. Болочоктогу космонавт бөбөк кезинен эле атасына жакын өсөт. Тилекке каршы, Владимир Терешков 1939-жылы Кызыл армиянын катарына чакырылып, совет-фин согушунда дайынсыз жоголот. Ошентип жашы экиге эми келген кезинде эжеси Людмила жана иниси Владимир менен бирге атасыз калат. Ансыз деле жакыр жашоо өткөргөн үй-бүлөнүн абалы андан бетер кыйындайт. Мындан улам апасы 1945-жылы үч чүрпөсүн ээрчитип, жакшы турмуш издеп Ярославль шаарына көчөт. 

Валентина Терешкова (справа) с племянником (слева).
© Sputnik / РИА Новости
Валентина Терешкова (оңдо) жээни менен (солдо)

Окуучу кезинде заводдо иштеген. Валентина Терешкова шаардагы мектептердин биринин босогосун 1945-жылы аттаган. Окуучулук кезинен эле коомдук жана маданий иш-чараларга активдүү катыша баштайт. Билим жагынан да алдыңкы жаштардын катарын толуктап, аны менен бирге эле домбурада да кол ойнотот. Бирок 7-классты аяктаган кезинде материалдык абалы оор болгон үй-бүлөсүнө жардам берүү үчүн дөңгөлөк чыгаруучу заводго ишке кирет. Мектептеги мугалими Валентина тууралуу түшүндүрмө катында "Үй-бүлө чындыгында эле жакыр жашайт. Жеке үйдүн бир бөлмөсүндө күн кечиришет. Эмеректерден керебет, стол жана бир нече отургуч гана бар" деп жазган жайы бар. Ошентсе да иштермандыгы менен айырмаланган кыз жумушу менен бирге окуусун да алып кете аларына көзү жетип, билим алуу үчүн кечки мектепке которулат. Арадан бир жыл өткөн соң апасы жана эжеси менен чогуу болуу үчүн алар иштеген текстиль комбинатында жумушун улантат. Ошол эле учурда билимин өркүндөтүү үчүн Жеңил өнөр жай техникумун сырттан бүтүрөт. Жумушу менен бирге эле комбинаттын маданият үйүнө караштуу элдик инструменттер оркестринде домбурада ойнойт. Иш жана музыка менен эле чектелбей спорттун парашюттан секирүү түрү менен да алектене баштайт. Жүздөн ашык жолу асмандан секиргени менен бул жаатта көп деле белгилүүлүккө жетишпейт. Бирок парашюттан секирүү менен алектенүүсү космонавттарды тандоо учурунда чоң жардамын тийгизет. 

Валентина Терешкова на тренировке.
© Sputnik / РИА Новости
Валентина Терешкова машыгуу учурунда

Алгачкы аял-космонавт. СССР ал кезде космосту багындыруу жаатында алдына эч кимди салдырбаган өлкө эле. 1961-жылы Юрий Гагарин космоско учкан алгачкы адам болот. Өлкө башчылары мындай ийгилик менен эле токтоп калбастан аял-космонавтты да учурууга бел байлашат. 1962-жылы бүт өлкө боюнча жашы отузга, бою 170 сантиметрге, салмагы 70 килограммга жетпеген, ден соолугу чың жана орто билимден төмөн болбогон диплому бар айымдар арасында тандоо жүрө баштайт. Ошентип жүздөгөн талапкердин ичинен арасында Терешкова да болгон бешөө тандалат. Алар бир жылдай психологиялык жана дене-бой жактан өтө оор сыноолордон өтүшөт. Терешкова көпчүлүк тапшырмалардын жыйынтыгында атаандаштарынан артта калса да аягында космоско учууга мүмкүнчүлүк алат. Комиссия мүчөлөрүнүн эмнеге аны тандагандыгы тууралуу ар кандай кептер айтылып келет. Терешкованын коомдук иштерге активдүү катышуусу, уюштуруучулук жагынан чеберчилиги жана карапайым үй-бүлөнүн кызы экендиги негизги себептердин бири болгон дешет. Мындан улам космостон келген соң өлкө ичинде гана эмес, эл аралык аренада да СССРди татыктуу көрсөтө аларына ишеним чоң болгон. 

Гагарин и Николаева-Терешкова
© Sputnik / Александр Моклецов
Советтер Союзунун Баатырлары, СССРдин учкуч-космонавттары Юрий Алексеевич Гагарин (солдо) менен Валентина Владимировна Николаева-Терешкова (оңдо)

Космостон коноору менен кымыз ичкен. Валентина Терешкова 1963-жылы 16-июнда 26 жашында "Байконур" космодромунан орбитага аттанат. Ал учаар алдында белгилүү "Эй, асман! Шляпаңды чеч!" сөзүн айткан соң "Восток-6" космостук кемеси менен Жер планетасынын сыртына чыгат. Учаар алдында үйүндөгүлөр кам санабасын деп парашюттан секирүү боюнча мелдешке катышууга кетип жаткандыгын айткан. Үй-бүлөсү чыныгы себепти башкалар сыяктуу эле жаңылыктардан угушат. Терешкова космосто бир катар кыйынчылыктарды башынан өткөргөн экен. Көңүлү айланып, абалы начарлайт, кеме да бир катар техникалык мүчүлүшүктөргө учурайт. Ошентсе да ал орбитада үч сутка өткөрүп, Жерди 48 жолу айланган соң кайрадан Алтай аймагына конот. Бирок коноору менен техникалык жана медициналык коопсуздукту бузуп жиберет. Анткени космонавтты тосуп алып, скафандрынан чыгарууга жардам берген жергиликтүү калкка космосто желе турган тамак-аштарды тартуулап, ал гана эмес алтайлыктар ала келген азыктарды жеп, кымыздан ичип жиберет. Бул кылыгы үчүн жетекчилеринен сөз уккан жайы да бар. 

Летчик-космонавт СССР Валентина Терешкова в первые минуты после приземления на корабле Восток-6.
© Sputnik / РИА Новости
СССРдин учкуч-космонавты Валентина Терешкова "Восток-6" корабли менен жерге конгондогу биринчи мүнөттөрү

Космостон кийинки жашоосу. Партиянын чоңдору күткөндөй эле Валентина Терешкова "алгачкы аял-космонавт" наамын татыктуу алып кетет. Атагы бүт дүйнөгө тарап, бир катар эл аралык сапарларда СССРди жогорку деңгээлде таанытат. Бирок "кайра келбей турган болсом да Марска учууга даярмын" дегенине карабай экинчи жолу космоско учуу мүмкүнчүлүгү болбойт. Коммунисттик партия космонавттын эмгегин эске алып 1966-жылы Жогорку советке депутат болуп шайланат. СССР ураганга чейин саясий аренадан түшпөй эл өкүлү катары кызмат кылат. Ошол эле кезде өз тажрыйбасын кесиптештери менен бөлүшкөндү да унутпайт. Ондогон жылдар бою космонавттар отрядында инструкторлукту аркалайт. Россия өз алдынча болгон соң да коомдук жана саясий иштерге активдүү катышууну таштабайт. Космонавттарды даярдоо борборунда жогорку илимий кызматкер катары кызмат өтөп, 2011-жылы "Единая Россия" партиясынын катарында Мамлекеттик Думага депутат болуп шайланган. 

9 декабря 2016. Заместитель председателя комитета Государственной Думы РФ по международным делам, член высшего совета партии Единая Россия Герой Советского Союза Валентина Терешкова во время ежегодного торжественного приёма в Кремле по случаю празднования Дня Героев Отечества.
© Sputnik / Алексей Никольский
"Единая Россия" партиясынын катарындагы Мамлекеттик Думадагы депутат Валентина Терешкова

Кол салууга учураган. Валентина Терешкова 1969-жылы куралдуу кол салууга учурап, бир өлүмдөн калган жайы бар. Январь айынын аяк ченинде арасында Терешкова жана Алексей Леонов да болгон бир катар космонавттар партия башчысы Леонид Брежнев менен жолугууга бет алышат. Аларды ташыган мамлекеттик кортеж Кремлдин аймагына кирип жаткан кезде ок атылат. Кол салуудан улам космонавттар бара жаткан унаанын айдоочусу каза болуп, калгандары жаракат албай кутулушат. Коргоо кызматкерлери кылмышкерди дароо ошол жерде кармашкан. Кол салган адам аскерде кызмат өткөн кенже лейтенант Виктор Ильин болгон. Ал сурак учурунда Брежневди өлтүрүүнү пландаганын айткан. Медицина кызматкерлери ага карата акыл-эси жайында эмес деген тыянак чыгарып, ок чыгарган киши көп жылын психиатрикалык ооруканада өткөрөт. Окуя ошол кезде ачыкка чыгарылбай, арадан 20 жыл өткөн соң гана белгилүү болгон. 

Космонавты Алексей Леонов и Валентина Терешкова интересуются состоянием здоровья новорожденной дочери Леонова.
© Sputnik / Александр Моклецов
Алексей Леонов жана Валентина Терешкова Леоновдун кызынын ден соолугун сурап жаткан учур

Үй-бүлөлүк жашоосу. Валентина Терешкова космоско учкандан кыска убакыт өткөн соң кесиптеши космонавт Андриян Николаев менен мамиле куруп баштайт. Эки космонавттын сүйүүсү жогорку бийликтегилер тарабынан да жылуу кабыл алынат. Баш кошуу үлпөтү Ленин тоосундагы өкмөттүн резиденциясында өтүп, ага өлкө башчысы Никита Хрущев да катышат. Бир жылдан соң жаш үй-бүлө Елена аттуу кыздуу болушат. Атасы да, апасы да космоско учкан алгачкы кыз болгон Елена азыркы учурда дарыгерлик менен алектенет. Терешкова жеке жашоосу тууралуу сөз кылганды анчалык жактыра берген эмес. Анткен менен жубайлардын мамилеси ойдогудай болбогондугу тууралуу сөздөр айтылат. Космонавт менен сүйлөшкөн журналисттердин бири Терешкованын күйөөсү тууралуу "иште алтын, үйдө зөөкүр" деп айтканын жазып чыккан. Бирок бул сөздөрдүн канчалык деңгээлде чын экендиги белгисиз. Ошентсе да жубайлар жалгыз кызы бой жеткиче чогуу түтүн булатып, 1983-жылы ажырашып кетишкен. Терешкова экинчи жолу белгилүү аскер дарыгери, генерал-майор Юлий Шапошниковго турмушка чыгат. Экөө 1999-жылы Шапошников дүйнөдөн өткөнгө чейин чогуу жашашкан. 

Летчик-космонавт Валентина Николаева-Терешкова с дочкой Аленкой.
© Sputnik / Александр Моклецов
Космонавт Валентина Николаева-Терешкова кызы Алена менен

Маалымат ачык булактардан алынды.

255
Белгилер:
СССР, факты, космонавт, Валентина Терешкова, космос
Тема боюнча
Бирөөнүн келини болгон Көксулууну кайра алдыртып. Жеңижок акын жөнүндө 11 факты
Балдарын көрүүнү эңсеп жүрүп түрмөдө көз жумган. Ташым Байжиев жөнүндө 9 факты
Ит-мышык менен коюндашып жетим өскөн. Легендага айланган Сейталиев тууралуу 9 факты