Нан азыгы. Архивдик сүрөт

Ден соолукка бычак. Тез бышыра салуучу азыктар, нан жана туздалган жер-жемиш

1339
(жаңыланган 13:24 18.02.2019)
Окумуштуулар балмуздак, кургатылып, туздалган жер-жемиштер, курамында эт бар, тез бышыра салуучу тамактардан алыс болуш керектигин айтышты.

БИШКЕК, 18-фев. — Sputnik. Кайра иштетүүдөн көбүрөөк өткөн азык-түлүктөрдүн өлүмдү эртелеткен тобокелдиги жогору болорун франциялык окумуштуулар билдирди. Бул туурасында РИА Новости LiveScience порталына таянып жазды.

Алар ундан жасалган нан азыктары, балмуздак, кургатылып, туздалган жер-жемиштер, курамында эт бар, тез бышыра салуучу тамактар экенин айтышты. Булардын баары кайра иштетүүдөн бир эмес, бир нече жолу өткөндөр. Мындай тамактардын курамында кант, туз, май, жыт берүүчү заттар, боегучтар, даамды күчөткүчтөр жана эмульгаторлор бар экени маалым.

Окумуштуулар 2000-2017-жылдары 45 жаштан өтүп калган 45,5 миң адамдын ичкен тамак-ашын байкоого алган. Алардын бою, салмагы, көп кыймалдашы же кыймылдабашы, жашоо образы, билим деңгээли жана башка дагы социодемографиялык мүнөздөмөлөрү эске алынган.

Изилдөөнүн жүрүшүндө алардын 30 пайызынын күнүмдүк ичкен тамак-ашы абдан эле көп кайра иштетүүдөн өткөн азыктар болгону аныкталган. Жыйынтыгында адамдын ичкен-жегендеринин 10 пайызын эле жогорудагыдай азыктар түзсө, эрте көз жумуу тобокелдиги дароо 14 пайызга жогорулары айтылган.

Маалыматта мындай тамакты көбүнесе колунда жоктор, билими азыраактар, толуктар жана көп кыймылдагысы келбегендер сатып алары айтылган.

1339
Белгилер:
тамак-аш, зыян, Окумуштуулар, өлүм, азык-түлүк
Тема боюнча
Окумуштуулар депрессиядан арылтчу диетаны айтышты
Аялдар үчүн эң жөнөкөй диета айтылды
Twitter социалдык тармагы. Архив

Twitter РИА Новостиге санкция киргизди. "Россия сегодня" үн катты

6
Социалдык тармактын бул кадамы боюнча эл аралык агенттик маалымат берип, азырынча администрация кайрылууга эч кандай жооп бербегендигин айтты.

БИШКЕК, 28-сен. — Sputnik. Америкалык Twitter социалдык тармагы РИА Новостиге цензура койду. Бул тууралуу аталган агенттик жазды.

Анын аккаунтуна катталбаган интернет колдонуучулар эми агенттиктин баракчасын Россиядан да, башка аймактардан да таба албайт. Мындан мурдараак ушундай жол менен Russia Today менен Sputnik профилдери да чектөөгө алынган.

"Twitter тарабынан көрүлгөн мындай чектөө ЖМКга болгон цензура деп эсептейбиз, буга Россиянын Конституциясында тыюу салынган. Биздин кайрылып, сураганыбызга эч кандай реакция болгон жок жана чечимдерин түшүндүрө алышкан жок. Маргарита Симоньяндын жеке аккаунтунда "мамлекеттик басылма" деген белги турат. "Америка үнү" же "Азаттык радиосунда" коюлган андай нерсени таба албайсыз. Бул ушундай адилеттүүлүк жана тең укуктуулук. Анан, албетте, туура "сөз эркиндиги", ансыз кантип болсун. Бул текстти Роскомнадзор кайрылуусу деп эсептөөнү суранабыз", — деп билдиришти "Россия сегодня" эл аралык агенттигинин маалымат кызматынан.

Мамлекеттик думанын маалымат саясаты боюнча комитетинин мүчөсү Антон Горелкин цензура террордук ыкма менен киргизилди деп эсептейт.

Жаңылыктарга каршы үгүт: батыш ЖМКлары позициясын алдырдыбы?

"Бул жарыяланбаган согуш деп аталат... Эгерде РИАнын түрмөгүнүн администрациясы тарабынан эрежелери бузулса, санкциянын салынышы туурасында түшүндүрүшү керек эле. Ал эми бул жерде тармактагы издөө кызматынан ири маалымат агенттигинин аккаунтун чыгарып салып, унчукпай отурушат", — деди Горелкин.

Федерация кеңешинин Конституциялык мыйзамдуулук боюнча төрагасынын орун басары, Маалымат саясаты боюнча комиссиянын мүчөсү Александр Башкин РИА Новостинин Twitter тармагындагы профилин чектеп салуу Россияга каршы жарыяланган кадимки маалыматтык согуш деп мүнөздөдү.

Август айында Twitter жетекчилиги бийликтин көзөмөлүндө болгон ЖМКларды маркалоо башталарын билдирген эле. Албетте, бул эреже баарына бирдей тиешелүү эмес.

6
Белгилер:
цензура, чектөө, Twitter, АКШ, Россия
Тема боюнча
Кокусунан кетирген катадай эмес. Facebook неге актанды?
Дарыгер-эпидемиолог Гүлнур Нуркалиева

Кутурмага кабылган адам айыкпайт. Дарыгер илдеттен сактануу жолдорун айтты

64
(жаңыланган 18:26 28.09.2020)
28-сентябрь — кутурма оорусуна каршы күрөшүүнүн эл аралык күнү. Мал-жаныбардан адамга жуккан илдетке Кыргызстан дагы өзгөчө маани берип келет.

Адистердин айтымында, кутурма айыкпас дарт, убагында эмдөө жүргүзүү менен кишини аман алып калууга болот. Кооптуу оорунун дагы башка жагдайлары тууралуу Sputnik Кыргызстан маалымат агенттигине Карантиндик жана өзгөчө кооптуу жугуштуу оорулар республикалык борборунун дарыгер-эпидемиологу Гүлнур Нуркалиева айтып берди.

— Кутурма жаныбардан адамга кантип жугат?

— Кутурма — борбордук нерв системасын жабыркаткан, айыкпас жана жугуштуу дарт. Аны менен жапайы жаныбарлар, маселен, карышкыр, түлкү, чөө, жарганат, жолборс, илбирс, кашкулак, жапайы ит жана башкалар ооруйт. Ошондой эле үй айбанаттары — ит, мышык, бодо мал жана майда жандыктар ылаңдайт. Адатта жырткычтардан үйдөгү жаныбарларга, ал эми алардан адамга жугат. Маселен, кутурма болгон түлкү итти тиштейт, ит адамды тиштейт дегендей.

Врач-эпидемиолог Республиканского центра карантинных и особо опасных инфекций МЗ КР Гулнур Нуркалиева
© Фото / предоставлено Гулнур Нуркалиевой
Карантиндик жана өзгөчө кооптуу жугуштуу оорулар республикалык борборунун дарыгер-эпидемиологу Гүлнур Нуркалиева

— Кутурма жаныбардын эти аркылуу жукпайбы? Маселен, айрымдар иттин этин дарычылык үчүн жешет.

— Теорияда жаныбардын эти аркылуу жана аны союп жаткан адамдын колунда кесик, жаракат болсо вирус кирип кетиши мүмкүндүгү айтылган, бирок практикада андай учур каттала элек.

— Ал эми кутурмага кабылган киши башка адамдарга жуктурабы?

— Жок. Мындай учур тарыхта болгон эмес.

Дене ууланат. Малдан адамга жуккан күйдүргүдөн кантип сактануу керек

— Илдетти жуктурган адамда симптомдор канча убакытта билинет?

— Кутурма жуктурган кишиде оорунун белгилери 14 күндөн 90 күнгө чейин, кээде бир жылга чейинки убакытта байкалат. Бул адамдын жаракат алган жерине жана жаш курагына жараша болот. Маселен, ит адамдын баш, бет, моюн жактарын тиштесе, инкубациялык убакыт кыска болот. Буттун булчуңдарынан же балтырынан тиштеген убакта инкубациялык мезгил узагыраак. Ошондой эле кутурма улгайгандарга караганда жаш балдарда кыска мөөнөттө байкалат. Анан ооруканага келген бейтап качандыр бир убакта ит тиштегенин эстейт.

— Дарт кишиге жабышкандан тарта соңку этабына чейинкисин айтып берсеңиз?

— Оорунун биринчи этабында адамдын тиштеген жери ачышып, кызарып, шишип баштайт. Вирус нерв жолдору аркылуу баш мээни жана жүлүндү катуу жабыркатып, адамдын психикасын өзгөртөт. Оорулуу киши кыжырданып, ачууланып, элден бекинип, жалгыз болгонду жактырат. Анан коркуп, жүрөктүн үшүн алган түштөрдү көрүп, чочуп ойгоно баштайт. Буга кошумча башы ооруп, алсырап, табити жоголуп, тамагы ооруп, эч нерсе жута албай калат. Ошол маалда дене табы 37,5 градуска чейин көтөрүлөт. Бул абал үч күнгө чейин созулат.

Ит кол салса эмне кылыш керек. Адистердин пикири

Экинчи этабында оору күчөп, элирүү пайда болот. Бул этап төрт күндөн жети күнгө чейин созулат. Адам суусайт, бирок сууну көргөндө эле булчуңдары тырышып, иче албай калат. Электр, күн жарыгынан, шамалдан, үндөн, ызы-чуудан корко баштайт. Жадагалса суунун шаркыраган добушунан сестенип, бурчка барып бүрүшүп отуруп алышат.

Врач-эпидемиолог Республиканского центра карантинных и особо опасных инфекций МЗ КР Гулнур Нуркалиева
© Фото / предоставлено Гулнур Нуркалиевой
Нуркалиева: кутурма адамга жан-жаныбардан жугат. Ал борбордук нерв системасын жабыркаткан, айыкпас, жугуштуу дарт

Ошондой эле оорунун экинчи баскычында адамдын дем алуусу оорлоп, үнү бүтүп, тердеп, шилекейи чууруп ага баштайт. Дене табы 40-41 градуска көтөрүлөт. Дарыгерлер мындай абалдагы бейтапты керебетке таңууга аргасыз болушат. Себеби оорулуу баш бербей жулунуп, кыйкырып, колуна эмне тийсе ыргытып, буюм-тайымдарды талкалап, жадагалса кийимдерин айрып салат.

Кутурманын үчүнчү этабында адам шал болот. Бирок бейтап тынчтанып, өзүнө келип, коркуу сезими жоголуп, тамак иче баштайт. Анан бул убакта айыгып баратат деп ойлошот. Анткен менен бул убактылуу көрүнүш. Бейтаптын буту баспай, дене табы 42 градуска көтөрүлүп, жүрөгү бат-баттан согуп, дем ала албай калат. Анан акыры кыйналып жатып каза табат.

— Демек, кутурмага кабылган бейтапты ооруканада кармоо дагы кыйын турбайбы?

— Дарыгерлер коопсуздук чараларын көрүшөт. Кутурма менен ооруган бир нече бейтап палатада чогуу жатпайт, бири-бирине кол салышы толук ыктымал. Палатанын ичине керебеттен башка ашыкча оокат коюлбайт, себеби аларды бүлүндүрүп салары же өзүнө зыян келтирери белгилүү. Ошондой эле алардын оорусун жеңилдетүү үчүн палатанын ичин караңгылатып, эшик-терезени жел кирбегендей жаап турушат.

Тогузбаева: шарп, кутурма, күйдүргү — адам өмүрү үчүн да кооптуу

— Ооруканадан бейтаптарды кантип айыктырышат?

— Кутурма айыкпас дарт. Ит тиштеп алган учурда кутурманын вакцинасын кечиктирбестен, инкубациялык убактысы өтө электе сайган учурда аман алып калууга болот. Калган учурда жашап кетүүгө мүмкүнчүлүк аз.

Кыргызстанда жылына 12-15 миң киши жаныбарлар тиштеп медициналык жардам алат. Акыркы убакта жылына бир-эки, кээде үч бейтап көз жумган учурлар болду. Өлүм катталбаган дагы учурлар бар.

ДССУнун 2030-жылы бул оорудан каза болгондордун санын азайтабыз деген планы бар. Кыргызстанда дагы ооруну алдын алуу боюнча бир катар иштер жасалып келет.

Врач-эпидемиолог Республиканского центра карантинных и особо опасных инфекций МЗ КР Гулнур Нуркалиева
© Фото / предоставлено Гулнур Нуркалиевой
Дарыгер: жаныбар тиштеп же тытып алганда алгач ошол жерди самындап таза жууп, йод же спирт менен сүртүү керек. Андан кийин ооруканага кайрылыңыз

— Жарандар кутурмага каршы вакцинаны кайдан алышат?

— Илдеттин вакцинасы өлкөдө жетиштүү, бекер берилет. Дарыны бардык ооруканадан, анын ичинде ФАПтардан тапса болот. Бирок аны жаныбар тиштеп кеткендин бардыгы эле ала бербейт. Маселен, ошол адамдын же кошунасынын ити болсо аны 10 күн байкоого алып, анан бейтапты эмдешет. Ал эми талаа-түздөн жапайы жаныбар же жолбун ит тиштесе кишинин жаракатына жана башка критерийине жараша вакцина сайылат.

Ошто ит тиштеген 19 жаштагы жигит кутурмадан каза болду. Чоо-жайы

Ит үйрөтүүчүлөр, кинологдор, аңчылар, корук кызматкерлери, мал доктурлар сөзсүз түрдө эмдөөдөн өтүп турушу керек.

— Кутурманы алдын алуу үчүн кандай чараларды көрүү керек?

— Жаныбар тиштеп же тытып алганда алгач ошол жерди самындап таза жууп, йод же спирт менен сүртүү керек. Андан кийин ооруканага кайрылуу кажет. Кутурма көп убакытта билингендиктен маани бербей жүрө берип, бейтаптар кечигип калып жатат.

Ошондой эле көчөдө жүргөндө жолбун иттен абайлоо керек. Үйдөгү ит, мышыктарды ветеринарга көрсөтүп туруу зарыл.

64
Белгилер:
маек, эмдөө, жаныбарлар, ит, кутурма, оору, Кыргызстан
Тема боюнча
Ветеринар: чириген аюнун этин тазалап, тишибиз күбүлүп кала жаздаган