Карач аке. Фото из книги Кашымбека Асанбекова Ысык-Көлдүн жети акеси 2018 года выпуска

Кеп казына. Сөз ээси, журт көзү Карач акенин накылы

1159
(жаңыланган 10:54 23.02.2019)
Караңгыда көз, капилеттен сөз тапкан кеменгерлердин ой толгоосун, даанышман көрөгөчтүгүн "Кеп казынадан" тартуулап турган чагыбыз. Кулагыңызга күмүш сырга болсун!

Карач Мендегул уулу болжол менен 1837-жылы төрөлгөн. Калыстыгынан тайбаганы үчүн бир нече жолу болуш болуп шайланган. Уруулар аралык чыр-чатак, жаңжал, доолорду калыс карап, туура чечкендиктен ал чечен Карач аталган.

Карач аке 1914-жылы кайтыш болуп, сөөгү Ак-Суу өрөөнүндөгү Чолок (Орлинное) айылына коюлган. Урпактары Түп районунун Жылуу-Булак айылында турат.

Карач аке жөнүндө Казакстандын Билим берүү жана илим министрлигинин Чокон Валиханов атындагы тарых жана этнология институтунун борбордук мамлекеттик архивдик материалынан:

"1897-жылдын 8-апрелиндеги Пржевальск уездинин Кең-Суу болуштугуна жети адам шайлоого катышып, эң көп добушка Карач Эсенбаев Мендегул уулу ээ болгон".

***

"Карачтай шыдыр, таамай айткан жумуру башта жок" деп санжырада айтылгандай, Карач аке калыс, адилет болуп чындыкты жалтанбай бетке айткан өзгөчөлүгү үчүн Бугу уруусунун сый-урматына бөлөнүп, "аке" деген даражага жеткен.

***

Түрколог, тилчи, академик Хусейин Карасаев Кытайдагы кыргыздар турган Текестеги Жылдыз деген айылдан Карач аке менен кезиккенин төмөнкүчө эскерген:

Топ кишилер:

— Силердин айылдагы жигиттер тоноп кетти, — деп бир кишини көрсөтүшөт. Анда Карач аке аттан түшпөй туруп:

— Ии, семиз бээлүү адамды тонойт, кундуз тебетейлүү, сары тондуу байды тонойт! Бул байкуштун эмнесин тонойт?! Кийгени жаргак шым, чепкени жыртык болсо... Оо, силердин жолуңар болсун! Кое бергиле! Куру шылтоо айтып, доо арткан, кудайдан үмүтү жоктор, — деп жооп кайтарган.

Ошентип доо артып "бирдеме" өндүрүп алабыз деп, чоочун айылга келгендер үн катпай кете беришиптир.

Түгөлбай Сыдыкбековдун Карач аке жөнүндөгү аңгемелеринен дагы мисал:

"... Журтка аркасы тийген кадырман кишини "сөз ээси, журт көзү" дешет. Анткени айткан сөзү эм угулат. Жалпы журтка жаккан "Ат качырбас боз айгыр" атанат.

Адаттагыдай жакшылар отурган үйдө кеп тыйганды Карач аке мынтип сындырат.

— Соодонбек экөөбүз башкалардан артык эмеспиз. Жаныбызга киши отурбай калгыдай боз дөбө болуп кала элекпиз. Экөөбүз жеген эт Тепкенин курбусундай болду го. Бизден устукан алчу коңшу-колоң да отурсун бул үйдө", — деп айткандан бери Карач аке отурган үйгө кеп-сөз эшиткени карапайым кишилер көп кире баштаптыр.

***

Узун күнгөйдүн уруулары болуштукту талашып, чабышууга чейин барганда Карач аке атайын барат.

— Келчү эмес элеңиз, Карач аке?

— Мага көкүрөктө эчтеме артпай калды, болуш болгону келдим.

— Болуңуз, сизге кыйдык болуштукту.

Кол алышып:

— Кыйганыңар чын болсо, кечээ тирүүсүндө Дөөткулу "көз сала жүр" деп Нурдөөлөттүн Чолпонбайын тапшырды эле, ордума болуш шайлагыла", — деп шайлатыптыр. Чолпонбай көп жыл элге жаккан болуш болуптур.

***

Меккеден арып келаткан Карач аке кыргыз жергесине өткөндө Ырысбек таскактыкына конду. Уруучулуктун учугун улап, Ырысбек Карачты тамашалап отурду. Карач аке тили чечен кырс кишиге теңелбеди. "Ии, ии" деп отура берди. Ырысбек баш көтөрбөй калчу жооп айтмак. Эртеси кетээрде үй ээси "жолдон чай ичип кеткиле" деп жыйырма беш сом коюп, Карачтын жолдошторуна ат алмаштырып мингизди.

— Жолдо кепти жоопсуз калтырчу эмес элеңиз. Түндө "ии, ии" деп баш ийкеп, кеп айталбадыңыз да", — деди жолдоштору.

— Жообум силер минген ат, калтадагы жыйырма беш сом", — деп күлдү Карач.

Көрсө, орчундуу учурда айтылбаган кеп да күчтүү болот тура.

***

1925-жылдын күзү. Аалы деген кишинин үйүндө көп жашаган Соодонбектен атайы кеп-сөз укканы келишкен кишилердин көзүнчө Барыктабас деген жигит сурады:

— Аке, сизди чечен, чечен дешет. Мурунку көзү өткөн чечендердин сиз билгендерден чыныгы чечени да, журтка калысы да ким болду экен?

Соодонбек башын калчылдатып чолок айтты:

— Журт мени деле чечен дейт. Мен кепти ойлонуп туруп айтамын. Чечендигим бир суулук. Журт мүдөөсүн шыдыр айткан, төп сөздүү эсил Карач чоң чечен болчу.

Соодонбектин кебин эшиткен журт:

— Ак кепти ачык, шыдыр айткан жарыктык Карач аке төп киши болуптур, — дептир.

Маалымат Кашымбек Асанбековдун "Ысык-Көлдүн жети акеси" аттуу китебинен алынды.

1159
Белгилер:
Кыргызстан, санжыра, кеп
Тема боюнча
Кеп казына. Сөздүн гүлүн терип сүйлөгөн чечен Сарт акенин таамай кептери
Кеп казына. Оорунун сырын билген табып, даанышман Мойт акенин накыл сөзү
Кыргыз ССРдин аскери. Архив

Даңк орденине беш, Эрдик медалына он рубль. Фронтто кан кечкен кыргызстандыктар

6
(жаңыланган 18:06 24.06.2021)
1945-жылы 24-июнда Москванын Кызыл аянтында СССРдин эли көптөн күткөн Жеңиш парады өткөн эле. Ага кыргызстандык офицерлер менен жоокерлер да катышкан.

Тарыхый параддан кийин Ялта келишими боюнча Советтер Союзу Японияга каршы согушканы даярданып жаткан учур болчу. Кызыл аянттан баскан айрым офицерлер менен аскерлер 8-августта Япониянын Квантун армиясына чабуул койгонго катышкан. Фашисттик Германияга каршы салгылашкан жоокерлер Ыраакы Чыгыштагы япон армиясынын таш-талканын чыгарышат.

Натыйжада 2-сентябрда расмий Токио АКШнын "Миссури" линкорунда СССР, АКШ, Улуу Британия жана башка өнөктөштөрдүн алдында капитуляция тууралуу документке кол коюп, ошону менен экинчи Дүйнөлүк согуш аяктаган. Колумнист Алмаз Батилов кан майданда салгылашкан кыргызстандык аскерлер жөнүндө баянды улантат.

Башкы сүрөт: Кызыл армиянын жоокери Токуш Султанов Курск догосунда гитлерчилерге каршы салгылашын баштап Австриянын борборуна чейин аларды сүрүп барган. Вена шаарындагы аскердик-тарыхый музейинин короосу. 1945-жыл. КР Борбордук мамлекеттик кинофотодокументтер архиви.

Жума Жамгырчиев

Кыргыз элинин алгачкы маданий агартуучуларынын бири Жума Жамгырчиевдин тагдыры бир жагынан аянычтуу, экинчи жагынан жаш муунга өрнөк. Үркүндө 15 жаштагы Жума эл менен Кытайга качып, ал жакта жергиликтүү уйгур байга эки жыл малай болот. 1918-жылы Ата Мекенине кайтып, сабатын жоюп, билим алууга умтулат. Кыргыз жаштарынын ичинен Жума биринчилерден болуп Ташкенттеги Орто Азия коммунисттик университетинде окуп, андан соң Кыргыз педагогикалык техникумун бүтүргөн. 1929-1935-жылдары Кыргыз АССРинин агартуу комиссариатында иштеп, билим тармагын өркүндөтүүгө аракеттенген. Ош менен Жалал-Абад аймактарында жана Анжиянда агартуу тармагында эмгектенген. Ошол эле убакта Жамгырчиев "Эр Төштүк" эпосун кагаз бетине түшүргөн, өзү да ыр жазчу. 1931-жылы алгачкы "Ырлар жыйнагы" аттуу китеби чыккан. Ал Кусеин Карасаев, Сатыбалды Нааматов, Сыдык Карачев жана Касым Тыныстанов сыяктуу кыргыздын тунгуч интеллигенциясы менен үзөңгүлөш эле. 1930-жылдары Жамгырчиев репрессияга кабылып кала жаздаган. Улуу Ата Мекендик согуш башталганда Жума өзүнүн кичи мекени Тоң районунда мугалим болуп иштеп жүргөн. 1942-жылы Жамгырчиев Рыбачье шаарынан кан майданга аттанып, 281-дивизиянын 861-замбирекчилердин полкунда аскердик жолун баштаган. 1944-жылы 21-январда курман болгон. Аркасында "Таңкы жарык" жана "Ырлар" аттуу чыгармаларынын жыйнагы калды.

Погибший на фронте Великой Отечественной войны, писатель Жума Жамгырчиев
© Фото / Центральный Государственный архив кинофотодокументов КР
Кан майданда каза болгон жазуучу Жума Жамгырчиев

Чехословак корпусунун подпоручиги Богумил Цейпек

1923-жылы Словакиянын Желин шаарында белгилүү чех социалисти Рудольф Маречек "Интергельпо" аттуу өндүрүш кооперативин түзөт. Бул кооперативдин мүчөлүгүнө венгр, чех, словак жана поляк жумушчулары өтүшкөн. 1925-жылы Кыргызстанга 1317 интергельпочу келген. Алардын арасында 23 жаштагы Богумил Цейпек да бар эле. Булар Кыргызстандын өнөр жайынын өнүгүшүнө зор салым кошту. Улуу Ата Мекендик согуш башталганда Богумил башка жердештери өңдүү Чехословакиянын лидери генерал Людвиг Свободанын жоокерлерине кошулат. Интергельпочулардын мүдөөсү фашисттик баскынчылардын запкысында калган Ата Журту менен жаңы Мекени СССРдин азаттыгы үчүн күрөшүү болчу. Цейпек 1-Чехословак армиялык корпусунун 1-өзүнчө Чехословак бригадасынын катарында Украинаны гитлерчилерден бошотууга катышат. Андан соң ал Словакиядан баскынчыларды сүрүп чыгарууда далай эрдик көрсөтөт. 1945-жылы 10-майда генерал Свободанын кол астында Богумил куралдаштары менен биргеликте Праганы фашисттерден бошотот. Улуу Ата Мекендик согуш бүткөндөн кийин Цейпек Кыргызстанга кайтат.

Ветеран Великой Отечественной войны, активный член производственного кооператива Интергельпо Богумил Цейпек. Фрунзе, 1957 г.
© Фото / Центральный Государственный архив кинофотодокументов КР / Руденко
"Интергельпо" өндүрүш кооперативинин активдүү мүчөсү, Улуу Ата Мекендик согуштун ардагери Богумил Антонович Цейпек. Фрунзе шаары, 1957-жыл

Макизар Абдыкалый Жумакеев

Франциялык партизандардын катарында гитлерчилерге каршы салгылашкан кыргызстандык жоокер Омор Джекишевдин иниси Абды Джекишев агасы менен чогуу кан кечкен куралдаштарын издеп жүрүп, Абды Жумакеев менен кантип таанышканы тууралуу мындайча айтып берди:

Ростов шаарынын батыш жагын коргоодо жоокер У.Омаров буктурмадан пулемет менен душманды аткылап жаткан учуру. 1941-жыл.
© Фото / Центральный Государственный архив кинофотодокументов КР
— 1990-жылы атамдын иниси Омордун француз каршылык кыймылында чогуу согушкан куралдаштарын издеп жүрүп, Абдыкалый байке менен тааныштым. Ал мага кыргызстандык макизарлар жөнүндө айтып берди. Тагдыры абдан кызыктуу жана аянычтуу экен. Согуштун биринчи күндөрүндө туткунга түшкөн. Аны баскынчылар Германиядагы концлагердин бирине жөнөтүшөт. Жумакеев башка советтик туткундар сыяктуу адам көрбөгөн азапты башынан өткөрөт. 1944-жылы Абдыкалый байке Конурбаев, испан, орус жана югослав туткундары менен биргелешип концлагерден качып чыгышат. Түштүк Францияга жетип, партизандарга кошулат, ал жерден башка кыргызстандык жана советтик макизарлар менен таанышат. Булар Гитлерге каршы күрөшүн улантып, Франциянын түштүк аймактарын фашисттерден бошотууга катышат. 1945-жылы СССРге кайтышат. Коопсуздук органдары Абдыкалый байкени чыккынчылык кылгансың деп ак жеринен айыптап сүргүнгө айдашат. Кийин ал акталып Кыргызстанга кайткан. Абдыкалый байкенин көөдөнүндө Францияны бир көрсөм деген кыялы бар экени байкалчу. Тилекке каршы, кыялы ишке ашпай калды.

Макизар Абдыкалый Джумакеев во время трапезы с детьми. Фрунзе. 1967
© Фото / из личного архива Бакировых
Макизар Абдыкалый Жумакеев балдары менен тамак ичип жаткан учур. Фрунзе шаары. 1967-жыл

Сулихар Щилязов

Дунган элинин уулу, он тогуз жаштагы Сулихар Щилязов 1939-жылы Советтик армиянын катарына чакырылат. Улуу Ата Мекендик согуштун учурунда 3-Украин фронтунда 103-гвардиялык артиллерия полкунда салгылашкан. Анын адистиги топограф болчу. 1944-жылы Суалихар взводу менен Днепр дарыясынын боюнда фашисттердин аткылаганына карабастан замбиректердин таамай атуусун камсыздап "Аскердик каармандыгы үчүн" медалы менен сыйланган.

Ветеран Великой Отечественной войны Сулихар Щилязов с семьей. 1960-г.
© Фото / из личного архива Салимы Щилязовой
Сулихар Щилязов үй-бүлөсү менен. 1960-жыл

Чалгынчы Ч. Токтобаев

Улуу Ата Мекендик согуш учурунда ай сайын советтик жоокерлер аскердик орден жана медалдар үчүн жөлөк пул алчу. Мисалы, 3-даражадагы Даңк ордени үчүн беш, Эрдик медалына он рубль төлөнчү. Чалгынчы Токтобаев эки ордени жана бир медалы үчүн мамлекеттен 20 рубль алчу. 1948-жылы өкмөттүн атайын токтому менен бул жөлөк пул алып салынган.

Чингиз Токтобаев, награжденный Орденом Славы 3 степени и Медалью Мужества. 2-й Белорусский фронт. 1944 г.
© Фото / Центральный Государственный архив кинофотодокументов КР / Смирнов
Чалгынчы автоматчан Ч.Токтобаев 3-даражадагы Даңк ордени жана Эрдик медалы менен сыйланган. 2-Беларус фронту. 1944-жыл

Александр Нарочный

Александр Нарочный фашисттердин Австриядагы "Маутхаузен" концлагеринде үч жарым жыл туткунда болгон. Ал 1925-жылы 19-майда Чыгыш Украинанын Бердянск шаарында төрөлгөн. 1941-жылы 7-октябрда гитлерчилер бул шаарды басып алышат. 1942–жылы он алты жаштагы Лидия апаны башка курбулары менен баскынчылар Германияга кулчулукка алып кетишет. Белгилей кетчү жагдай, фашисттер Украинада беш миллион үч жүз миң адамды өлтүрүшкөн. Ал эми эки миллион үч жүз миң украиналыкты гитлерчилер кулдукка айдап кетишкен. Нарочнова "Маутхаузен" концлагеринде адам көрбөгөн тозокту башынан өткөрөт. Бир тууганын Гитлердин желдеттери Польшадагы "Майданек" концлагериндеги меште тирүүлөй өрттөшөт. 1945-жылы жазда аны Кызыл армиянын жоокерлери туткундан бошотуп, Лидия апа Австрияда жайгашкан советтик аскердик бөлүктөрдүн биринде иштеп калат. Ал жерден кыргызстандык офицер Александр Нарочный менен таанышат. Экөөнүн үлпөт тою Венадагы Советтер Союзунун элчилигинде өтөт. 1946-жылы эки жаш Фрунзе шаарына келип түтүн булатышат. Лидия апа менен Александр бактылуу жашап, үч кыздуу болушкан.

Ветеран Великой Отечественной войны Александр Нарочный (слева) c женой Лидией Нарочной (справа), узницей фашистского концлагеря, на свадьбе дочери Татьяны. Город Фрунзе. 1970 г.
© Фото / из личного архива Александра Нарочного
Улуу Ата Мекендик согуштун ардагери Александр Нарочный (сол жакта) жубайы фашисттик концлагердин туткуну Лидия Нарочнова (оң жакта) менен кызы Татьянанын үлпөт тоюнда. Фрунзе шаары. 1970-жыл.
6
Белгилер:
СССР, Адольф Гитлер, Кыргызстан, жеңиш, парад, Улуу Ата Мекендик согуш
Тема боюнча
Концерт коюп барып, калып калган... Улуу Жеңишти жакындаткан кыргызстандыктар
Согушту чек арадан тосуп алдык... Академик Розалия Дженчураеванын маеги
1418 күнгө созулган Улуу Ата Мекендик согуш. Майданда кан төккөн кыргызстандыктар
Медициналык кызматкер вакцина менен. Архив

Бишкекте дагы эки эмдөө пункту ачылды, 60тан өткөндөр "Спутник V" алса болот