Чүй облусундагы Бурана муранасы. Архив

Соолук, капана, жээнчоро, байса... Чүйгө барганда сөз таппай убара тартпаңыз

742
(жаңыланган 13:47 28.05.2019)
Чүй говоруна тиешелүү сөздөр айрым жаштар үчүн өөн учурашы ыктымал. Бөтөнчө архаикалык сөздөр уккан кишини таң калтырат. Sputnik Кыргызстан маалымат агенттиги жети дубандын "ички" тилин тизмектеп берүүнү улантат.

"Тибиртке" рубрикасынын бул жолку чыгарылышында Чүй облусунун говоруна токтолдук. Өткөн жумаларда Баткен, Ысык-Көл, Ош жана Нарын облустарынын диалектисин тизмектегенбиз.

Белгилей кетсек, Чүй говоруна тиешелүү сөздөр 1959-жылы чыккан "Кыргыз тилинин Чүй говору" китебинен алынды.

Жазылоо — чырпыктан согуп жасалган акыр сыяктуу нерсе. Ага чөп, жем салынып, ат байланат;

Жогдоруң — төөнүн чуудасы. "Жогдоруң кырккан нар бекен, жоругуңа сар бекен" деген сөз бар;

Гулун, такай, такый — эшектин баласы;

Дөнөн — алты жашка чыккан кой;

Күч унаа — минүүгө, жүк жүктөөгө, бир нерсе ташууга жарактуу кара мал (уй, жылкы, төө);

Соолук — үч жашка чыккан ургаачы кой;

Төгөрөк — койдун төрт тиштүүсү;

Чар — 4-5 жаштагы эркек кой;

Шишек — эки же үч тиштүү койлор;

Шүдүңкүт — жалпысынан жүгүрүк, күлүк деген мааниде;

Жээнчер, жээнчоро — жээндин баласынын баласы;

Тогончор, тоончор — жээндин баласы;

Тоңбек — тогончордун баласы;

Бешмант, күрмө, кемсел, желетке — ушул аталган кийимдердин бардыгы жүн же пахта салынбаган, бирок ичтелген жеңдүү кийимдер;

Кожо көйнөк, күрмө көйнөк — абышкалардын жакасы ачык узун көйнөгү;

Чермий, чермай, чыптама, көкүрөкчө — көйнөктүн тышынан, жалаң кабат тыш кийимдердин ичинен кие турган аялдарга тиешелүү кийим;

Чөөлү, депкир, кепкир, сүзгүч — күлчө, боорсок жана башка тамактарды сузуп ала турчу ашкана буюмдары;

Шише — бөтөлкө маанисинде, бирок сейрек колдонулат;

Жапкан нан — казанга жаап бышырылган нан;

Калама, катырма, таптама — казанга бышырылган жука нан;

Бал — шалы жана пияз айдалган жер;

Бороз — дарбыз, помидор, картошка сыяктуу бакча өсүмдүктөрүнүн айдоосундагы ичке арык. Жергиликтүү элдин айтуусунда бороз эгинге салынбайт;

Жал — чабылган чөптү боолаганга чейин тестелеп жал-жал кыйып коюу;

Жол — чөптү чапкандагы чабындынын аралыгы. "Чөптү чапканда бир жол жүрдүм, эки жол жүрдүм" дейт;

Капана, капала — чабылган беде же чөптү боолаш үчүн даярдап, ар кайсы жерге жыйнап коюу;

Көтөрмө — ой жерге топурак жаткырып, дөңчө кылып көтөрүп, андан суу агызса көтөрмө делет;

Ач ичеги — малдын ичке ичегиси;

Буйлачык — эки муруттун ортосундагы чуңкур;

Чертмек — кадимки жыгачтан жасалган үч кыл комуз чүйлүк кыргыздарда, айрыкча батыш тарабында чертмек делет;

Доңго — аттын бутуна чалчык жана башка нерсе туруп калса доңго дейт;

Конок алуу — тойго чакырылып милдеттүү түрдө келген конокторду бөлүп-бөлүп күтүп алуу;

Коргон — мүрзөнү тегеректеп коюлган дубал;

Куй — тоо болуп туруп анын этеги кокту-кокту болуп тарап кетсе, ал куй делет;

Момо — калама маанисинде. Бул сөз жергиликтүү тургундарга коңшулаш жашаган дунгандардан оошу ыктымал;

Мажыгүн — дүйнөнүн ырахатын көрбөгөн, ичкен-жегендин маанисин билбеген, түшүнүгү жогураак маанисинде;

Соорунчу — ашка чакырылган конок;

Мөөзүл — шыбага, ага таандык, үлүш деген мааниде;

Балаган, көлөкө, сайа — атайын жасалган көлөкөлүү жай.

742
Белгилер:
тибиртке, сөз, диалект, Чүй облусу
Тема:
Тибиртке — кыргызча туура сүйлөйбүз (75)
Тема боюнча
Ава, тепек, бадоот... Ысык-Көлгө барганда жергиликтүүдөй сүйлөшүңүз
Байым, бурадар, нөөп койдуңбу, зак... Нарынга барганда жашап жүргөндөй сүйлөшүңүз
Медициналык кызматкер коронавирус менен ооругандар стационарда. Архив

Министрлик: коронавирусту дарылоонун 4-протоколу даярдалып жатат

4
(жаңыланган 13:16 06.08.2020)
Протокол түзүп жаткан эксперттер коронавирус боюнча жаңы маалыматтарды топтоп, ага анализ кылып, бейтапка ылайык келген сунуштарды документке киргизип жатат.

БИШКЕК, 6-авг. — Sputnik. Кыргызстанда коронавирусту дарылоо боюнча протоколдун 4-версиясы даярдалып жатат. Бул тууралуу Саламаттык сактоо министрлигинин штаттан тышкаркы кеңешчи-инфекционисти Айнура Кутманова брифингде билдирди.

Анын айтымында, протокол түзүп жаткан эксперттер коронавирус боюнча жаңы маалыматтарды топтоп, ага анализ кылып, бейтапка ылайык келген сунуштарды документке киргизип жатат.

Кутманова протоколдун 4-версиясы Россиядан келген дарыгерлерге да көрсөтүлүп, алар тажрыйбасына таянып сунуштарын айтышкан.

"Жаңыртылган документке текшерүүдөн өтүп бүтө элек вируска каршы дары-дармектерди киргизген жокпуз. Анткени алардын натыйжалуулугу далилденген эмес", — деди адис.

Кыргызстанда коронавирустан дагы 589 бейтап айыкты

Кутманова жаңы протоколго коронавируска кабылган кош бойлуу аялдарды дарылоо, башка бейтаптарды реабилитациялоо, реанимацияда дарылоо иштерине толуктоолор киргизилип жатканын кошумчалады.

"Документти тез арада бүтүрүүгө аракет кылып жатабыз. Андай кийин министрдин буйругу менен бекийт", — деди инфекционист.

Эске салсак, өлкөдө коронавирус жуктуруп алгандардын саны 38 569га жетип, анын ичинен 30 099у айыкты. Тилекке каршы, оору 1 147 адамдын өмүрүн алды.

4
Белгилер:
медик, оору, протокол, дарылоо, коронавирус, Кыргызстан
Тема:
Коронавируска байланыштуу Кыргызстандагы кырдаал
Тема боюнча
Бир суткада 549 кыргызстандыктан COVID табылды
Ак кунастар. Архив

Ак кунастарды 23 жаштагы жигит аткан. Сузак милициясы сүрөттөгү жарандарды кармады

59
(жаңыланган 12:34 06.08.2020)
Буга чейин басылмалардын биринде атылган ак кунастарды кармап сүрөткө түшкөн кишилер тууралуу маалымат чыккан.

БИШКЕК, 6-авг. — Sputnik. Жалал-Абад облусунун Сузак райондук милициясы Кызыл китепке киргизилген ак кунастарды аткан кишини кармады. Бул тууралуу ОИИБдин маалымат кызматы кабарлады.

Ага ылайык, 4-август күнү коргоого алынган ак кунастарды кармап сүрөткө түшкөн кишилер тууралуу маалымат жарыяланган.

Мындан улам Биотүрдүүлүктү сактоо жана өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактары департаменти тарабынан ак кунастарды аткандарга чара көрүү үчүн Жалал-Абад ОИИБине кат жолдонгон.

Сүрөт "Короче" телеграмм каналына коюлган.

Анын негизинде Сузак райондук милиция канаттууну аткан жаранды аныктаган.

"Окуя 30-июль күнү саат 14:30 чамасында Сузак районунун Кара-Дарыя айыл аймагында болгон. 23 жаштагы жергиликтүү тургун сайсыз курал менен дарыянын жээгинде учуп бараткан үч ак кунасты атып, андан кийин сүрөткө түшкөн. Кийин анын 20 жаштагы бир тууган иниси дагы атылган ак кунастарды кармап сүрөткө түшүп, социалдык тармакка чыгарып жиберген", — деп айтылат маалыматта.
Подозреваемый в отстреле белых аистов в Джалал-Абадской области
© Фото / пресс-служба УВД Джалал-Абадской области
Кызыл китепке киргизилген ак кунастарды атууга шектелген жаран

Милиция Жалал-Абадда жоголгон эже-сиңдини Баткенден тапты. Кыздардын жообу

Кечээ аталган факты Кылмыш жана жоруктардын бирдиктүү реестрине Жоруктар жөнүндө кодексинин 144-беренеси ("Жаныбарларды жана өсүмдүктөрдү жок кылуу") менен катталып, сотко чейинки өндүрүш иши ачылган.

Ал эми сайсыз ок атуучу курал боюнча акт түзүлүп, соттук-баллистикалык экспертиза дайындалган.

Тергөө аракеттери уланып жатат.

59
Белгилер:
кармоо, Сүрөт, сатуу, милиция, ОИИБ, Жалал-Абад облусу
Тема боюнча
Ноокенде 10 жашар кызды зордуктаган бала өмүр бою эркинен ажыратылды