Курманжан датканын айкели. Архив

Бу тар дүйнөнүн талашы көп!.. Курманжан датканын кеп казынасы

911
(жаңыланган 15:53 12.06.2019)
Караңгыда көз, капилеттен сөз тапкан кеменгерлердин ой толгоосун, даанышман көрөгөчтүгүн "Кеп казынадан" тартуулап турган чагыбыз. Бул ирет Алай ханышасы Курманжан датканын акыл казынасын, кеменгер ойлорун сунуш кылабыз. Кулагыңызга күмүш сырга болсун!

Этнопедагог Абдыкерим Муратовдун жазгандарына таянсак, Курманжан датка Ош шаарынын кыбыла ыптасында жайгашкан Ороке деген айылда 1811-жылы туулган. Атасы Маматбай итке минген кедей деле болгон эмес экен, мал-жандуу эле киши болуптур. Алай ханышасы 17ге толгондо кудалашкан жерине — Жоош элиндеги Төрөкул бийдин уулу Кулсейитке беришет, бирок Курманжан кыз башы менен качып келип, атасы Маматбайдын колунда дагы үч жыл жашап калат.

1832-жылы 21 жашында Алымбек даткага турмушка чыккан. Алымбек Асан бий уулу (1799-1862) Жакыпбек аталык салдырган Бухарадагы атактуу медреседе окуп, кийин Стамбулда да билим алган. 32 жашында хандыктын «датка» наамын алып, азыркы Өзбекстандын Анжиян, Кыргызстандын Ош, Жалал-Абад, Баткен облусу, Нарын облусунун Ак-Талаа, Жумгал, Тогуз-Торо райондорунун аймактары караган Анжиян бектигине бек болуп жиберилген. Курманжан Алымбек датканын жубайы гана эмес, кеңешчиси, акылгөйү катары да кызмат аткарган. Жубайлардын алты уулу болгон. Алай ханышасы 1907-жылы 1-февралда көз жумган. Кабыры Оштун Сармазарында.

Курманжан датканын накыл кептери

Курманжан датка уулу Камчыбек жалган жалаа менен айыпталып жатканда: "Эми буга тике кара, өкүнбө, балам! Жүргөн бирөө болсоң "жан алмай", "жан бермей" болуп чырылдашсаң, чырылдаша бермексиң. Сени бек дейт, сага ушул адилеттин ак жолунан башка жол жарашпайт, балам. Туура кыласың!" - деп айткан.

***

Коомдук жана мамлекеттик ишмер Исхак Раззаков. Архивдик сүрөт
© Фото / Центральный Государственный архив Кинофотофонодокументов КР
Кийин уулу Камчыбек дарга асылаарда кош бөйрөгүн мыжыга таянып, бүткөн бою калчылдап, коштошкондой үнсүз башын ийкеп турганы менен оозунан такыр башка кеп чыккан.

"Уулум! Кайратыңдан жанба, уулум! Сал сыйыртмакты мойнуңа. Карызыңды төлөрүң жокпу артыңда?! Калдайган калың тууганың турбайбы?! Сал сыйыртмакты мойнуңа. Өлүм алдында майышты дебейби?! Таба кылбайбы душманың?!" — деп уулун чыйралткан.

***

Ар нерсенин өзүнө жараша машакаты, милдети, төлөп берер карызы болот турбайбы?! Кылактап кызыктырып, а бирок суу түбүнөн аякка урунган таштар сыяктуу оркоюп чыга келди го мунун кыйынчылыгы, коркунучу.

***

Эсил эл, кайран журт! Качанга дейре таш уйкудан ойгонбой, ың-жыңсыз катмарында жоголуп, кыйкырыктан башка укпай, зорлуктан башка көрбөй ал зорлукка көнүп, аны кудайдын башка салганы деп, тизе бүгүп, кол куушуруп өтмөкчү?!

Ордонун да, өз бегинин да катаал жүзүнө каршы туруп, элдин көйү деген көңүлгө жылым машакат үчүн нечен ирет баш байлап да көргөн. А зор деген, зорлук деген көп экен, бирин жалынып токтотсо, бири жандап өткөн, бирин тизгинден алса, бири төбөгө чаап кетет.

***

Келишпей турган кеп болмокпу, жылышпай турган ич болмокпу?!

***

Тарта ыйла! Кудай ыйга ый кошот, кайратка кайрат кошот. Тарта ыйлап, а көрө ариетин жакшы кылгыла!..

***

Курманжан датканын неберелерине айткан акылдарынан

Тээ алмустакта эле теңирим ар адамдын үрөйүн, көңүлүн, көрөр күнүн ар башка кылып жараткан экен. Бу тар дүйнөнүн талашы көп, жеткенинен жетпей өксүгөн асырет арманы, наалышы көп, аттиң ай, ошон үчүн.

Мунусу аз келгенсип, адам атпайдын баарына акыл чөйчөгү бир текши бөлүнбөгөнүн айт?! Өз акыл чөйчөгүнө жараша ар бир адамзааданын оозунан сөз чыгат, колунан иш келет. Кемисе кемийт, бирөө да акылды ашырып, көбөйтүп алмакчы болуп да, не ашырып, не көбөйтүп ала албайт — чөйчөгүнөн ашып төгүлөт...

***

Бир түркүн адамзаада бар — көрө албас. Теңирим анын колунан келерин чактоо кылып, а каалоосун, алкын өтө чоң кылып куураткан. Кара жанын карыштап, колунан келбес, алы жетпес ишке жулунат, теңирим буйрубаган соң эптей албай жыгылат. А бирөөнүн колунан иш келсе, айткан сөз эп келсе, кудай куураткан ага алайып көз артат, атаандашат — өтпөйт, анан алдастап жамандык издейт, ошол бирөө анын шыбагасын, энчин бөөдө алып койгон таризде.

Көп жолугар мындайлар, о бууданымдын кош көздөрү, чоочуба — көрө албастын көзүнө өзүнөн-өзү гөр топурак тыгылат, байкамаксан бол — ал ит болуп каба албайт, ат болуп тебе албайт, мар жылан болуп чыга албайт, бай тууган болуп бага албайт...

***

Бир түркүн адамзаада бар — келкелиң менен кошо келет — кабагын жаркылдатып, коюңду союп, казаныңды асып, көңүлүңдү жамдап багыңа, табагыңа кошулат, а кеткетиң байкалып, башыңа булут айлана баштаган чакта аны таламандын тал түшүндө сыйпаласаң таппайсың — бир убакта те башка "күн тийген" жакта башка бирөөнүн күйүп турган отуна алаканын кактап аны баягы сени мактаган сөз менен мактап, сени ушактап, анын жылуу күнүнө суу канатын жайып курганып, жан багып отурганын көңүл чалат.

Мындайдын келгенине кубанба, кеткенине кайгырба — мындайды ошон үчүн "күн тийген жердин чоросу" дейт, ага теңирим көкжал бөрүнүн артынан ээрчиген жорунун, кузгундун, карганын күнүн берип койгон..

***

Бир түркүн адамзаада бар — бейбапа дүнүйө издейт, калпыс да болсо мейли, жортуулчу сымал жан тынымыш көрбөй күн ката даңк кууйт, өңкөй сукту жолдош кылат, бирок ал топуксуз — сукка кешик арттырбай тымызын чабат, жалгыз алат. Эки жагын каранбайт — жол-жолдошу сууга агып, өзү калат. Бу жолукса аттын башын бура тарт...

Дагы бир түркүн адамзаада бар — топуктуу, колдо барына ыраазы, адамчылыгына шүгүр, уйкусу тынч. Топугу жугат — бу тар дүйнө кең болот... Дагы бир түркүн адам кездешет — өзү келип ыкташпайт, өзү жагынып сырдашпайт, жакшы болсоң, ишиң илгерилесе, ал өзүнчө тен берип ыраазы, сырт жүрөт. Качан бир башына мүшкүл түшкөн чакта түз келип көңүл сурап, көмөгүн аябайт, акылашпайт. Сырттан дейт мындайды, достошсоң да, касташсаң да сырттан менен болмок абзел — кадырыңды билет, бөөдө арам өлтүрбөйт...

***

Ойногонго кетип бара жаткан небересине:

— Оюн эрежеси баарыга тең. Муну билесиңби, Азиз?
— Билем.

— А түзүк! Үстөмдүк көрсөтпө, кычымдык кылба, оюн тартибин башкалардан да сен бекем сактап ойно, а бирөө бузса дароо как. Ушул бала күнүңдөн оюн тартибин сакта.  А кычымдык карөзгөй кылат. Бар, этият бол.

***

Ата-эненин акылы балага акыл боло койбойт, бала теңир буйруган акыл чөйчөгүнө жараша батышынча алат, ар сөздөн өз алдынча маани табат, а акыл чөйчөгү ичтүү болсо бир эмес, жети атасынан калган ой-санааны батырып, наркысын өзү улайт, жалгайт...

***

Бу оомал-төкмөл кыйын дүйнөдө өзүң акыл таппасаң да акыл тапкандын айтканына көнүп, айдаган жагына жүрүш да түзүк, каниет турбайбы?!

***

Кээ айгыр болот — пейили тар, кызганчаак, кичине эле баштаган тай-кунанын батырбай кажып кууп, үйүрүн өндөйтпөйт. Жаман айгыр өз үйүрүнө тап.

Кээ айгыр болот — үйүрүнө карамдуу, терс басканын имерип, үйүрүнүн аксак тайын чыгарбайт, чарк айланып, түн каткан ууруга алдырбайт, бөрүгө жардырбайт.

911
Белгилер:
акыл, кеп казына, Курманжан датка
Тема боюнча
Катын кылса базарды, бала баккан эр жаман! Молдо Багыштын кеп казынасы
Өлгөндөн кийин бекерсиң! Коргоол Досу уулунун кеп казынасы
Бишкектеги Өлбөс полк маршы. Архив

Жекшембиге карата аба ырайы

70
Жекшембиге караган түнү жаан-чачын күтүлбөйт. Бийик тоолуу райондордо жолдор тайгак болот. Батыштан соккон шамалдын ылдамдыгы секундасына 4-9 метрден күндүз кээ бир жерлерде 15-20 метрге жетет.

БИШКЕК, 8-май — Sputnik. 9-майда күндүз көпчүлүк аймактарда жаан жаап, күн күркүрөп, бийик тоолуу райондордо кар жаашы күтүлөт. Айрым аймактарда жаан-чачын катуу жаайт. Бул тууралуу Кыргызгидромет билдирди.

Абанын температурасы Чүйдө +26...+31, Таласта +25...+30, Ош, Жалал-Абад жана Баткен облустарында +27...+32, Ысык-Көл жана Нарын жергесинде +19...+24 градус болору айтылды.

Борбор калаада кечке маал жаан жаап, күн күркүрөйт, ал эми Ошто күн ачык болот. Термометрдин көрсөткүчү Бишкекте +28...+30, Ош шаарында +29...+31 градуска жетет.

70
Белгилер:
май, Кыргызстан, аба ырайы
Тема боюнча
Жолдо абайлап жүргүлө! ӨКМ шашылыш билдирүү таратты
Инженер-программист Болот Калил уулу

Ат-Башыда жүрүп Англияда IT компания ачкан Болот. Программист менен маек

224
(жаңыланган 21:08 08.05.2021)
Программист-инженер Болот Калил уулу Ат-Башы районундагы алыскы Казыбек айылында жашап, ошол жактан мыкты стартаптарды ишке ашырып келет.

Жаш жигиттин азыр Лондондо катталган бир компаниясы жана көпчүлүктү кызыктырган бир инновациялык жабдуусу бар. Элетте жашап дүйнөлүк IT тармагына аралашкан жаш адис менен Sputnik Кыргызстан агенттигинин кабарчысы маек курду.

— Айылдагы мектепте билим алып, кийин борбор калаадагы университетте окуган экенсиз. IT тармагына башынан эле кызыкчу белеңиз?

— Айылда мектепте аябай начар окучумун. Кичинекей кезимде сабакка көңүл жок болуп соодага жакын өстүм. Ал кезде кыргызстандыктар арасында чет элдик телесериалдар аябай популярдуу болуп кеткен. Мен 4-5-класста ошол сериалдардын чапталчу сүрөттөрүн базардан дүңүнөн сатып алып мектепте чекене сатып пайда көрчүмүн. Тапкан акчага компьютердик клубга барып оюн ойнойт элек. Кечинде үйдө жатканда ал оюндар түшүмө кирип, компьютердин ичиндеги процесстер мага өтө кызык болчу. Кийин диск алып-сатып тыйын таап PlayStation алдым, андан кийин компьютерлүү болдум. 9-класска келгенде "программалар кантип иштейт" деп түрдүү суроолор менен жашап жүргөм. Ал жылдары сабактан такыр нөл болчумун, эч нерсе окучу эмесмин. Бир күнү жакындарым мага "билим албасаң, бир кесипке ээ болбосоң кантип оокат кыласың" дешти. Ушу сөз мага чоң чакырык болду, анын үстүнө такыр айылда калгым келчү эмес. Ошентип шаарда математика сабагынан мугалим болуп иштеген эжемдикине атайын барып, кышында 5-класстан 9-класска чейинки программаны 1,5-2 айда толук окуп чыккам. Айылга келип сабактан доскага чыгып эсептерди чыгарып, эжейди, классташтарымды аябай таң калтыргам. Ага чейин "эч нерсе билбейсиң, оңгулуктуу окуй албайсың" деп мени көбү басынта берчү. Ошондон кийин өзүмө ишеним пайда болуп, башка илимдер мага жеңил эле болуп калган. Үч жылдын ичинде мурун жетишпей жүргөн бардык предметтерди кайра окуп чыккам.

Инженер-программист Болот Калил уулу вместе со своей супругой
© Фото / предоставлено Болотом Калил уулу
Программист-инженер Болот Калил уулу Ат-Башы районундагы алыскы Казыбек айылында жашап, ошол жактан мыкты стартаптарды ишке ашырып келет

Окуучулар арасындагы олимпиадага информатика сабагынан катуу даярдандым. Ал кезде интернет түнкүсүн чектөөсүз берилчү, мен түнү менен өзүмө керектүү китептерден көчүрүп баш-отум менен кызыгып кеттим. ЖОЖго ташпырганда 3-курска чейинки программаны өздөштүрүп салганымды байкагам.

Кыргыз улуттук университетинин инженер-программист адистиги боюнча тапшыргам. Ал жакты жакшы окугандыктан мага сабак тандоо, каалаган убакытта университетке баруу мүмкүнчүлүктөрү берилген. 3-курста эле программа жазып иштеп алгачкы буюртмаларды жасап калгам. Окууну бүтүрүп группалаштарым менен социалдык тармактарды, жарнама сайттарды ачып иштетип көрдүк. Машинаны сатып, бир нече жолу чыгашага учурадык. Орто жолдо мобилдик тиркеме, программаларды даярдап Бишкектен үч компания ачтык.

— Түшүнүктүү. Соңку эмгегиңиз жөнүндө кеп кылалычы. АVA селфи роботун толук иштеп чыгууга канча убакыт жумшалды? Негизи эле бул эмне жабдуу экенин кеңири айта кетсеңиз..

Инженер-программист Болот Калил уулу вместе со своей супругой
© Фото / предоставлено Болотом Калил уулу
Болот Калил уулу: келинчегим Кытайдын Шанхай шаарындагы университетте чет тилдерди окуп келген. Азыр айылда турабыз, экөөбүз тең онлайн иштейбиз

— Узак убакыттан бери аутсорсинг менен иштешип жүргөн британиялык бир кардар өз командасына чакырып калды. Алар менен АVA селфи роботун иштеп чыгуу идеясы пайда болуп, 2020-жылдын башында алгачкы аракеттер башталган. Командабыз менен кийин макет түзүп, 3D принтер менен прототиптерин чогултуп чыкканбыз. AVA селфи роботу жасалма интеллект менен иштейт, робот оператордун ролун аткарат. Ал программанын жардамы менен адамды ээрчип сүрөткө тартат. Андан сырткары, азыр иштелип жаткан Eye site модулунун жардамы менен салмагы бир килограммдан ашпаган камера, телефонду орнотуп фото, видео тартса да болот. Келечекте ошондой эле гольф же теннис менен алектенгиси келгендер атактуу бир спортчунун кыймылы, ыкмаларын көрүп машыга алат. Ага биздин программа кыймылдарын салыштырып анализдеп берет. АVA телефондой эле заряддалып 10 саатка жетет. Бул эмгек командалык аракеттин жыйынтыгы, мен электроника, программалык камсыздоосун иштеп чыккам. Калгандары дизайн, маркетинг, жарнама жактарын жөндөшкөн. Башында биздин жабдуу бир гана спортко гана арналса, азыр бардык тармактарга кеңири жайылып кетти.

— Жыйынтык кандай болуп жатат?

— Учурда 300дөй жабдууга буюртма берип акчасын төлөп коюшту, анын ар бири 60 фунт стерлинг (болжолдуу 7000 сом) турат. Биз кардарларга ушул жылдын аягында почта менен жеткирип беребиз. Азыр бир топ инженердик, техникалык маселелерди жолго салдык. Продукциябыз Кытайдын заводдорунда жасалып келет. Ошондой эле ишибизди Kickstarter деген платформага жарыяладык, анын жардамы менен каржылык колдоо таап стартапты алдыга жылдырса болот. Ошол эле маалда селфи роботту Amazon интернет-дүкөнүнө да чыгардык.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Болот Калил | Кодер (@bolotkalil)

— Ат-Башынын эң четки делген Казыбек айылында жашап, Лондондогу компаниянын ишмердүүлүгүн алдыга жылдырып жаткан турбайсызбы?

— Улуу Британияда стартаптар жакшы колдоого ээ, салык жагынан жеңилдиктер каралган. Келечекте мындан дагы оор, кардарларга көп функциялуу жабдууларды жасоо пландарыбыз бар. Айылда кирип-чыгып мал карап көп стресс болбойсуң. Себеби кээде бир эле техникалык мүчүлүштүктү чечүүгө эле эки-үч ай убакыт кетип калат. Абасы, тамак-ашы таза, шаарга салыштырмалуу тынч, жакындарыңдын жанында болосуң. Менимче, программисттер үчүн элет жери өтө ыңгайлуу. Мен Лондондо ачылган компаниянын негиздөөчүлөрүнүн биримин. Спортко арналган дагы бир катар долбоорлорубуз бар. Мисалы, боло турчу спорттук мелдештин жүрүшүн, упайларын жасалма интеллектинин жардамы менен болжолдоп, эсептеп бере алган кызматты иштеп чыгууну көздөп жатабыз.

Посмотреть эту публикацию в Instagram

Публикация от Болот Калил | Кодер (@bolotkalil)

— Жеке жашооңузга кайрыла кетели, үй-бүлөңүз жөнүндө айта кетсеңиз?

— Былтыр үйлөнгөм. Коронавирус учурунда шаан-шөкөтү жок эле баш кошконбуз. Келинчегим Кытайдын Шанхай шаарындагы университетте чет тилдерди окуп келген. Азыр айылда турабыз, экөөбүз тең онлайн иштейбиз. Аялым кыргызстандык жаштарга Кытайдын ЖОЖдоруна тапшырууга көмөктөшөт.

— Мектеп окуучуларына, студенттерге кандай кеп-кеңеш бересиз?

— Эң негизгиси адамдын дүйнө чабыты, көз карашы кеңейсе, дүйнөнүн эшиктери ачылат экен. Ошондуктан ар кыл маданиятты изилдеп, көп китеп окуп, чет тилдерди өздөштүрүп билим алууга аракет болуш керек. Азыр илимдүү адам дүйнөнүн кайсы жерине барбасын өз ордун табат, ишсиз калбай, сый-урматта болот. Жаштар, туура суроо бергенди үйрөнгүлө. Анткени жакшы берилген суроо жооптун жарымы болуп эсептелет. Анан эмгектенбей кыялданып жата берсек, ийгилик өзү эле келип калбайт.

224
Белгилер:
Болот Калил уулу, маек, IT, компания, программист, Кыргызстан
Тема боюнча
АКШда окуш үчүн Афганистанда иштедим. IT-компания негиздеген Динара менен маек
Жашагың келсе кайдан-жайдан болсо да күч табылат экен. Эркин Асрандиев менен маек
Дүйнөнүн ири компанияларында иштеген кыргыздын 10 уул-кызы. Тизме
РФ президенти Владимир Путин Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон менен жолугушу

Путин менен Рахмон Москвада жолукту

0
(жаңыланган 23:46 08.05.2021)
Тараптар эки өлкөнүн ортосундагы кызматташуу жана жалпы аймактагы коопсуздук маселелерин талкуулашкан.

БИШКЕК, 8-май — Sputnik. РФ президенти Владимир Путин Россия Тажикстанга Афганистан менен чектеш экенин эске алып ар тараптан колдоо көрсөтүүгө даяр экенин билдиргенин РИА Новости жазды.

Бүгүн Россия өлкө башчысы Тажикстандын президенти Эмомали Рахмон менен жолугушту.

"Афганистанда болуп жаткан окуялардан улам аймактагы коопсуздук маселеси курч турат. Тажикстандын Афганистан менен болгон чек арасы узун. Кырдаал сиздин тынчыңызды алып жатканын түшүнөм, негиздүү. Окуя кандай нукта өнүгөрү тууралуу сиздин пикириңиз кызык. Биз өз кезегинде колдоо көрсөтүүгө болгон аракетибизди жумшап жатабыз", — деди Путин.

Ал Тажикстанда Россия Куралдуу күчтөрүнүн 201-базасы жайгашканын, өлкө анын кубаттуулугун арттыруу боюнча иштерди жасап жатканын айтып өттү.

Сөз кезеги келгенде Рахмон Афганистандагы абалга катуу тынчсызданып жатканын белгиледи.

"АКШ Афганистандан аскерин алып чыгарын эске алып коопсуздук маселелерин талкуулоо зарыл. Бул билдирүүдөн кийин өлкөдө кырдаал курчуп кетти", — деди Рахмон.

Президент Тажикстан менен Афганистандын чек арасы 1 300 чакырымдан көп экенин, башкача айтканда, жалпы чек ара тилкесинин 60 пайызын түзөрүн белгилеп өттү. Муну менен бирге Россия менен бардык тармак боюнча, анын ичинде коопсуздук маселеси дагы бар, байланыш бекемделип жатканын кошумчалады.

Андан сырткары, Тажикстандын жетекчиси ЖККУ менен ШКУ уюмдарында төрагалык кылчу мамлекет катары саммиттерге даярдык өз деңгээлинде жүрүп жатканына токтолду.

Жолугушууда Улуу Ата Мекендик согуштун мааниси тууралуу да сөз болуп, тараптар бири-бирин Улуу Жеңиштин 76 жылдыгы менен куттукташты.

0
Белгилер:
чек ара, Афганистан, саммит, Тажикстан, Россия, Эмомали Рахмон, Владимир Путин
Тема боюнча
Путин Жапаровду жана кыргызстандыктарды Жеңиш майрамы менен куттуктады