Чабан. Архив

Манасты эр уулу менен тең кылган Ошпур койчу тууралуу 7 факты

692
(жаңыланган 10:01 16.09.2019)
Манас анда Манас атка коно элек, Чоңжинди деген ат алып жүргөн кезде атасы анын тарбиясыз болуп калганын түшүнүп, Ошпур деген койчуга кайра тарбиялоо үчүн берет.

Биз бүгүн баатырды тарбиялап, ата-энесине, эли-журтуна эр жүрөк, мекенчил адам кылып кайра берген ошол каарман тууралуу 7 факт сунуш кылабыз.

Жакып кан ишенген Ошпур. Бул каарман эпосто койчу деп айтылат, бирок анын койчулук кесиби баяндалбайт, биринчи кезекте тарбиячы катары көрсөтүлөт. Баласынын тарбиясыз болуп жатканын байкаган бай Жакып байбичеси Чыйырдыга мындай дейт: "Аңдасам балаң акыл аз, жөнүн таппайт, дөөлөт мас, тил азар деймин, динге кас, мал азабын балага, бир тарттырып көрөлү, жайлоодогу койчуга, алты ай малай берели, эркелетип олтурбай катыктырып көрөлү, сөз айтууга жатыксын, сөөгү бышып катыксын, малдын баркын билгизип, малай кылып киргизип, дүнүйө баркын билгизип, түк кап барып киргизип, Ошпур деген койчу бар, оңдоп койсун ошолор". Көрүнүп тургандай, Чоңжинди деп аталып жүргөн балада терс сапаттар ("акыл аз", "жөнүн таппайт", "дөөлөт мас", "тил азар", "динге кас", "жүрүп кетет кээ бирде бир ай да колун жуубастан", "арам-адал түк билбейт", "басып жүрөт кээ күнү байлатпаган жиндидей") пайда болуп, бала ошого калыптанып келе жатат, аны эми ушундайда оңдоо керек, ал үчүн бала "эркелебесин", "катыксын", "сөз айтууга жатыксын", "сөөгү бышып катыксын", "малдын баркын билсин", "малай барып кирсин". Ал эми андай тарбиясыз абалдан чыгаруунун бир жолу — Ошпурга малай катары берүү.

Ошпурдун тарбиялоо усулдары жана формалары. Байлыгы ашып-ташкан кан Жакып эмне үчүн кенедей баласын алыстагы койчуга берип жатат? Берип жатып "Кээде ач болсун, кээде ток, кеби тийсе ур да, сок" дейт. Бул келечекте баатыр болор баланын камын көрүү: биринчиден, бала ата-энесинен канчалык алыс болсо, ата-энени, мекенди ошончолук сагынуу сезими менен өсөт; экинчиден, койчу баланы жумшап, эмгекчилдикке тарбиялайт; үчүнчүдөн, тамак-аш кайдан келерин бала жашынан түшүнөт; төртүнчүдөн, анын ата-энеге эркелөөсү жоголот. Анан ал Кадообай уулу Чегебай менен бирге козу кайтарып, акысына мал кылмак болот. Ошпур туура тарбиялоо үчүн аны малай кылып, козу бактырат, эрте тургузуп, кеч жаткырат ж.б.

"Ошпур" деген сөздүн мааниси. Кыргыз тилинин сөздүктөрүндө "ошпур" деген сөздүн лексикалык мааниси мындай: биринчиси, чийки заттан (сырьёдон) темир эритип алганда "бир ошпур", "эки ошпур" деп санашкан экен; экинчиси, унаалардын, көлүктөрдүн начарларын, тез арып калгандарын айткан, мисалы, "ошпур ат", "аты ошпур чыгыптыр" дешет. Карап көрсөк, "Манастагы" Ошпур чын эле али быша элек чийки баладан чыныгы курч темирдей баатырды чыгарып жатат.

Ошпурду Ошпирим деген пикир да бар. Жакып баласын Ошпур деген койчуга берип жатпайбы. Ал жашаган жер азыркы Ош шаары болгон дешет. Бул шаарды эскилер ушу күнгө чейин эле Ошпирим, Ошпир дешет. Бала Манас дал ушул Ошпур койчунукунда жүргөндө чилтендер карышкыр болуп кубулуп бир үңкүргө баштап кетет эмеспи, Ош шаарындагы Сулайман-Такта Кырк-Чилтен аттуу үңкүр мына ошол үңкүр деп айтылат.

Чоңжинди менен Ошпурдун биринчи каршылыгы. Кыргыздарды эзип, алман алып, эркиндикке чыгарбай аткан калмактардын кылганына жини келип, Чоңжинди алардын оттук ташын, бычагын, курун тартып алып койгондо алар малай ээси деп Ошпурга даттанып келет. Муну уккан жана калмактардан корккон Ошпур: "Ойноп алсаң бере кой, оттук менен бычагын, ушу бейлиң бар болсо, сени ойрон кылып бычамын", — деп катуу тилдейт. Анын бул сөзү балага катуу тиет жана Ошпурга тике карап, алар олжо экенин айтып, олжо кайра кайтпай турганын, жолдош балдарына бөлүп берип койгонун айтат.

Манас эпосу. Архивдик сүрөт
© Пресс-служба правительства / Сабыр Аильчиев
Ошпур баланы тарбиялоодон баш тартканы да бар. Чоңжинди өтө эле копол, кайра тартпас, баш ийбес, тентек боло берет. Ошпур болсо бай Жакыптан коркот, балага катуу айтуудан тайсалдайт, ошондо эмне кыларын билбей бул балээден кутулайын деп, анын жаман жүрүм-турумун бүт айтып берет, "балаңды кайра өзүң ал, өзүң албасаң, аз күн койсоң угасың аксакал Ошпур өлдү деп" деген таарынычын билдирет.

Манасты тарбиялоодо Ошпурдун эмгеги чоң. Бул тууралуу эпосто "Ошпурга барып көк жалың, эрешен тартып, эр болду, эр уулу менен тең болду" деп айтылат. Кан Жакыптын алдына койгон максатына дал ушул каарман жеткирген, анын уулу Ошпурдун тарбиясы менен мекенчил, согушка дасыккан инсан катары калыптанган.

692
Белгилер:
факты, тарбия, Манас эпосу
Тема:
Кыргыздын көркөм өнөрү, белгилүү инсандары жөнүндө фактылар (365)
Тема боюнча
Сагынбайдын Манасы жазылбай калмак. Фольклорчу Каюм Мифтаков тууралуу 6 факты
Атка жеңил, тайга чак, уйкусу жок эр Сыргак тууралуу 9 факты
Медики и лица, отличившиеся в борьбе против пандемии коронавирусной инфекции на церемонии вручения государственных наград президентом КР Сооронбаем Жээнбековым

Сооронбай Жээнбеков пандемияга каршы күрөштө өзгөчөлөнгөн жарандарды сыйлады

0
Өлкө жетекчиси өз мекенине жардамга келген чет өлкөлөрдөгү мекендештерге да ыраазычылыгын билдирип өттү.

БИШКЕК, 1-окт. — Sputnik. Мамлекет башчы Сооронбай Жээнбеков бүгүн, 1-октябрда, медиктерге жана коронавирус инфекциясы пандемиясына каршы күрөштө өзгөчөлөнгөн жарандарга мамлекеттик сыйлыктарды тапшырды. Бул тууралуу президенттин маалымат кызматынан билдиришти.

Сыйлык медиктерге, куткаруу кызматынын, укук коргоо органдарынын жана башка мамлекеттик органдардын кызматкерлерине, медицина факультеттеринин ыктыярчы-студенттерине жана журналисттерге берилди.

"Мен жалпы элибиздин тилектештигин, ынтымагын дагы бир ирет өтө сыймыктануу менен белгилейм. Кары-жашына, ээлеген кызматына карабай чын дилинен элге жардам берген азаматтарыбыз көп болду. Эл биримдиги жүздөгөн жарандырыбыздын өмүрүн сактады", — деди Жээнбеков.

Ал ошондой эле өз мекенине жардамга келген чет өлкөлөрдөгү мекендештерге ыраазычылыгын билдирди.

0
Белгилер:
сыйлык, коронавирус, Сооронбай Жээнбеков, Кыргызстан
Тема:
Коронавируска байланыштуу Кыргызстандагы кырдаал

Москва сахнасында кыргызды даңазалаган залкарлар. Таберик сүрөт

26
(жаңыланган 13:59 01.10.2020)
Sputnik Кыргызстан маалымат агенттиги архивде сакталып жаткан сейрек сүрөттөрдү жарыялап, анын тарыхын баяндоону улантат.
Дирижер Чанай Жумаканов, белгилүү комузчу Ыбырай Туманов, ырчы Мыскал Өмүрканова, композитор Карамолдо Орозов, актриса Алиман Жангорозова жана улуу манасчы Саякбай Каралаев (солдон оңду карай). 1958-жыл, Москва шаары
© Фото / из семейного архива Орозовых

Солдон оңду карай бала көтөрүп турган хор дирижеру Чанай Жумаканов, белгилүү комузчу Ыбырай Туманов, ырчы Мыскал Өмүрканова, композитор Карамолдо Орозов, актриса Алиман Жангорозова жана улуу манасчы Саякбай Каралаевдин сүрөтү 1958-жылы Москва шаарында тартылган.

Ал жылы Москвада Кыргыз искусствосунун жана адабиятынын экинчи декадасы өтүп, ага кыргыз элинин акын-жазуучу, ырчы, аткаруучу, чыгармачыл инсандары катышкан.

Имараты жок көчөдө калган дымагы күч артисттер. "Туңгучтун" таберик сүрөтү

Ошол учурду КРдин эл артисти, белгилүү төкмө акын Замирбек Үсөнбаев мындайча эскерет:

"Мен сүрөттөгү инсандарды бала кезимде көрүп калдым. Алардын ортодогу жаштарында айырма бар, бирок замандаштар. Ыбырай аксакал Ысык-Көлдө жашап, ошол жакта турчу. Ал эми Карамолдо Орозов, Осмонкул Бөлөбалаев, Саякбай Каралаев, Молдобасан Мусулманкулов жана менин атам Алымкул Үсөнбаев Фрунзе шаарында жашачу. Алардын бардыгы чогулуп алып шерине жеп, комуз чертип ырдап, бири-бири менен жакшы катышта эле. Алардын төкмөлүгүнө, манас айтканына, комуз черткенине күбө болуп калдым. Булардын ар бири жөнүндө бир айлап айтсак дагы сөз бүтпөйт. Убакыттын өтүшү менен эскерилбей, унутуп бара жатабыз. Мисалы, Карамолдо Орозов менен Ыбырай Тумановду комуздун генийи деп айта алам. Экөө тең үч кыл комузга симфонияны батырган инсандар. Аларды белгилүү бир даталарда эстебей, жаштарга байма-бай айтып турушубуз керек", — деди Үсөнбаев.

Арсен Өмүралиевди атасындай көргөн шакирттер. Таберик сүрөт

Эске сала кетсек, 1958-жылы Москвадагы Кыргыз искусствосунун экинчи декадасынын өтөрүнө үч жума калганда Күлүйпа Кондучалова министр болуп дайындалып, ага 1100дөй кыргызстандык катышып, иш-чара жогорку деңгээлде өткөн.

26
Белгилер:
таберик сүрөт, чыгармачылык, Москва, Кыргызстан
Тема:
"Таберик сүрөт" — сейрек кездешкен ирмемдер
Тема боюнча
Кара жумушта жүрүп киного аралашкан Үсөн Кудайбергенов. Таберик сүрөт
"Мугалимим, биринчи сүйүүм, балдарымдын атасы". "Ак кемедеги" таберик сүрөт
"Жылаңач" эпизодго Москвадан кыз алдырып... Асел Эшимбекованын таберик сүрөтү