Курманжан датканын Алайдагы айкели. Архив

Тоолук бир жөнөкөй кыргыз аял. "Курманжан датка" романы тууралуу 12 факты

4118
(жаңыланган 15:04 07.10.2019)
Сооронбай Жусуевдин "Курманжан датка" романы — акындын өмүр жолундагы гана эмес, жалпы кыргыз адабиятындагы көрүнүктүү чыгармалардын бири.

Автор бул романы аркылуу кыргыз тилинин ченемсиз байлыгын, тарыхый каармандын көркөм образын жаңыча көрсөтүүнүн мүмкүнчүлүктөрү чексиз экендигин тастыктады.

Биз бүгүн ошол чыгарма тууралуу 12 факты сунуштайбыз.

Романдын эки тараптуу наркы. Бул чыгарма эки тарабы менен өзгөчө бааланат: биринчиси — тарыхый инсан тууралуу жазылгандыгы, тарыхка кайрылгандыгы менен; экинчиси — адабиятта сейрек кездешүүчү ыр менен жазылган роман формасы аркылуу. Мындай эмгек, албетте, өлчөөсүз чоң мээнеттин акыбети.

Чыгарма жазылбай калышы мүмкүн эле. Автор жаш чагында жердештеринен Алайдан чыккан атактуу аял Курманжан датка жөнүндө көп уккан, бирок басма сөздөн материалдарды кезиктирген эмес. Себеби совет учурунда ал эзүүчү таптын өкүлү, бай болгон деп эсептелчү. Бул тема адабиятта жана көркөм өнөрдө гана эмес, тарыхый эмгектерде да жабык тема болчу. Бактыга жараша, Жусуев кийинки эркин, эгемендүү учурда, чыгармачылыгы гүлдөп турган кезде бул темага кайрылды.

Акынга академик үмүт байлаткан. Жусуевге бир нече жолу атактуу геолог, академик Муса Мырзапаязович Адышев чоң энеси Курманжан датка тууралуу жазуу керектигин сөз кылчу экен. Бирок азыр убагы эместигин айтып, кези келгенде жазыңыз деп шык берип турган. Ал киши Кыргыз ССРинин Илимдер академиясына президент болуп шайланган соң көп өтпөй, 1979-жылы 1-январда кокус өлүмгө кабылып, ыр менен жазылган романдын кийинки тагдырын билбей калды.

Переделкино эс алуу жайында жазыла баштаган. 1985-жылдан кайра куруу, ачык айтуу башталган соң Курманжан датка тууралуу кеңири сөз жүрдү. 1989-жылы Муса Адышев каза болгондон он жылдан соң Жусуев Москвадан анча алыс эмес жайгашкан жазуучулардын Переделкино чыгармачылык үйүндө "Курманжан датка" ыр-романын жазууну баштаган. Кийин жазуу иши Фрунзе шаарынын Москва көчөсүндөгү үйүндө, Чолпон-Атада, жазуучулардын "Арашан" чыгармачылык үйүндө улантылды. Беш жылдай жазылып, редакцияланып, 1994-жылы өзүнчө китеп болуп чыкты.

Романды жазууга Курманжандын небереси кол кабыш кылган. Мындай чоң чыгарманы жазуу үчүн материал топтоого, окуп пикир айтып турууга автордун эскерүүсү боюнча алайлык драмачы, режиссёр Мамат Жакыпов, Курманжандын Кара-Суу районунда жашаган небереси Кадырбектин уулу Инаят аке көп маалыматтарды берсе, "Арашан" чыгармачылык үйүндө жазуучу Жунай Мавлянов эң биринчи окурманы болуп, кеңештерин айтып турган. Жусуев Курманжан датканын адамдык укмуштай сапаттары, жасаган иштери, эл арасындагы чоң кадыры, жалпы эле жашаган өмүрү жөнүндө ыр-романга керектүү ар кыл маалыматтарды көбүрөөк жыйноо үчүн анын өмүрүнүн негизги бөлүгү өткөн Алай районуна бир нече жолу барып, материал топтоп келген.

Автордун максаты жана сынчыларга жообу. Жусуев "Курманжан датка" романы туруш-турпаты менен көркөм чыгарма экендигин, анда датканын өмүрүндөгү майда-чүйдө нерселерди ийне-жибине чейин калтырбай сүрөттөө милдетине кирбегенин, максаты башка болгонун айтат. Ал негизги милдети — феодалдык заманда Орто Азия аялдарынын ичинен биринчи болуп өзүнүн акылмандыгы менен бийикке көтөрүлүп, элдин келечек тагдырын ойлоп, баскынчылардын кыйратуусунан сактап калууга өмүрүн арнаган кеменгер аялдын образын түзүү болгонун белгилеген.

Композициялык түзүлүшү адаттан тышкары чыгарма. Чыгарма прологунда аппак карда Алайдан чыккан Курманжан датканын жолун сүрөттөө менен башталат. Дал ошол кышкы жолдо бараткан токсон алты жаштагы аял бүт өмүрүн ретроспекция ыкмасында бир сыйра көз алдынан өткөрүп чыгат. Мына ушул кышкы кардан башталган чыгармадагы жолду, жолдун башталышын сүрөттөө ар бир главада кайталанып, Курманжандын балалыгынан тартып эл башчылыкка, дипломаттыкка жеткен азаптуу да, кубанычтуу да күндөрүн баяндоо менен адамдын калыптануусун, жетилүүсүн, андан кийинки коомдогу жеке адамдын ордун көрсөтүүгө басым жасалат. Датка өз өмүрүндө "токсон алты алгач жааган кар көрдү, отуз алты миңден ашуун таң көрдү".

Датканын айланасындагы адамдар. Романда бир эле Курманжан датканын образы ачылбастан, анын тегерегиндеги толгон-токой адамдардын тагдырын көрөбүз. Алар — атасы Маматбай, жолдошу Алымбек датка, уулдары Абдылдабек, Оморбек, Мамытбек, Асанбек, Баатырбек, Камчыбек, келини Асел айым, Кокон ханы Кудаяр, Бухар эмири Музаффар Эддин, Фергана генерал-губернатору Скобелев, Ош уездинин начальниги Ионов жана башка тарыхта жашап өткөн инсандар жана булардан башка дагы ойдон чыгарылган каармандар.

Чыгарманын негизги сюжеттик сызыгы. Романда Курманжандын турмушка жаңы эле өзү сүйбөгөн жигитке чыгып, андан качып келиши, Алымбек даткага жолугушуусу, экөөнүн тунук сүйүүсү, аял катары күйөөсүн өлүмдөн сактап калган эпизоду, уулу Камчыбектин ак жерден дарга асылышы, ошондогу эненин күйүтү жана сабыры, элдин келечегин, кыргыздардын тагдырын ойлогон көрөсөндүгү менен Скобелев экөө аргасыз келишим түзүп, шартнаамага кол коюшу, өмүр соңундагы арманы, өкүнүчү поэтикалык чебер тил менен жазылган. Ушулардын баарында борбордук орунда тоолук бир жөнөкөй кыргыз аялы турат.

Акын Сооронбай Жусуевдин архивдик сүрөтү
© Пресс-служба правительства / Сабыр Аильчиев
Курманжандын саясатчы жана эне катары образы терең ачылган. Датканын жаркыраган образы романда алтын сыяктуу өзүнчө бөлүнүп көрүнөт. Автор Кокон ордосундагы кутумчулукту, бийлик талашты, ошол хандыктагы Алымбек датка менен Курманжан датканын өзгөчө ордун белгилейт. Эгерде кыргыз адабиятындагы көптөгөн чыгармаларда аялдын орду очокто, ал теңсиз, эркектердин алдында алсыз адам катары көрсөтүлсө, бул чыгармада Курманжан күйөөсү, мамлекеттик ишмер, аскер жетекчиси Алымбектин кемчилдиктерин бетке айтып, аны сындаганын да көрөбүз. Мисалы, Алымбек Кашкар козголоңуна катышып, ал жерде көп адамды набыт кылып алып, күткөн жыйынтык чыкпай калганда ага Курманжан мындай дейт: "Жалаңга!" – деп айтсам, кирип жаңгелге, "Тегизге!" – деп айтсам, түшүп аңгелге, "Бурулбаңыз!" – десем, түшүп терс жолго, түшпөдүңүз түз кетүүчү даңгелге, ушул жолду атаандаштан талашып, ушул жолду көп байкабай баратып, урунбаңыз өткүр миздүү маңгелге!". Мындай учурлар романда дагы кездешип, Алымбек датканын артында акылдуу аял, даанышман кеңешчи, күйөөсү терс жолго түшүп жатканда оң жолго салуучу ургаачы турганын көрөбүз. Ошон үчүн Алымбек кутумчулар тарабынан өлтүрүлгөндө элдин тагдырын өзү колго алып, эл башкаруу ишине тартылат. Романды ыр түрүндө жазуу үчүн татаал болгон хан ордодогу жыйындар да, согуш учурун көрсөткөн баталдык сценалар да чагылдырылып, алардан да акын буйдалбай чыгат, өз оюн айтып берет. Анын сүрөттөөсүндө датка эне жалаң эле эл башкарып, сый үстүндө жүргөн каарман эмес, ал терең трагедиялуу инсан, автор мына ошол трагедиялардын себептерин, көрүнүшүн психологиялык кырдаалдарда ачып берет.

Кыргыз ыр өнөрүнүн классикалык үлгүсүн көрсөтөт. Чыгарма баштан-аяк ыр менен жазылган роман болуу менен ыр саптарындагы уйкаштыктар бир иретке келтирилген. А-а-б-а-в-в-а формасында уйкаштырылышы, жалпы чыгарманын жоргонун жүрүшүндөй темпи акындын өзгөчө чеберчилигин тастыктайт. Ыр жазуунун ушул техникасы — куплеттери, кыналган уйкаштыгы, сөз гүлүн терүүчүлүгү романдын эч бир жеринде бузулбайт. Тилдеги архаизмдер, тарыхый лексика, диалектилик өзгөчөлүктөр абдан кеңири пайдаланылат жана ал жагынан да романдын мааниси кийинки муун үчүн да жогору болору күмөнсүз.

Роман жогорку сыйлыкка арзыган. Чыгарма Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыкка көрсөтүлгөн учурда талкууга мурда бир да учурда болбогондой көп адабиятчылар, жазуучулар, жөнөкөй окурмандар оң пикирлерин айткан, колдоп чыккан. Натыйжада 1998-жылы Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлык ыйгарылган. Орус тилине Светлана Суслова (Токомбаева) которгон.

4118
Белгилер:
чыгарма, адабият, факты, Курманжан датка, Сооронбай Жусуев, Кыргызстан
Тема:
Кыргыздын көркөм өнөрү, белгилүү инсандары жөнүндө фактылар (366)
Тема боюнча
Бу тар дүйнөнүн талашы көп!.. Курманжан датканын кеп казынасы
Луис Татонун DusitD2 отелиндеги теракт аттуу сүрөтү

Стенин атындагы сынак ишин жыйынтыктап, быйылкы жеңүүчүлөрдү атады

15
(жаңыланган 17:05 23.10.2020)
"Россия сегодня" эл аралык маалымат агенттиги негиздеген Андрей Стенин атындагы эл аралык фотожурналистика сынагынын максаты — жаш фотографтарды колдоо, фотожурналистиканын көйгөйлөрүнө коомчулуктун көңүлүн буруу.

МОСКВА, 23-окт. — "Россия сегодня" медиатобунун маалымат кызматы. Андрей Стенин атындагы эл аралык фотожурналистика сынагынын жыйынтыгы чыгып, баш байгеге испан фотографы Луис Тато ээ болду.

Мыктыны тандоо сынактын уюштуруучусу болгон "Россия сегодня" медиатобунун мультимедиалык маалымат борборунун аянтчасында онлайн форматта өткөн.

Тато мындай сыйга "DusitD2 отелиндеги теракт" деген эмгеги үчүн татыган. Эскерте кетсек, каргашалуу окуя 2019-жылдын январында Найробидеги мейманканада болгон.

Луис Тато Стенин атындагы сынактын бир канча жолку лауреаты.

"Мен бул эл аралык сынактан үч ирет байгелүү болдум, жыл сайын кайра заявка бере берем. Анткени бул өзүмө жасалган чакырык, кесипкөйлүктү жогорулатууга мүмкүнчүлүк. Конкурска иш даярдоо, эрежеге ылайыктап заявка тапшыруу, жыйынтыгын күтүү, соңунда эл аралык калыстар тобунун баасын алуу — укмуштуудай тажрыйба. Андрей Стениндин фотосынагы жөндөмүңдү арттырып, иши жогору бааланган кесиптештерден эргүү алууга мыкты шарт түзөт. Дал ушул үйрөнүү, кесипкөйлүктү жогорулатуу мүмкүнчүлүгү мени жыл сайын конкурска катышууга түрткү болот", — деди Луис Тато.

Көргөнгө татыйт! Стенин атындагы сынактагы эң мыкты эмгектер

Конкурста 2020-жылдын лауреаттарын да атады. Бардык жеңүүчүлөрдүн ишине жогорку баа берилди. Жаш фотожурналисттер эмгеги аркылуу бүгүнкү күндүн эң талуу көйгөйүн козгоп, социалдык жана саясий кагылышуулардан тарта экологияга чейин кайрылышкан. Алардын айтымында, дал ушул чагылдырылган сулуулуктагы гумандуулуктун эбегейсиз күчү ааламды сактап калууга өбөлгө болот.

"Башкы жаңылыктар" номинациясында биринчи орунду Улуу Британиянын көз карандысыз фотожурналисти Линзи Биллинг Филиппиндеги баңгизатка каршы күрөшүү боюнча ири кампаниянын курмандыгы түшүрүлгөн "Көмүлгөн акыйкат" аттуу эмгеги менен ээледи. Ал байгелүү орунду Борбордук Америка, Гаити, Африкадан чыккан мигранттардын узак жолу көрсөтүлгөн "Түштүк чек ара" деген эмгекти жараткан француз Жофрэ Риймар менен бөлүштү. 

Линзи Биллингтин "Көмүлгөн акыйкат" аттуу эмгеги

Калькутталык репортёр Сумит Саньянын "Чектеги жашоо" аттуу сүрөтү Мусуни аралынын жашоочулары тууралуу. Дал ушул эмгек "Менин планетам" номинациясында жеңүүчү болду. Бул серияда россиялык Сергей Паршуковдун "Жоголуп бараткан дүйнөнүн борбору" аттуу чыгармасы да белгиленди. 

Сумит Саньянын "Чектеги жашоо" аттуу сүрөтү

Спорт багытында түркиялык фотограф Шебнем Кошкун өзгөчөлөнүп, фридрайвер Сахика Эркумендин өлкөнүн түштүгүндө жайгашкан Гилиндире үңкүрүндө машыгып жатканын тарткан. Бул жаатта жеңиш россиялык журналист Павел Волковго кичине кезинде артиллериялык снаряддан чыккан өрттөн аман калган Алексей Талайдын тарыхы камтылган эмгеги үчүн ыйгарылды

Түркиялык фотограф Шебнем Кошкундун суу астындагы сүрөтү

Лауреаттардын толук тизмеси stenincontest.ru/stenincontest.com. сайтында жайгаштырылган.

Маалыматта атайын байгелерге да татыгандар болуп, "Башкы жаңылыктар", "Менин планетам" жана "Портрет. Биздин замандын баатыры" номинациялары боюнча аныкталды. Буга Бириккен шанхай медиа тобу, "Чайна Дейли" гезитинин интернет-порталы, Жалпы аравиялык Аль-Маядин маалымат холдинги жана дүйнөдөгү ири гуманитардык уюмдардын бири болгон Кызыл чырым эл аралык комитети өнөктөш болду.

Sputnik Кыргызстандын фотокабарчысына эл аралык сынакта сыйлык тапшырылды

Конкурс тууралуу

"Россия сегодня" эл аралык маалымат агенттиги негиздеп, Россиянын ЮНЕСКО иштери боюнча комиссиянын колдоосу менен өтүп келген Андрей Стенин атындагы эл аралык фотожурналистика сынагынын максаты — жаш фотографтарды колдоо, бүгүнкү күндөгү фотожурналистиканын көйгөйлөрүнө коомчулуктун көңүлүн буруу. Бул таланттуу, сезимтал, алдыга умтулган жаш фотографтар үчүн мыкты аянтча.

Быйыл башкы маалыматтык өнөктөш Вести.Ru порталы, "Россия-Культура" телеканалы болду. Ал эми Sputnik маалымат агенттиги жана радиосу, Askanews маалымат агенттиги, Independent Media медиахолдинги, Notimex маалымат агенттиги, ANA маалымат агенттиги, RT телеканалы жана порталы, Shanghai United Media Group (SUMG), China Daily гезитинин интернет-порталы,  The Paper интернет-порталы, Al Mayadeen медиатүйүнү, Prensa Latina,  News1 маалымат агенттиктери, DBW интернет-порталы, Brasil247 жаңылыктар порталы маалыматтык колдоо көрсөттү. Мындан тышкары, "National Geographic Россия" журналы, Russian Photo, Photo-study.ru порталдары, "Академия фотографии" фотомектеби, YOung JOurnalists маалымат порталы, Нью-Делинин фотожурналистика клубу,  Enfoque Visual, LF Magazine журналдары тармактык өнөктөш болушту.

15
Белгилер:
жеңүүчү, сынак, фотограф, Андрей Стенин
Тема боюнча
Илим менен техникага кызыгасызбы? Кыздар үчүн сынак жарыяланды
Душанбедеги маршруттук таксинин жүргүнчүсү. Архивдик сүрөт

Кыргызстандан Тажикстанга кантип кетсе болот. Шарттары

30
(жаңыланган 16:26 23.10.2020)
Кыргызстандан Тажикстанга жүк ташуучу автоунаалардын айдоочулары жана тажик жарандары гана чыга алат.

БИШКЕК, 23-окт. — Sputnik. Учурда Кыргызстандын жараны Тажикстанга кантип бара аларын Мамлекеттик чек ара кызматынын расмий өкүлү Гүлмира Бөрүбаева айтып берди.

Ушул тапта кыргыз-тажик чек арасындагы өткөрүү пункттары кыргыз жарандары менен автотранспорттор үчүн жабык. Коңшу өлкөгө Тажикстандын жарандары жана жүк ташуучу унаалардын айдоочулары гана өтө алат.

Казакстан мындан ары ПЦР-тести жок эч кимди киргизбейт

Алар үчүн бир шарт каралган. Ар бир киши акыркы 72 саат ичинде коронавируска ПЦР-тест тапшырып, анын терс жыйынтыгы менен гана чыга алышат.

30
Белгилер:
коронавирус, чек ара, Тажикстан, Кыргызстан
Тема:
Коронавируска байланыштуу Кыргызстандагы кырдаал
Тема боюнча
Кыргызстандан Өзбекстанга баруунун жол-жобосу айтылды
Кара-Көл шаарынын аймагында эки автоунаа кагышты

Кара-Көлдө жүк ташуучу унаа менен Mazda сүзүшүп, экөө тең жарабай калды

0
(жаңыланган 17:05 23.10.2020)
Кырсыктын кесепетинен жеңил унаанын айдоочусу жаракат алып, Таш-Көмүр шаардык ооруканасына жеткирилген.

БИШКЕК, 23-окт. — Sputnik. Бүгүн, 23-октябрь күнү, Кара-Көл шаарынын аймагында эки автоунаа кагышып, бир айдоочу Таш-Көмүр шаардык ооруканасына жеткирилди. Бул тууралуу Жалал-Абад облустук жол кыймылы коопсуздугун камсыздоо бөлүмүнүн өкүлү Айбек Сатыбалдиев Sputnik Кыргызстан агенттигине билдирди.

Анын айтымында, окуя саат 7:30дар чамасында Бишкек — Ош жолунун 409-чакырымында болгон. 

Последствия столкновения грузового и легковой автомобили на трассе Бишкек — Ош
© Sputnik / Зульфия Тургунова
Бүгүн, 23-октябрь күнү, Кара-Көл шаарынын аймагында эки автоунаа кагышып, бир айдоочу Таш-Көмүр шаардык ооруканасына жеткирилди

Талас облусундагы Бакай-Ата районуна караштуу Миң-Жыгач айылынын 29 жаштагы тургуну Skania үлгүсүндөгү оор жүк ташуучу унаасын Бишкектен Ошту көздөй айдап бараткан. Чукул бурулушка келгенде унааны башкара албай, каршы тилкедеги Mazda үлгүсүндөгү унааны сүзүп токтогон.

Токтогулдагы жол кырсыгы үч адамдын өмүрүн алды. Алтоо ооруканада

Кырсыктын кесепетинен жеңил унаанын айдоочусу жаракат алган.

Кагылышкан эки автоунаа тең жарактан чыкты. Алар кырсыктаганда Бишкек — Ош жолун жаап калган. Учурда талкаланган автокөлүктөр жол четине чыгарылып, эки тараптуу кыймыл ачылды.

Бул факты боюнча тиешелүү экспертиза дайындалып, териштирүү иштери жүрүп жатат.

0
Белгилер:
жабырлануучу, жол кырсык, Кара-Көл
Тема:
2020-жылдын башынан бери Кыргызстанда болгон жол кырсыктар
Тема боюнча
Кочкордо Toyota Avensis кырсыктап 12 жаштагы бала каза болду