Кечээ кыргыз агартуучуларынын сап башында турган белгилүү окумуштуу, манас таануучу Зияш Бектенов

Зияш Бектеновдун кызы: ата-энем бир күндө эки чүрпөсүнөн айрылып отуруп калган

404
(жаңыланган 12:52 01.11.2020)
Кечээ кыргыз агартуучуларынын сап башында турган белгилүү окумуштуу, манас таануучу Зияш Бектеновдун туулган күнү болду.

Илимпоз 1911-жылы 29-октябрда Ысык-Көл облусунун Түп районундагы Кең-Суу айылында жарык дүйнөгө келип, балалыгы Үркүн окуясына туш келген.

Sputnik Кыргызстан агенттиги өмүрүн билим берүүгө, "Манас" эпосун изилдөөгө арнаган инсанды эскерип, анын кызы Чынара Бектенова менен маек курду.

Аялы аяп баласынын өлүмүн жашырып койгон. Зияш Бектенов тууралуу 7 факты

— Зияш атанын өмүрү, чыгармачылыгына көз чаптырып отуруп, ал инсандын жашоосунда өтө оор күндөрдү башынан өткөргөндүгүн байкоого болот. Илимпоздун кызы катары сиз эмне дейсиз?

— Атамдын турмушунда өткөргөн күндөрү жөнүндө кеңири сөз кылсам, көз жашымды токтото албай ыйлап эле отуруп калам. Кээде ага аябай боорум ачып кетчү. Мисалы, алты жылдай түрмөдө жатты, кийин алты жыл Иранда согушта жүрдү. Мекенине кайтып келгенде жумушсуз калып, бала-бакырасын бакканга иши, акчасы жок үй камагында отуруп калган. 1966-жылы бир жылдай кызмат эмес, жумуш сурап кайырчыдай болуп жүргөн. Жогорку кызматтагылар аны теңсинбей, Жазуучулар союзунун мүчөлүгүнө киргизбей, эч бир жерге жумушка албай койгон. Балдарынын курсагын тойгузуу үчүн үйдө дүйнөлүк классиктердин чыгармаларын которуу менен алектенип баштаган. 

Ученый, манасовед и переводчик Зияш Бектенов
Зияш Бектенов Фрунзе шаарындагы педагогикалык техникумду яктап, эмгек жолун Ош облусунда агартуучулуктан баштаган

— Ата-энеңиз эрте баш кошуп, бирге түтүн булатып жатканда чоң каргаша болгонун да уккан элем. Жаш түгөйлөр бир күндө эки чүрпөсүнөн ажырап калган турбайбы?

— Ооба. Атам үй-бүлө курганда 24, энем 15 жашта эле. Ошол учурда 18 жашка чыга элек кызды турмушка берүү кадыресе эле көрүнүш экен. 1930-жылдары атам менен Ташым Байжиев азыркы Ош, Жалал-Абад, Баткен облустарынын аймагында сабатсыздыкты жоюу боюнча мектептерди ачып, мугалим болуп иштеп жүргөн. Жаштар ошол жактан таанышып үйлөнгөн. Үч балалуу болгондон кийин апам түштүктөн Ысык-Көлгө араба менен жолго чыгат. Ат арабаны айдаган эркек мас болуп алып түнгө карабай катуу айдап жөнөптүр, көпүрөдөн өтүп бара жатканда бир кыз, бир уулу чоң дарыяга түшүп кетип, байкуш апам капчыгайдын ичинде тун уулу менен эле боздогон боюнча калыптыр. Ал окуяны кийин энем такыр айткысы келчү эмес. Ушундай каргашалуу күндөрдү башынан өткөрүшүптүр. 

Выдающийся ученый, манасовед, языковед и фольклорист Зияш Бектенов с супругой и внуком
© Фото / из семейного архива Бектеновых
Окумуштуу, котормочу, манас таануучу байбичеси Ракыш Найзабек кызы менен 63 жыл бирге түтүн булаткан

Роза Айтматованын ыймандай сыры. Сагыныч, атак-даңк жана арман

— Ошол кыйын жылдардан кийин акталып, бирок өз эли-жеринде да куугунтукталгандыгын көпчүлүк билет, көзү тирүү кезинде Зияш ата ошол жылдарды айтып калган жайы бар. Атаңыздын кезинде эркинен ажыратылганы уул-кыздарына залакасы тийген жокпу?

— Атам өмүрүн агартуучулукка, "Манас" эпосуна, кыргыз тилине арнап жана анын айынан соттолуп, куугунтукталып көрбөгөн кордукту көрдү. Акталгандан кийин деле профессор, академик наамы берилген жок. Энем "жашоо-турмушубуз ушул, үйүбүздөн башка эч нерсе жок, наам деле алган жоксуң" деп күбүрөнүп калчу. Атам болсо тамашалап "кеп ошол наамдарда эмес, мени эл билет, баалайт. Убакыт өткөндөн кийин менин уул-кыздарымдын жүзү жарык болот" дечү. Агам мектепти кызыл аттестат менен аяктап, Фрунзедеги жогорку окуу жайлардын биринин филология факультетине өтө албай койгон. Ачыгын айтканда, институттун жетекчилери коркуп аны жолотпой коюшкан. Анан аргасыздан Москвага барып, байланыш институтуна тапшырып, аны артыкчылык менен аяктаган. Атамдын камакка алынышынын кесепетин агам менен эжем көп эле тартты. 

Выдающийся ученый, манасовед, языковед и фольклорист Зияш Бектенов с детьми
© Фото / из семейного архива Бектеновых
Өмүрүн илимге, агартуучулукка арнаган инсан уул-каздары менен

— "Ар бир күчтүү эркектин аркасында күчтүү аял турат" делет, Зияш атанын байбичеси дагы эрки бекем болсо керек?

— Атам Улуттук илимдер академиясында "Манас" эпосун изилдеп, аны кара сөз түрүндө жазып чыккан. 1951-жылы ошонун айынан улутчул делип 10 жылга эркинен ажыратылып, Ташым Байжиев, Тазабек Саманчин менен Карагандадагы лагерге айдалган. Бир жыл өткөндөн кийин акча, дары-дармектин жоктугунан улам мектеп босогосун аттаганга жарап калган Айнура деген кызы менингиттен чарчап калган. Камактагы атабыз "кызым мектепке бардыбы, жакшы окуп жатабы?" деп сурачу экен. Апам, улуу агам эмне деп жооп берерин билбей, түрмөдөгү кишини аяп, кайгыга салгысы келбей, мектепте биринчи класста окуган кыздын колу менен кат жаздырып бир нече жыл жооп берип жүрүшүптүр. Анткени ал суук кабарды уккан атам ал жактан аман-эсен келбей калышы мүмкүн деп чочулашкан. Апамдын аты Ракыя болчу. Атам түрмөдөн чыгып келгенде "Ракушбайым болбогондо мен түрмөдөн тирүү келмек эмесмин" деп айтып калчу. Мындан сырткары, энем бир нече жыл катары менен тамак-ашын, кийим-кечесин даярдап алып Казакстандагы атама поезд менен барчу экен. Азыр ойлосом, алар ушундай күчтүү, кыйынчылыктарга моюн сунбаган адамдар болушуптур. Ата-энем 63 жыл бирге жашашты. Көрсө, адамга чыдамкайлык, айкөлдүк, даанышмандык убакыттын өтүшү менен келет экен. 

Супруга выдающегося ученого, манасоведа, языковеда и фольклориста Зияша Бектенова с дочерью
© Фото / из семейного архива Бектеновых
Зияш Бектенов Карагандада камакта жатканда жубайы ага кийим-кече даярдап алып поезд менен барып турган

Мар Байжиев: биз ырысыбызды көтөрө албай койдук

— Атаңыз үйдө кандай адам эле, сиздерге кандай тарбия берди?

— Бизди өтө жакшы тарбиялап, үчөөбүздүн тең жогорку билимдүү болушубузга шарт түзүп берди. Агам Кыргызстандагы байланыш тармагынын түптөөчүлөрүнүн бири, өз күчү менен министр кызматына жетти. Бир эжем дарыгер, дагы бир эжем архивде эмгектенип, мен экономист болуп узак жыл иштедим. Атам өтө шайыр адам эле, тамашасы түгөнчү эмес. Балдарды аябай сүйчү, чөнтөгүнө момпосуй салып алып көчөдө тааныбаган балдарды сөзгө тартып момпосуй таратчу. Өмүрүнүн аягында, эки көзү тең көрбөй калганда да шайдоот болуп, тагдырга баш ийип жашады. 

Ученый, манасовед и переводчик Зияш Бектенов со своей семьей
Илимпоз өмүрлүк жары экөө балдарына татыктуу тарбия берип, тун уулу КРдин байланыш министри болгонго чейин жетишкен

— Соңку сурообуз болсун. Аалы Токомбаевдин "өмүр бизден өтүп кетсе, эл эмгектен эскерсин" деген сөзү бар эмеспи, атаңызды кыргыз эли унутта калтырбай, эмгегин баалап жатабы?

— Тилекке каршы, атамдын кезинде жасаган эмгектери айтылбай калды. Буга чейинки уюштурулган мааракелерге жогорку кызматтагылар тиешелүү көңүл бурбай келет. Атамдын эстелиги азыркыга чейин борбор калаада тургузула элек. Кийинки жылы 110 жылдыгын өткөрүүнү пландап жатабыз, бирок кандай өтөрүн билбейм.

404
Белгилер:
окумуштуулар, ата-эне, Зияш Бектенов
Тема боюнча
Кыргыз алданса алып түшөт же көктүгүнөн өлүп берет. Мар Байжиевдин нускасы
Камактагы атасын бир көрүүгө зар болгон Мар Байжиев. Драматург тууралуу 6 факты
Бутакта конуп турган чымчык. Архив

Жаздын биринчи күнүнө карата аба ырайы

12
Дүйшөмбүгө караган түнү жаан-чачын күтүлбөйт. Өлкө аймагында жолдор тоңголок, тайгак болот. Батыштан соккон шамалдын ылдамдыгы секундасына 4-9 метрге жетет.

БИШКЕК, 28-фев. — Sputnik. 1-мартта күндүз республика боюнча күн ачык болот. Бул тууралуу Кыргызгидромет маалымдады.

Абанын температурасы Чүй, Талас, Ош, Жалал-Абад жана Баткен облустарында +8..+13, Ысык-Көлдө +2...+7, Нарын жергесинде -3...+2 градус болот.

Бул күнү термометр Бишкекте +8...+10, Ошто +10...+12 градуска көтөрүлөт.

12
Белгилер:
Кыргызстан, аба ырайы
Тема боюнча
Күн качан жылыйт? Жаздын алгачкы жумасына карата аба ырайы
Ырчы  Алтынай Асанбекова

Ырлары миллион көрүүчү топтогон Алтынай: мамлекеттик кызматта экениме сүйүндүм

316
(жаңыланган 19:48 28.02.2021)
Кыргыз эли таланттардан уучу кур эмес. Акыркы кезде интернет айдыңында миллиондон ашык көрөрман топтогон Алтынай Асанбекованын ырлары көпчүлүктүн көңүл чордонунда болууда.

Sputnik Кыргызстан агенттиги гитаранын ыргагында жүрөк кылдарын терметкен чыгармаларды чеберчилик менен аткара билген Алтынай Асанбекованы студияга чакырып маек курду.

Ырчы кыз чыгармачылыкка жаңыча стиль менен кошулууда.

— Негизи Бек Борбиевдин ырларын кыздар көп аткара бербейт. Интернетте элдин сүймөнчүлүгүнө татыган "Эсиңдеби" аттуу ырды кандайча ырдап калдыңыз?

— Кичине кезимде эле гитара ойногонду байкемден үйрөнгөм. Ал негедир Бек агабыздын (Борбиев — ред.) ырларына көп басым жасачу. Мен да анын таасири менен ошондой ырларды өздөштүрдүм. Негизи менин аткаруумда Бек Борбиевдин ырлары көп. Мурда "Эсиңдеби" аттуу ырды шаңдуу вариантта угуп жүрчүмүн. Бирок негедир мага жай ыргакта аткаруу жакты, ошол себептен өзүмдүн вариантымда алып чыктым.

— Чыгармачылыкка өз стилиңиз менен аралашып жатасыз. Бул ойлонуштурулган кадамбы?

— Жок, болгон өнөрүм жана жөндөмүм болсо керек деп ойлойм. Эч кандай деле атайын стиль караштырган эмесмин. Өзгөчөлүк экени өзүмө деле билинбейт (күлүп). Бирөөлөр эле сырттан карап айтып калбаса жаратылышымдан мүнөзүм да ушундай.

— Күйөрмандарга өзүңүз тууралуу айтып берсеңиз?

— Толук аты-жөнүм Асанбек кызы Алтынай, бирок сахнага Алтынай Асанбекова деген ат менен чыгып жатам. Өзүм Нарын облусуна караштуу Кочкор районунун Семиз-Бел айылынан болом. Орто мектепти аяктаган соң борбордогу Кыргыз улуттук консерваториясынын алдындагы эки жылдык Опералык хор ырдоо бөлүмүнө тапшырып, музыкалык билим алгам. Андан тышкары, Кыргыз улуттук агрардык университетинин жерге жайгаштыруу факультетин бүтүргөм. Азыркы учурда мамлекеттик картография кызматында иштейм.

Кыргызская эстрадная певица Алтынай Асанбекова
© Фото / Сахаб Орозов
Алтынай Асанбекова: Кочкор районунун Семиз-Бел айылынан болом. Мектепти аяктаган соң Кыргыз улуттук консерваториясынын алдындагы эки жылдык Опералык хор ырдоо бөлүмүнө тапшырып, музыкалык билим алгам. Андан тышкары, Кыргыз улуттук агрардык университетинин жерге жайгаштыруу факультетин бүтүргөм. Азыр мамлекеттик картография кызматында иштейм.

— Көбүнчө кандай чыгармаларга басым жасайсыз?

— Учурда аткарып жаткан чыгармаларымдын көбү эле сүйүү жөнүндө. Бир тууган агам дагы чыгармачылыкка жакын, өзү ыр жазат. Азыр сөзү, обону агам Бакыт Илиясовго таандык "Жамгыр" аттуу ыр да элге жакшы алынууда. Бул менин коомчулукка алып чыккан алгачкы, тушоо кесүүчү чыгармам болуп калды. Негизи көбүнчө байкемдин ырларын аткарып жүрөм. Андан тышкары, дагы бир катар ырларды жаздыруудамын.

— Азыр ырчылар үчүн тойлордо ырдоо кадыресе эле көрүнүш. Сиз да тойлорго чакыруу алып турасызбы?

— Тойлорго акырындык менен чакыруулар тушүп жатат. Бирок көп эмес. Ырларымды уккусу келген адамдар үчүн тойдобу же кечедеби, айырмасы жок экен. Көбүнчө "Эсиңдебини" жана "Жамгыр" аттуу ырларды аткарып берүүмдү сурашат. Тойлордо шаңдуу ырларды угууну жактырышат эмеспи.

Кыргызская эстрадная певица Алтынай Асанбекова на радио Sputnik Кыргызстан
© Фото / Асель Сыдыкова
Алтынай Асанбекова: Учурда аткарып жаткан чыгармаларымдын көбү эле сүйүү жөнүндө. Азыр сөзү, обону агам Бакыт Илиясовго таандык "Жамгыр" аттуу ыр да элге жакшы алынууда.

— Келечекте музыкалык билимиңизди жогорулатуу оюңуз барбы?

— Алгач шаарга келип, Улуттук консерваторияга тапшырганда музыкант болом, консерваториядан жогорку билим алам деген аруу тилегим бар болчу. Бирок турмуш шартка байланыштуу билимимди андан ары уланта алган жокмун. Азыркы учурда андай план коё элекмин. Кийинчерээк кайрылып калармын.

— Чыгармачылыкта жол көрсөткөн адам барбы?

— Башында өзүмдүн аракетим менен эле ырдай баштагам. Бирок Сүймөнкул Чокморов атындагы Аламүдүн маданият үйүнүн директору алдыга сүрөп, көп жардам берди. Андан кийин "Жамгыр" аттуу ырыма клип тарттырдым. Ошентип шоу дүйнөсүнө аралашууда профессионал устат күткүм келип, Канат Кадыржан продюсердик борборуна кайрылдым. Жаңыдан иштешип баштаганда пандемия болуп калып, ишибиз бир аз солгун тартып калды. Азыр кайрадан бирге иштешүүгө белсенип турабыз. Сыр сандыгымда катылып турган жакшы чыгармаларымды элге тартуулайлы деген максаттар бар.

Акыркы учурда апама, ата-энеге, мекенге арналган ырларды аткаргым келип жүрөт. Өзүмө төп келген ырларды издеп жатам. Ылайыктуу чыгарма таба элекмин. Шаңдуу ырларды ырдасам деле кайгылуу аткарып салгандай сезиле берет. Ар бир тыбышты баса белгилеп, жан дүйнөмдү жеткире ачып бере албай, бат эле бүтүп калгандай сезим болот. Бирок шаңдуу ырларды да репертуарга кошуш керек экен. Ошол себептен Бек Борбиевдин "Бүгүн майрам, бүгүн той" аттуу ырын тар чөйрөдө аткарып жүрөм.

Кыргызская эстрадная певица Алтынай Асанбекова
© Фото / Сахаб Орозов
Алтынай Асанбекова: Кичинемде комуз ийримине барып, күү черткенди үйрөнчүмүн. Кийин 6-классымда байкем шаарда студент болуп жүрүп айылга гитара көтөрүп барып калды. Ошондон кийин комузду таштап, гитарага өтүп кеттим.

— Бек Борбиевдин ырларын ырдоодо уруксат сурадыңыз беле, негизи ал киши менен байланышыңыз барбы?

— Ал кишинин ырларын кавер түрүндө аткарып жүргөндүктөн уруксат сураган деле эмесмин. Чынында "Эсиңдеби" аттуу ыр Кудайберген Кутуевдики го деп эле жүрчүмүн. Ырдап чыгар алдында гана авторун билдим. Негизинен дүйнөлүк практикада деле кавер түрүндөгү ырларга уруксат суралбайт. Бирок улууну, авторду сыйлоо түшүнүгүнөн улам Бек агабызга бир ооз кайрылып, уруксат суроо оюмда бар. Бек Борбиев өзүнүн ырларын аткарып чыккан жаштарга түз эле көз карашта экенин угуп жүрөм. Карап көрсөм, буга чейин "Эсиңдеби" аттуу ырын бир топ жаш ырчылар аткарган экен.

Жакында эле Байел аттуу ырчы жигит экөөбүз дуэт кылып ырдап чыгуу үчүн Султан Садыралиевдин "Кош айтам сага" ырына уруксат сурадык.

— Ата-энеңиз кандай карап жатат?

— Алгач консерваториянын алдындагы эки жылдык студияда окуп жатканда ата-энем ырдоомо каршы болгон эмес. Кийин жакындарымдын "музыкадан башка жаатта деле билим алып албайсыңбы" деген кеңештеринен улам агрардык тармакта окугам. Ата-энем чыгармачылыгыма "жок" дешкен эмес, бирок колдоп беришти деп да айта албайм. Бирок акыркы убактарда ырдап чыккандарымды көрүп жакшы кеп-кеңештерин айтып, уруксатын, батасын беришти. Кээде сыймыктанып кеп кылып калышат. Үйдө кандайдыр бир чыгармачылык атмосфера бар. Ата-энем да ырдайт. Атам жаш кезинде актёр болууну самаптыр. Бирок ал кезде колдоп, жол көрсөткөн адам болгон эмес окшойт. Өзүнүн айтымында, жети атамдын бири чөлкөмгө белгилүү кыл кыякчы болуптур. Чоң атам жамактап ырдачу. Каныбызда, генибизде чыгармачылыктын данеги бар окшойт. Ал эми ырчы Акбар Сүйүнбаев экөөбүз бир тууган эки атанын балдарыбыз.

Кыргызская эстрадная певица Алтынай Асанбекова
© Фото / Сахаб Орозов
Алтынай Асанбекова: Ата-энем чыгармачылыгыма "жок" дешкен эмес, бирок колдоп беришти деп да айта албайм. Бирок акыркы убактарда ырдап чыккандарымды көрүп жакшы кеп-кеңештерин айтып, уруксатын, батасын беришти. Кээде сыймыктанып кеп кылып калышат.

— Гитарадан тышкары кайсы аспапта ойной аласыз?

— Кичинемде комуз ийримине барып, күү черткенди үйрөнчүмүн. Кийин 6-классымда байкем шаарда студент болуп жүрүп айылга гитара көтөрүп барып калды. Ошондон кийин комузду таштап, гитарага өтүп кеттим.

— Азыр мамлекеттик кызматта иштейт экенсиз, кесибиңиз жагабы? Биротоло сахнага аттанып, чыгармачылыкка кетүү планыңызда барбы?

— Чыгармачылыкка жан дүйнөм жакын. Сахнага чыгуу, ырдоо менин кичинекейимден бери келе жаткан кыялым. Бирок мамлекеттик кызматта иштеп калганыма кээде сүйүнөм. Адам ар тараптуу болушу керек экен. Каалоо болсо баарына жетишүүгө болот. Пандемия учурунда да мамлекеттик кызматта иштегенимдин пайдасы тийди. Тойлор токтоп, дээрлик ырчылардын баары жумуш жок отуруп калганда мен иштеп, каражат жагынан көйгөй жаралган жок. Жашоодо ар кандай кырдаал болот. Ошондо экинчи кесибимди окуп алганыма сүйүндүм.

316
Белгилер:
маек, гитара, ыр, ырчы
Тема боюнча
Аскат Мусабеков, Миргүл Асаналиева: бир ырдын арты менен сезимибиз бекемделди
Музыка менен АКШны багынткан кыргыз кызы: ыйлаган күндөрүм көп болду