Тигүүчү фабрикада ишкер. Архив

Рак менен ооруган кыз-келиндер балдардын кийимин тигип сатууда

82
Онкобейтаптар тиккен алты айдан төрт жашка чейинки бөбөктөрдүн кийими 1000 сомдон сатылса, 4 жаштан 6 жашка чейинкилердики 1200 сомго бааланууда.

БИШКЕК, 10-ноя. — Sputnik. Рак илдетине чалдыккан кыз-келиндер эми балдардын кийимин тигип сата баштады. Түшкөн каражат ооруган кыз-келиндердин дарылануусуна жумшалат. Бул тууралуу Sputnik Кыргызстан агенттигине "Жашоо үчүн бирге" коомдук фондунун жетекчиси Шайырбү Сагынбаева билдирди.

Анын айтымында, алты айдан төрт жашка чейинки бөбөктөрдүн кийими 1000 сомдон сатылса, 4 жаштан 6 жашка чейинкилердики 1200 сомго бааланууда.

"Түшкөн каражаттын баары рак менен алышкан кыз-келиндерибиздин дары-дармегине жана химиотерапиясына керектелет", — деди Сагынбаева.

Онкобейтаптар тиккен кийимдерди алууну каалагандар Байтик баатыр көчөсү, 34/5 дарегине барса болот. 

Аталган коомдук фонддун өкүлдөрү буга чейин өздөрүнүн дарылануусу үчүн бет кап тигип сатышкан. Ошондой эле алар экобаштыктарды дагы тигишет.

82
Белгилер:
бейтап, онкология, каражат, дарылануу, кийим, бала, оору
Тема боюнча
Үй-бүлөнү баалап, көбүрөөк саякатта! Өлүм алдында жаткан аялдын каты
Ракты чакырган эки азык. Дарыгер аларды аз колдонууну сунуштоодо
Манасчы Үмөт Дөөлөтов маек учурунда

Манасчы Үмөт Дөөлөтов: азыр мурдагыдай бардыгын айтып, сүйлөй бербейм

0
Тай кезинде "Манасты" укмуштуудай айтып таанылган Үмөт учурда 15 жашка толуп, тажрыйбасы да артып, чакырган жерлерге өз алдынча барып калган.

Үмөт Дөөлөтов (Болот уулу) бул өнөр менен эл алдына 3,5 жашында чыгып, Кыргызстандагы эң кенже манасчы атка конгон. Айрым илимпоздор аны 7 жашында кичинекей гений деп аташкан. Ал эми 9 жашында "Маданияттын мыкты кызматкери" төш белгиси тапшырылган.

Sputnik агенттиги манасчы Үмөттүн борбор калаага келген учурунан пайдаланып кепке тартты.

— Үмөт, Бишкекке, анын ичинде биздин студияга кош келипсиз. Негизи өзүңүз Нарындан болгонуңуз менен үйдөгүлөрдүн жумушуна байланыштуу Ысык-Көлдө турат эмессиздерби.

— Өзүм Нарында туулуп өскөм. Эки жашыман Көлгө келдим. Бирок биздин түбүбүз Көл, аркы өйүздөгү Жети-Өгүздөн. Тыныбек атанын урпактарынанмын. Ал дагы Нарындан болгону менен түбү Көлдөн болгон. Бишкекке телекөрсөтүүгө же башка жактарга чакырышат. Барып Манас айтып турам.

Манасчи Умот Доолотов во время интервью на радиостудии Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Манасчи Умот Доолотов

— Мурда ата-энеңиздин же мугалимиңиздин коштоосунда келчү элеңиз. Азыр өз алдыңызча болуп калыптырсыз?

— Эми адам деген чоңоёт экен да. Кичинекей кез жок. Баягыдай ашыкча сүйлөп жибербейм. Берилген суроолорго гана жооп берем. Мурун болсо атам, апам жанымда жүрүп, туура эмес сүйлөп жиберсем бакырып-өкүрүп, ой муну сүйлөбө, уят деп жатып тарбияга салышты. Бала болуп ичимдеги нерсенин бардыгын айта берчүмүн да.

— Акыркы жылдары элге, анан массалык маалымат каражаттарына мурдагыга салыштырмалуу азыраак чыгып калдыңыз окшойт?

— Эки жакка көп эле чакырып жатышат. Соңку кезде карантинге байланыштуу да сыртка чыккан жокмун. Атам экөөбүз тоого чыгып алып Манас айтабыз. Айтып жатканда бири-бирибизди улап, эртең менен баштап кечинде же түштө бүтөбүз. Кадимкидей Манас айтканды сагынып калабыз.

— Кечээ жакында эле Бишкекте өспүрүм манасчылардын арасында сынак өттү. Сизди ал жактан көрө алган жокпуз?

— Мени андай сынактарга кошушпайт негизи. Сен келсең биз келбей эле койбойлубу дешет. Койгула, мени деле атам тарбиялап жатып ушул деңгээлге жеткирди деп калам. Антпесе мен деле карапайым адаммын, кадимки балдардай эле жүрөм. Мени аябай мактап салышат. Канчалык башың булутка жетсе дагы ылдый жүрүш керек. Менмин деп мактанганды жаман көрөм.

Ооба, ал сынакты телевизордон көрдүм. Мага иш-чаранын уюштуруучусу чалып, чакырбай калганы үчүн кечирим сурады. Сенин деңгээлиң Дөөлөт (Сыдыков), Камил (Мамадалиев) байкелериңдей дешти. Мен чоң манасчылар менен жүрүп, акыл-насааттарын угуп, тарбияланып келе жатам.

— Мурда сизди көргөндө дароо таанычу элек. Азыр бой жетип, жигит болуп калыпсыз. Көчөдөн көрүп калгандар кандай мамиле кылышат?

— Көлдөн баары эле таанышат. Эки жакка чыкканда калпакты чечип койсом таанылбайм. Кийгенде дароо Үмөт эмессиңби дешет. Кечээ маршруткага калпакчан кирген болчумун. Чоң эле ата "Үмөт, сенсиңби?"деп, "кел отур, айланайын, сенин колуңду кармай албай жүргөм" деп баягы жерден колумду кармады. Анан уят да, чоң атаны тургузуп койгон, отура бериңиз дедим.

— Ошондой жерден манас айтып бер дегендер да болсо керек. Мен айтканга да шарт, жагдай керек деп ойлойм. Өзүңүз кандай көз караштасыз?

— Сурангандарга үзүндү айтып берип коюш керек, бирок үзүндү деген да көп болот. Ал жок дегенде эки саатка барышы керек. Астына суу же сары май коюп коюш керек. Жакында эле Дөөлөт байке 14 саат Манас айтты. Өзүм да аянтта болдум. Эч нерсе жебей-ичпей, ажатканага барбай, Саякбай атадан кем эмес экен деп аябай таң калдым.

Анан Манас айткан киши тамакка салбашы керек. Антсең 2-3 мүнөттө эле тамагың жабылып калат. Дөөлөт байкенин айтканын уксаңар, шашпай баштайт. Кээ бир манасчыларыбыз бакырып-өкүрүп, кыйын айтып жатам дегенсип тамакка салып алат. Эгерде ушундай маектерде болсо кыска эле күпүлдөп бериш керек.

Манасчи Умот Доолотов сказывает Манас на площади Ала-Тоо в Бишкеке
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Манасчи Умот Доолотов

— Бирок эргүү алып келе жатканда дароо токтоо кыйын болуш керек да...

— Ии. Илгери баштагандан кийин токтотушчу эмес экен. Саякбай атамды токтоткондо башка чапчу экен. Азыр заман башка. Антип чапсаң соттолуп кетесиң. Анан өзүбүз эле эптеп токтойбуз.

— Саякбай манасчы деп калдык. Мурдагы маектерде Саякбай ата болом деп айтыптырсыз. Азырчы?

— Азыр деле ошондоймун. Алдыда койгон максаттарым көп. 9-классты бүтүп Күрөңкеев атындагы окуу жайга келип, анан Улуттук конверваторияга тапшырсамбы дейм. Режиссерлукту аркалагым келет. Чолпон-Атада Карамолдо Орозов атындагы музыкалык окуу жайда беш жыл окудум.

— Режиссер болуу "Саякбай" тасмасынан кийин келсе керек? Анда сиз манасчынын кичирээк чагын аткардыңыз эле.

— Ооба. Мен режиссер болсом азыркыдай кинолорду тартпайт болчумун. Илгерки эпостордон алып, Манас атаны тартпасам дагы Барсбек Каганды, өзгөчө Саякбай атаны тарткым келип жатат.  Жакынкы жылдары чыккан "Саякбай" тасмасын жамандабайм, бирок бир аз жарнама болуп калыптыр. Ал башынан өткөндөрүн айтып бериптир. Чоңойгондо тилегиме жетсем Саякбай атанын киносун башкачараак кылып тартайын деген оюм бар. Мен түшүмдө Саякбай атаны көргөм да.

Манасчи Умот Доолотов во время интервью на радиостудии Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Манасчи Умот Доолотов

— Саякбайды түшүңүздө көп көрөсүзбү?

— Түш көрө элекмин. Чоңойгондо түшкө көп кирбей калат экен. "Маданияттын мыкты кызматкери" наамын алганда Саякбай атаны көрүп, мени кадимкидей эле куттуктаган. Андан мурда кичирээк кезимде кирген. А негизи Манас аталар кире берет экен.

— Эпосту окуп чыктыңыз беле?

— Үйдө китептер абдан көп. Мен Тыныбек, Саякбай, Сагымбай аталардыкын окугам. Бирок мен алардын вариантында айтпайм. Мугалимдер манас айтканымды изилдешкен, бир дагы сөзүм башкаларга уйкаш чыккан эмес. Ата-энем болбогондо мындай деңгээлге жетпейт болчумун. Менин устатым атам, ал чоң манасчы. 6-классында Турдакун Усубалиевдин алдында манас айткан. Анан аны чоң атам жалгыз баласың деп айттырбай токтотуп койгон экен.

— Тырмактай кезиңизден бери элдин назарында жүрөсүз. Көз тийген учурлар болобу?

— Көп эле болот. Маселен, тойлордо. Мен негизи тойлордо көп айтпайм, арак ичишет да. Байке, эжелеримдин тоюнда айтам, болбосо таарынат. Анан сүрөткө түшүшөт, колумду кармагандар көп болот. Колумду кармаганда эле эртеси эсим ооп, кусуп калам. Көз тийген жаман негизи. Манас айткан сайын көз тиет. Анан атам дарылайт, өзү невропатолог, кыргызчылык да жайы бар. Кыргызчылык менен дарылаганда бир-эки саатта кетет.

Сказитель эпоса Манас Умот Доолотов
Ринат Мурзаев
Кичинекей манасчы Үмөт маданияттын мыкты кызматкери болду

— Кичирээк чагыңызда биздин мурдагы президенттер Роза Отунбаева, Алмазбек Атамбаев өзгөчө көңүл буруп, талантыңызга таазим этип, жолугушту эле. Азыр ошолорду эстегенде кандай сезимде болосуз?

— Роза Отунбаева менен жолукканым көп эсимде жок. Анда кичинекей болуп калдым. Биринчи жолукканда "Ата, эмне эле?" деп токтоп калган жерим эсимде. Ошондо жаттайт дешкен. 3,5 жашыңда кантип жаттайсың? Атам өзү Манасты жазып туруп, 2-3 жолу окуганда эле мээме сиңип калчу. Бат эле сиңирип алчу элем, анан ошол жерден унутуп калып жатпаймынбы. Андан кийин Роза Отунбаева менен жолуктум, Саякбай атанын киносу тартылганда барыптыр.

Атамбаев учактын ичинен атама алтын саат берген. Жалпысынан 18 президент менен жолуктум.

— Атамбаев сизге дароо эмес, иш-чарада Манас айткандан кийин учурашкан экен?

— Москвага чогуу эле барганбыз. Иш-чарада Манас айтканда Атамбаев кадимкидей эле ыйлады. Ал жакта аны менен төрт президент отурган. Бишкекке учуп келе жатканда учактан чакыртты. Анан ыраазычылыгын айтып, алтын саат берди. Мени мурда эле таанычу экен, анан кененирээк тааныштык.

Кийинки өлкө башчы Сооронбай Жээнбеков премьер кезинде колунан Ардак грамота алгам, президент болгондо манасчылар менен чогуу жолуктук.

С маленьким манасчи — сказителем эпоса
© Пресс-служба президента КР / Султан Досалиев
Неопубликованные фотографии президента КР Алмазбека Атамбаева

— Сиз катышкан иш-чаралардын кайсынысы көбүрөөк эсте калды?

— Былтыркы Сауд Аравиядагы Көчмөндөр оюну эсте калды. Арабдар айла жок эле эл экен, эми, албетте, баары эмес. Кечинде манасчылар манас айтып жатса кадимкидей жаан жаады. Ал жакта бир да жолу жаан жаап көрө элек экен. Тигилер кыямат-кайым болуп жатабы деп жүрөгү түшүп, биз отурган жакка кире качышты. Анан бизди көрүп бийлеп киришти. Манас айтып атсаң бийлесе ачууң келет да, бирок унчуккан жокпуз. Түшүнбөгөн эл экен, бирок арасында жакшылары дагы бар.

Москвада кичирээк чагымда "Дети — цветы жизни" деп аталган сынак өткөн. Мага окшогон жалаң кичинекей балдар, кыздар катышты. Аябай көңүлдүү болгон. Ошол жактан мен бир татар кызды сүйүп келгем. Атам жуучу түшөбүз деген. Ал кыз чоңойгондо сүйлөшпөй калдык.

— Азыр сүйлөшкөн кызыңыз барбы?

— Ооба. Ал дагы жөн кыз эмес. Өткөндө Бишкекке келип "Жылдын мыкты окуучусу" наамын алып кетти.

— Окуу деп калдык, мектепти кандай окуйсуз?

— Төрт, бешке окуйм. Мен негизи жалаң мыкты баага окуйт болчумун, бирок эки жакка көп кетем. Бир-эки жумалап, кээде бир айлап жок болом. Мугалимдер мектепти таанытып атасың деп көтөрмөлөп баа коюшат.

— Манас айтуудан тышкары бош убактыңызды кантип өткөрөсүз?

— Бир жылдан бери ММА менен бокска барам. Бош убактымда футболго дагы барам. Комуз чертем, ошондой эле мектепте 30дай балага сабак берем. Комуз, ооз комуз, чопо чоор, сыбызгы, жада калса пианинону да үйрөтөм.

Манасчи Умот Доолотов во время интервью на радиостудии Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Манасчи Умот Доолотов

— Манасчынын жогорудагы спорттун түрлөрү менен машыгышын биринчи жолу угушум...

— Өзүм көп деле мушташпайм, жаман көрөм. Бул өзүмдү коргоо үчүн гана. Маселен, Саякбай ата балбан киши болгон, бардыгын көтөрүп чапчу. 9-классты бүтүп Бишкекке келгенде дагы өзүмдү ишенимдүү алып жүргөндөй болушум керек. 

— Үйдөн жумуш кыласызбы?

— Ооба, ата-энеме жардам берем. Кээде идиш жууп коём. Бизде кыз жок да. Мен төрт эркектин кичүүсүмүн. Бардыгы тең үйлөнгөн. Мага бирок апам жумуш көп жасатпайт, аяйт. Атам бир мүнөт да убакыт бербейт, "жүрү тигини, жүрү муну кылалы" дей берет.

— Азыркы жаштар TikTok, Instagram же башка социалдык тармактарда отуруп убактысын короткондой сезилет. Сиз да буларга киресизби?

— Мен андайларга кирбейм. Бир оюн бар, ошону бир аз ойноп коем. Телефон ден соолукка зыян да, ашып кетсе бир-эки саат карайм. Андан көрө футбол ойноп, тоого чуркап келем.

— Сизге эркин микрофон болсун...

— Кыргызстан өсүп-өнүгүшү үчүн маданиятты сыйлай билишибиз керек. Ага көңүл бурсак, бат эле өнүгүү жолуна түшөбүз.

0
Белгилер:
маек, манасчы, Манас эпосу, Үмөт Болот уулу, Ысык-Көл, Кыргызстан
Тема боюнча
Баялиев: манасчылар медициналык жактан изилдене баштады
Саякбай киши жибертип чакырта албай койгон. Шаабай Азизов тууралуу 9 факты
Ири мүйүздүү тирүү мал. Архив

Малдын териси иттердин эрмегине айланды. Айылдыктарга ким көмөктөшөт?

31
Ноябрь айында өлкө аймагындагы базарларда малдын баасы арзандап кетти. Буга элет жериндегилер жогору жактагы аткаминерлерди күнөөлөп, аларга түрдүү сын-пикир, сунуштарын айтып жаткан кези.

Sputnik Кыргызстан агенттигинин колумнисти Мирбек Сакенов аталган маселеге кайрылып көрдү.

Өкмөт ноябрь айында мал жана айыл чарба товарларынын айрым түрлөрүн өлкөдөн чыгарууга тыюу салды. Ал тизмеге тирүү жылкы, ири мүйүздүү тирүү мал, тирүү кой жана эчкилер, тирүү үй канаттуулары: тоок (Gallus domesticus), өрдөк, каз, үндүк жана куштар кирди. Андан сырткары, буудай, арпа, жүгөрү, күрүч, буудай уну, өсүмдүк майы, кумшекер, тоок жумурткасы, йоддолгон туз жана тоют да сыртка сатылбай калды.

Айыл чарба министрлиги мындай сунушту азык-түлүк коопсуздугуна тынчсыздангандыктан улам бергендигин кабарлаган. Андан көп өтпөй облустардагы базарларда малдын баасы мурдагыга салыштырмалуу түшүп кеткендиги айтыла баштады.

Эл жаздан бери акчасын төлөп малын жайлоодо бактырып, жайы бою жем-чөбүн даярдап өз убарасын тарткан. Жандыгынын туягын санаган элеттиктер сатыкка ылайыктуу малын, талаадан жыйнаган түшүмүн күзүндө жана кышында сатып тиричилигин улантып, эмгегинин жемишин көрөт. Алардын андан башка деле оңгулуктуу киреше булагы жокко эсе.

Ошондуктан өкмөттүн кабыл алган чечимин айыл жеринде жашагандар түрдүү кабыл алууда. Кээ бири жогорку кызматтагы аткаминерлерге сын-пикир айтса, дагы бири малды чет жакка чыгарууну тыюу салбастан, өлкөдөгү мал чарбачылыгын алдыга жылдырган аракеттерди сунуштоодо. Биз алардын айрымдарын тизмектеп берелик.

Ит бекер жаткан тери

Улуттук статистика комитетинин 2019-жылдагы маалыматына ылайык, Кыргызстанда 850 миңге жакын уй, жарым миллиондон ашык жылкы, алты миллиондон ашык кой-эчки жана 1,5 миллиондон ашык ири мүйүздүү мал бар. Ошондой миллиондогон малы бар республикада азыркыга чейин бодонун, кой-эчкинин териси, жүнү өлкө аймагында иштетилбей келет. Бир нече жыл мурун облустарда кой-эчкинин териси 100-200 сомдон, бодо малдыкы 1000 сомдон жогору баада алынып турган. Ортодо ал чет элдик ишкерлердин байланышы бар өндүрүштөр токтоп калып, кайра иштетүүчү жарактуу продукция учурда айыл четиндеги таштандыга үйүлүп калды. Башка мамлекеттер бука менен уйдун терисинен кайыш, ат жабдыктарынан баштап бут кийимге чейин чыгарып жакшы эле киреше таап жатса, бизде малдын териси айылдык иттердин эрмегине айланды.

Кайра иштетүүгө муктаж болгон жүн

Ал эми боз үй, кийим-кече, кышкы өтүк, жип-шуу өңдүү толгон-токой буюмдарды даярдоого мүмкүн болгон кой-эчкинин жүнү элет жеринде өрттөлүп, айылдыктар жазында куйкум эле жыттанып жатып калышат. Кыркын маалында жайлоодогу кокту-колот, ээн талаалар баасы жок жүнгө толот. Аткаруу бийлиги аны колго алса, ар бир облуста жок дегенде ондогон жумуш орундары пайда болмок. Кыргызстандыктардын үйүнө Кытай, Иран, Түркиядан келген килемдер эмес, ата мекендик өндүрүштөгү өзүбүздүн сапаттуу шырдак, кийиздер салынып калмак беле. Малчыларга кам көргөн аткаминерлер, азык-түлүк коопсуздугуна тынчсызданган мамлекеттик кызматкерлер, арзан, жеткиликтүү чийки затты кайра иштетүүгө эчак эле убакыт келген.

Малдын сөөгүн дагы иштетсек болмок

Ооз көптүрүп "мал киндиктүү жербиз, этсиз жашай албайбыз, жамандык-жакшылыкта мал сойбой кое албайбыз" деген республикада  азыркыга чейин малдын сөөгүн иштеткен бир да ишкана жок. Мисалы, азык-түлүккө колдонууга жараксыз болгон сөөктөрдөн короодогу тоок, үндүк, үйдөгү ит-мышыктардын курсагын тойгузуп, өсүшүнө көмөктөшө турган кошулмаларды даярдоого мүмкүн экендигин чарбакерлер билет. Анткени анын курамында кальций арбын, аны жеген үй жандыктарынын сөөгү бекем болуп, тез өсүшүнө өбөлгө болот. Жок дегенде биз ошону жолго салып алсак, айылдагы иттер жугунду ичсе дагы, шаардагы үй жаныбарларынын курсагын жергиликтүү продукция менен тойгузуп калат элек. Себеби азыр ошонун баары чет мамлекеттерден алып келинүүдө.

Бул элеттиктердин тизмектеген сунуштарынын айрымдары гана. Азыр айылдыктар эт, сүт багытындагы асыл тукумдуу малды гана багууга, сандан сапатка өтүүгө өтө кызыкдар. Сааган уйларынын сүтү, малынын эти жогору баада алынса, жайдыр-кыштыр тоодо жүрүп, жада калса бала-чакасын унутуп калган чабандарга өкмөт көңүл бурса дегенде эки көзү төрт.

31
Белгилер:
колумнистика, өндүрүш, кайра иштетүү, мал чарбасы, Кыргызстан
Тема боюнча
Токтогазиев: өкмөт фитосанитардык көзөмөлдү бизге берсе иретке келтиребиз
Быйыл Кыргызстанда эт көбүрөөк өндүрүлдү. Тогуз айдын жыйынтыгы