Тайлак баатырдын айкели. Архив

Тайлак баатыр жөнүндө 10 факты. 42 жашында тыңчынын колунан өлүм таап...

511
(жаңыланган 13:34 06.02.2021)
XIX кылымдын башындагы кыргыз элинин атактуу баатырларынын башкы сабында Ак-Талаа аймагынан чыккан Рыскул уулу Тайлак баатыр турат. Бул тарыхый инсандын эрдиги, кеменгерлиги, алпейим берешендиги, намыскөйлүгү, кайраттуулугу азыркыга чейин айтылып келет.

Бүгүн Sputnik Кыргызстан агенттиги окурмандарга Тайлак баатыр туурасындагы он фактыны сунуштайт.

Кыргыздардын көз карандысыздыгы үчүн күрөшкөн. Тайлак Рыскул уулу азыркы Ак-Талаа жана Тогуз-Торо райондорунун чегинде, Куртка деп аталган аймакта туулуп-жашап өткөн кыргыз элинин баатырларынын бири. Аны болжол менен 1796-жылдары жарыкка келип, 1838-жылдары каза болгон деп айтып келишет. XIX кылымдын биринчи жарымындагы кыргыз элинин көз карандысыздык үчүн болгон кыймылынын ири ѳкүлү.

Жыйырма жылдык милдет. Тайлак баатыр жыйырма жылга чукул аскердик жана баатырдык, башчылык турмушунда борбордук Тянь-Шанды жердеп турган кыргыздарды сырткы душмандардын басып алуусунан коргоп келген. Бул мезгилдери элине туу, таянар тоо, коргогон чеп болуп турган. Ал кездери ички ыйкы-тыйкы мамилелерден сырткары сырттагы коркунуч — Кокон хандыгы жана Цинь мамлекети бейпил турмуш менен эркиндикти колдон талашып турган. Жоо жолдо, коркунуч белде болгон заманда Тайлак баатыр Тянь-Шань аймагындагы элдин коопсуздугун камсыз кылууда өзүнүн миссиясын толук аткарган.

Торжественное мероприятие, посвященное открытию мавзолея и 220-летию Тайлак баатыра
© Пресс-служба правительства / Сабыр Аильчиев
Тайлак баатырдын реконструкцияланган күмбөзү

Кокон хандыгына жай бербеген Тайлак. Кокон хандыгы Тянь-Шань аймагындагы кыргыздарды "кыңк" дедирбей кармап туруу үчүн Ак-Талаанын Куртка өрөөнүнө сепил куруп, миңден ашык сарбаздын күчү менен элди эзип турган. Нарындыктар Кокондун эзүүсүнө каршы биринчи күрөшүн 1832-жылы Тайлак жана бир тууганы Атантайдын жетекчилиги менен жасайт. Бирок ал ийгиликсиз аяктайт. Тайлак кайрадан кол курап, Курткадагы сарбаздарга тынчтык бербей, эркин көнгөн эл ордого баш ийген эмес. Кокон хандыгынан Мадали хан жай бербеген Тайлакты туткундоо үчүн Арап башында турган аскер жиберип, чоң салгылаш Бычан жайлоосунда болгон. Кокондуктар 400дөн ашык сарбазынан ажырап, Тайлак баатыр белде кууп жетип, жекеме-жеке сайышта Арапты өлтүргөн. Ошондон бул күнгө чейин ал "Арап өлгөн жер" деп аталып калган.

1861-жыл. Куртка чебинде кырылган 39 элчи. Бул туурасында Төлөгөн Касымбековдун "Сынган кылыч" тарыхый романында баяндалган. Алымбек датка Кокондон, Мала хандан келген элчилердин бирөөнү (Алымкул Молланын кишисин) гана артка кайра тирүү коё берип, калган 39ун кырдырып, Нарын сууга таштаттырып жиберди деп жазылат.

Тарыхта. Төмөндө тарыхчы Ташмамбет Кененсариевдин Куртка чебинде кырылган 39 элчи боюнча берген түшүндүрмөсүн келтиребиз.

Узун-Агачтагы окуядан кийин Алымбектин кармашка кирбей койгон "күнөөсү" үчүн Малабек аны куугунтуктаган. Алымбек ордого келбестен Алайда калууга туура келген. Анын Коконго жүрүш жасайын дегени менен мүмкүнчүлүк болгон эмес. Ошондуктан аркалык туугандарынан жардам издөө жана бир топ саясий иштерди жүргүзүү үчүн 1861-жылы жазында кайрадан Нарын чөлкөмүнө жөнөп кеткен. Алымбектин тоолук кыргыз туугандарынын арасында аброюнун өсүп бара жаткандыгынан кооптонгон Малабек хан жарашуу үчүн аны ордого чакырган, бирок Алымбек Малабектин жиберген адамдарын өлтүртүп, алардын артынан келген кошуунду да талкалап таштаган. Бул окуя 1861-жылдын жай айында Куртка чебинин алдында болгон...

Бул Тайлак баатыр жердеген жана бийлеген аймак. "Тайлак", "Куртка" деген аттар элчилер кырылгандан кийин Кокон хандыгында денеге кирген тикенектей кабыл алынган.

Театрализованное шоу на торжественном мероприятии, посвященном 220-летию Тайлак баатыра
© Пресс-служба правительства / Сабыр Аильчиев
Тайлак баатырдын 220 жылдыгына арналган иш-чарадан көрүнүш

7 миң аскердин "желин" чыгарган. Тайлак баатыр эр жүрөк, кыраакы кол башчы катары өзүн көп кыйчалыш кырдаалдарда жогорку адамдык сапаттарга эгедер экендигин көрсөтө алган. 1825-жылы күз мезгилинде бейкут жаткан кыргыз айылдарына кыргын салган манжур-цын баскынчылардын Байан Бату генерал баштаган жети миң аскерден турган кошуунунун мизин кайтарган. Ак-Талаанын Кароо капчыгайындагы бул салгылаш кыргыз жоокерлерине даңк алып келген. Бул тууралуу тарыхчы Дөөлөтбек Сапаралиевдин жазганы бар. Бирок бир катар булактарда аскерлердин саны 500 деген маалыматтар да айтылып келет.

Жүрөктү өрттөгөн өлүм. Тайлак баатыр 1838-жылы 42 жашында Кокон хандыгынын тыңчылары тарабынан жиберилген дервиш кейиптүү тыңчынын уусунан көз жумган. Тарыхый материалдарда, көркөм чыгармаларда трагедиялуу бул окуя капыстан болгондуктан, элдин эсин эңгиретип, ал тургай эл башчылары да эмне болуп кеткендигин ошол замат түшүнбөй калган. Тянь-шандыктар чуру-чуу түшүп, кокуйлап калган учурда кесепеттүү дервиш эбак изин сууткан.

Баатыр жан таслим болгондон кийин Нарын өрөөнүндөгү тоолук кыргыздар, тилекке каршы, кайрадан Кокон хандыгына баш ийүүгө аргасыз болгон.

Театрализованное шоу на торжественном мероприятии, посвященное 220-летию Тайлак баатыра
© Пресс-служба правительства / Сабыр Аильчиев
Тайлак баатыр жыйырма жылга чукул аскердик жана баатырдык, башчылык турмушунда борбордук Тянь-Шанды жердеп турган кыргыздарды сырткы душмандардын басып алуусунан коргоп келген.

Тартылбай калган тарыхый тасма, саргайып жаткан сценарий. Мындан беш жыл мурда ошол кездеги президент Алмазбек Атамбаевдин жарлыгы менен "Тарых жана маданият жылындагы" негизги иш-чаралардын бири Тайлак Рыскул уулунун 220 жылдыгын республикалык деңгээлде белгилөө чечими кабыл алынган. Анын алкагында да окумуштууларга бул инсандын өмүрү, ишмердүүлүгү, кыргыз элинин эркиндиги, жеринин бүтүндүгү үчүн болгон күрөшү тарыхый аспектиде изилдөө иштерин активдештирүү максаты коюлган. Баатырдын күмбөзү оңдолгон. Дагы бир маанилүү иш — Тайлак баатыр туурасында толук метраждуу көркөм тасма тартуу чечими кабыл алынган. Сценарий жазылып, тасма тартууга даярдык башталган. Аны Садык Шер-Нияз, Каныбек Иманалиев жана Бакыт Турдубаев жазган. Болочок картинанын режиссёрун тандоого сынак да жарыяланган. Бирок өкмөт акча бөлбөй жана атайын комиссия тарабынан режиссёр тандалбай калгандыктан, тарыхый кино тартылбай калгандыгын ошондо "Кыргыз фильм" киностудиясын жетектеп турган Гүлмира Керимова айткан. Учурда толук метраждуу тарыхый фильм тартууга сценарий даяр болгону менен башка маселелер анын жаралышын тушап турат.

Торжественное мероприятие, посвященное открытию мавзолея и 220-летию Тайлак баатыра
© Пресс-служба правительства / Сабыр Аильчиев
Тайлак Рыскул уулу азыркы Ак-Талаа жана Тогуз-Торо райондорунун чегинде, Куртка деп аталган аймакта туулуп-жашап өткөн

Кыска метраждуу "Тайлак баатыр" фильми. Бул күндөрү Тайлак Рыскул уулу туурасында кыска метраждуу кино Нарын облустук Муратбек Рыскулов атындагы академиялык музыкалык драма театрынын артисттеринин күчү менен экрандаштырылууда.

  • На съемках короткометражного фильма про Тайлак баатыра в селе Куртка Нарынской области
    Съемки короткометражного фильма про Тайлак баатыра
    © Фото / Нарынский областной академический музыкальный драматический театр имени Муратбека Рыскулова
  • Актеры Нарынского областного академического музыкально-драматического театра им. Муратбека Рыскулова во время съемок исторического фильма Тайлак баатыр
    Съемки исторической фильма "Тайлак баатыр"
    © Фото / предоставлено Жолдошбеком Жанжигитовым
  • На съемках короткометражного фильма про Тайлак баатыра в селе Куртка Нарынской области
    Съемки короткометражного фильма про Тайлак баатыра
    © Фото / Нарынский областной академический музыкальный драматический театр имени Муратбека Рыскулова
1 / 3
© Фото / Нарынский областной академический музыкальный драматический театр имени Муратбека Рыскулова
Съемки короткометражного фильма про Тайлак баатыра

Сценарийин тарых илимдеринин кандидаты Кайнарбек Бийлибаев жана Муратбек Рыскулов атындагы Нарын облустук академиялык музыкалуу драма театрынын жетекчиси Жолдошбек Жанжигит уулу жазган. Режиссёру — Медин Учукеев. Тайлак баатырдын ролун Жолдошбек Жанжигит уулу аткарган.

Баатырдын изин изилдегендер. Тайлак баатыр тууралуу маалыматтарды алгач жазгыч акын Тоголок Молдо, Абдыкалык Чоробаев эл оозунан жыйнап калтырган. Кийинчерээк тарыхчы жана этнограф, кыргыз элинин чыныгы тарыхын жазуу үчүн көп эмгек кылган профессор Сабыр Аттокуров атайын эмгек жазган. Мындан тышкары, Жумалы Байдилдеев изилдеген. Ал эми жазуучу Шүкүрбек Бейшеналиев "Тайлак Баатыр" тарыхый чыгармасын жараткан.

Маалыматтардын бир катарлары интернеттеги ачык булактардан алынды.

 

511
Белгилер:
тыңчылык, Тайлак баатыр, Тянь-Шань, Нарын облусу, Кыргызстан
Тема:
Кыргыздын көркөм өнөрү, белгилүү инсандары жөнүндө фактылар (381)
Тема боюнча
Далай ажалдан калган тилчи. Окумуштуу Кусеин Карасаев тууралуу 9 факты
41 жашында атылып, 19 жылдан кийин акталган. Баялы Исакеев тууралуу 9 факты
Автосалонда киши. Архив

Жаңы автоунаа сатып алууда айдоочулар беш нерсени эске алышы керек

19
Автоунаа чыгарган компания жана заводдор менен келишими жок иштеген сатуучулар жоопкерчилик албай турганы эскертилди.

БИШКЕК, 26-фев. — Sputnik. Айдоочулар жаңы автоунаа сатып алууда беш нерсени эске алышы керектигин РИА Новости жазды.

Адистердин айтымында, биринчи кезекте унаа чыгарган компания жана заводдор менен келишими жок иштеген сатуучулардан (дилер) качуу керек. Себеби кийин көйгөйлөр болсо аларды жоопкерчиликке тартууга мүмкүн эмес.

Экинчиден, компанияда токтоп турган жаңы унаалардан албай эле, өзүңүздүн атыңызга буюртма кылып күтө турган оң. Себеби ашыкча эле опцияларга каражат кетиши мүмкүн.

Документтерди толтурууда майда-чүйдөсүнө чейин көңүл бурууга чакырды.

Ошондой эле адистер автоунаанын баасы, алып кетүү убактысы жана дилердин жоопкерчилиги тууралуу кенен маалымат алууга кеңеш берген.

Мындан тышкары, автокөлүктү сатып алууда арзандатуулар тууралуу сурап, машинанын алды-артын кылдат текшерүүнү эскертишкен.

19
Белгилер:
кеңеш, сатуу-сатып алуу, айдоочу, унаа
Тема боюнча
Бишкектеги автомектептердин тизмеги. Шарты жана баалары
Кышында унаадагы күйүүчү майды үнөмдөөнүн жолу айтылды
Кыз төшөктө уктап жатат. Архив

Косметолог уйкунун сулуулук менен байланышын айтып берди

27
Дарыгер белгилегендей, жакшы уктоо үчүн жаздыкты туура тандоо зарыл. Эгер жаздык туура тандалса, уйку учурунда моюнда кан айлануу жакшы жүрүп, эртең менен адам шишибей, башы оорлошпой ойгонот.

БИШКЕК, 26-фев. — Sputnik. Медицина илимдеринин доктору, дарыгер, дерматолог-косметолог Светлана Жабоева теринин эрте картайып кетүүсүн алдын алуу үчүн толук кандуу уйку маанилүү экенин, канча саат, кандай абалда уктоо керектигин айтып берди. Бул тууралуу "Известия" басылмасы жазды.

Дарыгер белгилегендей, жакшы уктоо үчүн жаздыкты туура тандаш керек. Эгер жаздык туура тандалса, уйку учурунда моюнда кан айлануу жүрүп, эртең менен адам шишибей, башы оорлошпой ойгонот.

Косметологдун айтымында, жаздыктын баары эле жарай берет. Болгону анын бийиктиги ийиндин көлөмүнүн жарымынан кичине болбошу керек. Ал адамдын кандай абалда уктаганы, алсак, чалкасынан, көмкөрөсүнөн, капталынан жатканы да өтө маанилүү экенине токтолгон.

"Ыңгайлуу жатып уктоо абдан маанилүү. Эң башкысы — көмкөрөңөр менен бетти жаздыкка коюп жатпагыла! Эгер моюнда остеохондроз болсо, анда сөзсүз түрдө туура абалда жатууга көңүл буруңуз", — деген адис.

Косметолог сулуулукту сактап, теринин жакшы абалда болушу үчүн уйку дагы маанилүү экенин белгилеген. Эгер уйку канбай калса, анда ал организмдеги зат алмашуу процесстерине таасирин тийгизет. Ошол себептен уйку жети сааттан кем болбошу керектигин айткан.

Дерматолог ошондой эле жатарда суусундукту көп ичпөөнү эскерткен. 

27
Белгилер:
бет, сулуулук, тери, уйку, кеңеш, косметолог, дерматолог
Тема боюнча
Марипов: уйкунун бир цикли 90 мүнөттү түзүп, таң аткыча беш ирет кайталанат
Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармония. Архив

Жаздын алгачкы айы мартта филармонияда кандай концерттер болот. Программа

0
(жаңыланган 09:09 26.02.2021)
Жаздын алгачкы айында борбор калаанын тургундары жана коноктору үчүн бир нече концерттик программалар уюштурулган.

БИШКЕК, 26-фев. — Sputnik. Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармония март айындагы репертуарын жарыялады.

Майрамдарга бай жаздын алгачкы айында борбор калаанын тургундары жана коноктору үчүн бир нече концерттик программалар уюштурула турганы маалым болду.

  • 1-март — Аялдар конгрессинин 8-мартка карата майрамдык концерти. Башталышы саат 18:00;
  • 2-март — Александр Островскийдин "Шальные деньги" комедиялык пьесасын Россиянын артисттери аткарат. Башталышы 18:30;
  • 3-март — "Билим берүүнүн инновациялык борбору" компаниясынын "Франшиз" форуму. Башталышы 10:00.
  • 3-март — Кыргыз улуттук филармониянын камералык оркестринин майрамдык концерти. Башталышы 17:00;
  • 5-6-март — Филармониянын чыгармачыл жамааты жана солисттеринин 8-март - Аялдардын эл аралык майрамына карата "Жаздын көркү сени менен башталат, жашоо жарык сен бар үчүн аялзат!" аттуу концерти. Башталышы 18:30;
  • 7-8-март — КРдин эмгек сиңирген артисти Аалы Туткучев жетектеген "Эл ырчысы Эстебес" фольклордук тобунун "Ааламдан кең, апа сенин бешигиң" аттуу концерти. Башталышы 18:00;
  • 9-март — Нурхат Догдурбек уулунун концерти. Башталышы 18:30;
  • 11-март — "Досум-Үсөн" эстрадалык ансамблинин концерти. Башталышы 18:30;
  • 13-март — "Улыбка" элдик үлгүлүү балдар хореографиялык ансамблинин концерти. Башталышы 18:00;
  • 14-март — "Жылдын мыкты чоң энеси" сынагы. Башталышы 18:00;
  • 15-март — балдардын сулуулук сынагы. Башталышы 18:00;
  • 16-17-март — КРдин эмгек сиңирген артисти Сыймык Бейшекеевдин концерти. Башталышы 18:30;
  • 18-март — "Сармерден" теледолбоору. Башталышы 18:00;
  • 19-март — Нооруз майрамына арналган майрамдык концерт. Башталышы 17:00;
  • 20-март — Нооруз майрамына арналган майрамдык концерт. Башталышы 18:00;
  • 21-март — куудул Борончу Кудайбергеновдун концерти. Башталышы 18:00;
  • 26-март — "Манас" камералык оркестринин концерти. Башталышы 18:30;
  • 27-март — "Феникс Мира" ишканасынын кызматкерлери үчүн концерт. Башталышы 13:00;
  • 28-март — айтыш, башталышы 18:00;
  • 30-31-март — эстрада ырчысы Мирлан Баековдун концерти. Башталышы 18:30;
0
Белгилер:
ырчы, программа, концерт, филармония
Тема боюнча
Интернет жылдызына айланган Байзак ырчы: аябай толкунданып жатам...
Алтынайдан Курманжан даткага чейинки жол. Жамал Сейдакматованын кинодо калган элеси
Кыргызстандагы музейлер Көчмөндөр оюндарына даярдана баштады