Жайлоодо жайылган мал. Архив

Кыргыздар качан мал багып баштаганы аныкталды! Археологдун кызыктуу маеги

614
(жаңыланган 18:02 26.04.2021)
Кыргызстандын аймагында мал чарбачылыгы 8 миң жыл мурун пайда болгонун жергиликтүү археологдор чет элдик адистер менен чогуу аныктай алды.

Изилдөөгө катышкандардын бири, тарыхчы-археолог, Борбор Азиядагы Америка университетинин доценти Аида Абдыканова мындай жаңылыкты окуу китептерине жазса болот дейт. Адис менен Sputnik агенттигинин кабарчысы маектешкен.

Историк-археолог, доцент Американского университета в Центральной Азии Аида Абдыканова
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Кыргыздар качан мал багып баштаганын аныктаган тарыхчы-археологдордун бири Аида Абдыканова

— Изилдөө иштери качан башталган?

— Окумуштуулар 2014-жылдан бери Баткендеги Обишир үңкүрүн изилдеп келишет. Ар кайсы жылдары жаныбарлардын сөөгүн табышкан. Бирок сөөктөрдүн кайсы жылга таандык экенин билүү үчүн узакка созулган жана кымбат анализ жасалышы керек эле. Аларды Кыргызстанда ишке ашыруу мүмкүн эмес. Ошондуктан изилдөөгө Новосибирскинин Археология жана этнография институтунан Светлана Шнайдер, АКШнын зооархеологу Уильям Тейлор жана башка чет өлкөлүк адистер көмөктөштү.

Натыйжада анализге жиберилген сөөк 8 миң жыл мурун өлгөн кой менен эчкиники болуп чыкты. Ушундан улам Кыргызстандын аймагында эл жаныбарларды качан короого бага баштаганын билүүгө болот. Буга чейин 4 миң жыл мурун мал чарбачылык менен алектенгени айтылып келген. Көрсө андан эрте болуптур. Ушундай маалыматтардан улам бизде неолит —  жаңы таш доору болгонун билүүгө болот. Буга чейин аныктала элек болчу.

Историк-археолог, доцент Американского университета в Центральной Азии Аида Абдыканова с членами команды
© Фото / Аида Абдыканова
Абдыканова: буга чейин кыргыздар 4 миң жыл мурун мал чарбачылыгы менен алектенгени айтылып келген. Көрсө андан эрте — 8 миң жыл мурун болуптур

— Биздин мамлекетте жок изилдөөлөр тууралуу кенен кеп кылсак.

— Zoomss ыкмасы менен сөөктүн коллагенинен алар кой менен эчкиге таандык экени аныкталды. Тиштери аркылуу жашын жана качан союлганын билдик. Бардыгы тең кеч күздө союлуптур. Көчмөн эл ушул убакта мал соёт эмеспи. Ушул дагы бизге жакшы факты болуп калды. Ошондой эле Германиядагы Макс планк институтуна жаныбарлардын ДНКсын изилдөөгө жибердик, бирок койдун эле анализи чыгып калды. Натыйжада ал А гаплогруппага киргени билинди, тагыраагы, эң эле байыркы койлордун бири экени аныкталды. Болжолу менен 10 миң жыл мурун жашаса, бизге 8 миң жыл мурда келип жатат. Койлорду айдап келишкенби же эл менен кошо келгенби, белгисиз. Алар Батыштан Борбор Азияга келди, андан ары Кытайга өтүп кеткен болушу мүмкүн.

Негизи үй жаныбарлары биринчи Жакынкы Чыгыштагы Иран менен Иракта багылып, тараган деп айтылат. Мисалы, азыр биздин ажырагыс азыктарыбыз болгон арпа менен буудай деле бир жерде өстүрүлүп, анан дүйнөгө жайылган да.

Биз, кыргыздар, өзүбүздү көчмөн эл деп ойлойбуз. Окумуштуулар да Казакстан менен Өзбекстанга салыштырмалуу тоолуу, жапайы жер деп ойлошот. Бирок бир жерде отурукташып, мал багып, дыйканчылык менен алектенгенбиз деп айтууга болжолдуу маалыматтар бар. Биздин археологдор эрте коло доорундагы эстеликтерден арпа менен буудайдын калдыгын табышкан. Эми ага терең изилдөө керек.

Мындан тышкары, бизде Кытай сыяктуу тоолордун бетин бөлүп-бөлүп өсүмдүк өстүргөн жерлер бар. Аларды бирөө жасаган да. Көлдүн Тосор айылында азыркыга чейин байыркы чоң арыктарды жергиликтүүлөр колдонуп келет.

Один их археологических находок доцента АУЦА Аиды Абдыкановой
© Фото / Светлана Шнайдер
Абдыканова: чет мамлекетке анализге жиберилген сөөк 8 миң жыл мурун өлгөн кой менен эчкиники болуп чыкты

— Бул жаңылыктарга мамлекет кандай көңүл буруп жатат?

— Илимдер академиясынын Тарых институтунун талаа изилдөө комитетине презентациялаганбыз. Азыр кесиптештер арасында таң калууну жана талкууну жаратып жатат. Чет элдик окумуштуулар деле бизде ушундай ачылыштар болоруна ишенген эмес. Мындай илимий ишти калкка түшүндүрүү кыйыныраак. Ошондуктан ЖМК аркылуу жаңылыкты таратып жатабыз.

— Кой менен эчкилердин кайсы породага таандык экенин биле алдыңыздарбы? Себеби Тажикстан гиссар койлор бизден чыккан деп айтып келет экен.

— Гиссар тууралуу генетикалык изилдөөдөн кийин так айтуу мүмкүн. Менимче, бул породадагы койлор деле изилдене элек, факты жок эле талаш-тартыш болуп жаткан болушу ыктымал. Баткендин Обишир эстелигинде сөөгү табылган койлордун тукуму Ovis aries экен. Алардын жүнү калың, аппак келет, куйругу кадимкидей эле.

Историк-археолог, доцент Американского университета в Центральной Азии Аида Абдыканова
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Тарыхчы-археолог: мындай илимий ишти калкка түшүндүрүү кыйыныраак. Ошондуктан ЖМК аркылуу жаңылыкты таратып жатабыз

— Макала эмне себептен жергиликтүү басылмаларга эмес чет элдик Nature Human Behavior сайтына жарыяланды?

— Улуттук илимдер академиясы атайын илимий журнал чыгарып турчу, бирок каражаттын аздыгынан токтоп калды. Катардагы ЖМКга илимий макаланы берүү кыйын, себеби материал көлөмдүү болгондуктан кыскартылып кетет. Ошондуктан англис тилинде Nature Human Behavior журналына берүүнү туура көрдүк.

— Каржылоо жагы кимдин мойнунда болду?

— Кыргызстанда археологиянын акчасы аз, адистер да жетишсиз. Обиширдеги изилдөөнү Новосибирск институту каржылады. АКШ менен Германияга анализдерди бекер жасатуу үчүн долбоор жазганбыз. Мындайча айтканда, жакшы изилдөөлөрдү жүргүзүү үчүн чет элдик адистер менен иштешүү керек.

— Сиздерге акы төлөнүп берилдиби?

— Изилдөө бул кызыгуу да. Өзүң үчүн, өлкө үчүн иштейсиң. Тарыхчы-археологдун баары эле окуу жайларда мугалим. Университет бизди изилдөөлөргө жөнөтүүдө уюштуруучулук иштерин аркалайт. Ошондуктан айлык эле алабыз.

Один их археологических находок доцента АУЦА Аиды Абдыкановой
© Фото / Светлана Шнайдер
Абдыканова: Кыргызстанда археологиянын акчасы аз, адистер да жетишсиз. Жакшы изилдөөлөрдү жүргүзүү үчүн чет элдик адистер менен иштешүү керек

— Мындай иштерди жүргүзүүгө уруксат аласыздарбы?

— Улуттук илимдер академиясы уруксат кагаздарын берет. Мыйзамсыз бир да жер казылбайт. Азыр, мисалы, Токтогул суу сактагычына барып ар ким казып жатканы туура эмес, муну токтотуш керек. Эл алтынга кызыгышы мүмкүн, бирок ал жакта кен байлык деле жок. Көп болсо шакек, иймек чыгар, андан байып деле кетишпейт.

— Мындайча айтканда, Токтогул суу сактагычынын тартылып кеткен жерлеринде кен байлык жок турбайбы?

— Ар бир доордун өзгөчөлүгү бар. Сак доорунда маркумду идиш-аяк, тамак-аш, жаныбары, кийим-кечеги, алтын-күмүшү менен көмүшкөн. Ошол учурдан бери эле уурдалып келе жатат. Жакында табылган Беловодское айылындагы коргонду да бир нече жолу талкалап, ичинен казып кетишиптир.

— Баса, ошол Чүйдөгү коргон азыр эмне болду? Күзүндө сууктап кеткендиктен изилдөө иштерин токтото турабыз дедиңиздер эле?

— Бул өлкөдө казылган төртүнчү же бешинчи чоң коргон. Бирок Беловодское айылындагы көрүстөндүн ичинин жасалышы жана айланасын курчаган сегиз шакекче башкалардан айырмаланып турат. Ичинен малдын, адамдын сөөктөрү, идиш-аяктар чыккан. Кенен маалымат алуу үчүн сөөктөрдү ДНК анализге жибергенбиз.

Учурда коргон ачык эле турат, каалоочулар барып көрсө болот. Бирок тарыхый жерге этият мамиле кылышса деп суранып кетер элем. Ал жакка ишкана курам деген ишкер тарыхый жерди курчап берем деп жатат. Андай учурда деле экскурсиялар уюштурулат.

— Алдыда кандай пландар бар?

— Обиширдеги изилдөөбүздү улантабыз, ал жактагы дагы башка сөөктөрдү изилдөөгө берип, жыйынтыгын күтүп жатабыз. Бул изилдөөнүн башталышы гана деп айтсак болот.

Историк-археолог, доцент Американского университета в Центральной Азии Аида Абдыканова
© Sputnik / Жоомарт Ураимов
Абдыканова: изилдөө бул кызыгуу да. Өзүң үчүн, өлкө үчүн иштейсиң

Мындан тышкары, ушул жайда Светлана Шнайдер жана Уильям Тейлор менен Алай тоолоруна баралы деп жатабыз. Ал жак муз, суук болгон жерде органика да жакшы сакталат.

Андан сырткары, мезеолит дооруна таандык Нарындагы "Айгыр-Жал 2" деген эстеликте казуу иштерин улантыш керек. Ал жакта адамдар 14 миң жыл мурун жашаган болушу мүмкүн. Ал кезде Нарындын аймагы жылуу болгон, анан сууктаганда кишилер башка жакка көчүп кетишкен.

10 жылдан бери эстеликти сактоо жумуштарына күч кетип жатат. Мында тарыхый жерлерди аныктап, маалымат топтоп, картасын түзөбүз. Азыр сактап койсок кийин шашпай изилдеп алабыз.

614
Белгилер:
изилдөө, эчки, кой, мал чарбасы, эстелик, Баткен, Кыргызстан
Тема боюнча
Бишкектен анча алыс эмес жерде балбал таш табылды. Сүрөт
Енисейди бойлой Барсбектин мүрзөсүн издегенде... Юлий Худяков менен маек
Жаан учурунда киши кол чатыр менен бара жатат. Архив

Жума күнүнө карата аба ырайы

2
7-майга караган түнү температуранын жогорулашына жана күтүлүп жаткан нөшөрлүү жаан-чачынга байланыштуу суунун деңгээли кескин көтөрүлүп, тоолуу райондордо сел жүрүшү ыктымал.

БИШКЕК, 6-май. — Sputnik. Жума күнү күндүз өлкөнүн көпчүлүк аймактарында жаан жаап, бийик тоолуу райондордо кар жаашы күтүлөт. Бул тууралуу Кыргызгидромет билдирди.

Батыштан соккон шамалдын ылдамдыгы секундасына 4-9 метрге жетет.

Абанын температурасы Чүй, Талас облустарында +21…+26, Ош, Жалал-Абад, Баткен аймактарында +24…+29, Ысык-Көлдө +19…+24, Нарын өрөөнүндө +20…+25 градусту көрсөтөт.

Бишкек жана Ош шаарларында мезгил-мезгили менен жамгыр жаашы мүмкүн. Күндүн табы борбордо +24…+26, Ош шаарында +25…+27 градус болору боолголонду.

2
Белгилер:
Кыргызстан, май, аба ырайы
Тема боюнча
Жаан жаайбы? Дем алыш күндөргө карата аба ырайы
Төкмө акын Эламан Келдибеков

"Бала Барпы" Эламан акын: Баткен коогасында үйдө 60тан ашык киши жашады

201
(жаңыланган 20:10 06.05.2021)
Баткендик төкмө акын Эламан Келдибековду коомчулук “бала Барпы” деп да атап келишет. Ал Барпынын обонуна салып, айтышка улуу акындын ыкмасы менен түшөт.

Sputnik Кыргызстан агенттиги төкмө акын Эламан Келдибеков менен кабарлашып, акындын туугандарынын ал-жайын сурап, өнөр туурасында аз-маз баарлашкан элек.

Акын учурда Москва шаарында иштеп жүрөт.

— Азыр Россияда турбайсызбы?

— Мен азыр Россиянын Москва шаарында жүрөм. Абалым кудайга шүгүр, иштеп жатам. Былтыр 28-декабрда келгем. Жаңы жылды бул жактан тостум. Москвага келген себебим, иштеп, акча таап, анын үстүнө жер көрөйүн деп да ойлодум. 

— Акындык дайыма изденүүнү талап кылат эмеспи. Өнөргө убакыт табылып жатабы?

—  Бул жактагы мигранттар да мени көрүп “Бул да бизге окшоп иштегени келиптир. Өнөрү калып кетет го”, — деп ойлошот. Айрымдары ачык эле сурайт, бирок өнөр эч качан калбайт. Анткени аны атайын үйрөнүүгө болбойт эмеспи. Бул да тубаса кудайдан берилген талант. Анан жоопкерчилик жагы да бар. Заманыбыздын залкары болгон Элмирбек Иманалиевдин да шакирти болуп калдык. Бул акындык өнөрдүн алдындагы жоопкерчиликти эки эсе көбөйтөт. Муну менен катар төкмөлүктү өрчүтүп, мокотпой алып жүрүү үчүн бир гана китеп окуп, үйдө отуруу керек эмес. Үйрөнүүнүн жолдору көп, акын көз менен көрүп, кулак менен угуп, сезип да үйрөнөт. Ошол себептен бул жактан да изденүүнү токтотпой, чыгармачылык менен катар ишимди алып кетүүдөмүн десем болот.

Баткенский акын-импровизатор Эламан Келдибеков
© Фото / Нурлан Темирбек уулу
Баткендик төкмө акын Эламан Келдибековду коомчулук “бала Барпы” деп да атап келишет. Ал Барпынын обонуна салып, айтышка улуу акындын ыкмасы менен түшөт

— Баткендин кулуну болосуз. Акыркы кандуу окуя, тажиктердин кол салуусун сиз кандайча уктуңуз?

— Мен Лейлек районунун Маргун айылынан болом. Биздин айыл Арка, 60 жылдык, Максат айылдары менен чектеш. Кечээки окуялар ушул айылдарда болду. Ал айылдын тургундары биздин айылга качып келишкен экен. Коңшулардын чектеш айылдарында жашаган карапайым эл менен буга чейин алакабыз бар эле. Алар биздин базарга, биз алардыкына барып соода кылып турган кез болгон.  Ошондой эле коңшу тажиктер менен талаш-тартыш, кагылыштар мурунтан эле болуп келген. Бирок ушул жолкусунда абдан оор болду. Тажикстандын  атайын даярданганын көрдүк. Ушундай мыкаачылык менен басып кирип, тынч жаткан элдин канын төгүп, мал-мүлкүн талоонго алышты. Муну менен эле жөн калбай, кайра бизди сотко берип койгонуна аргасыз баш чайкайсың. Ушунчалык бетсиздикке ишенбей да кетет экенсиң. Кыжырым келди. 

Баткенский акын-импровизатор Эламан Келдибеков
© Фото / Нурлан Темирбек уулу
Төкмө акын Эламан Келдибеков: заманыбыздын залкары болгон Элмирбек Иманалиевдин да шакирти болуп калдык. Бул акындык өнөрдүн алдындагы жоопкерчиликти эки эсе көбөйтөт

— Ушул окуяга чейин сиз чек ара боюнча оюңузду билдирип, Камчыбек Ташиевге да жооп кайтарган ырыңыздын видеосу социалдык тармакта кенен тарап, талкуу жараткан... 

— Чек ара боюнча былтыр да социалдык тармак аркылуу кайрылуу жасагам. Быйыл да өзүңүздөр көргөндөй жогорку жакка кайрылдым. Бул, биринчиден, акындык парзым, экинчиден, ушул өлкөнүн жаранымын. Үчүнчүдөн, Баткендин баласы болгондугум үчүн чек ара темасында көбүрөөк кайрылууга туура келет. Себеби акын болуп туруп элдин үнүн айтып чыкпасам, жеткирбесем, менин эмнем акын? Бул кайрылуумду туура эле кылдым деп ойлойм. 

Ушу тапта:

“Баткендин эли баатыр эл

Таш менен коргойт чектерин.

Тажиктер бизге үйрөттү

Таш доору өтүп кеткенин”, — деген саптар келип жатат.

— Ата-энеңиз Баткендеги каргашалуу окуяда жабыркашкан жокпу, баары жакшыбы?

— Негизи абдан коркушкан экен. Кандуу окуя башталганда үйдө чек арага жакын айылдардан качып келген 60тан ашык адам жашаптыр. Азыр апам бар, атам мен беш айлык кезимде каза болуп калган. Өзүм алты бир туугандын кичүүсүмүн. Туугандарымдын бардыгы айылда турушат. Кудайга шүгүр, азыр баары тынч.

Баткенский акын-импровизатор Эламан Келдибеков
© Фото / предоставлено общественным фондом "Айтыш"
Төкмө акын Эламан Келдибеков: устатыбыз Элмирбек Иманалиевден көп нерсе үйрөндүк. Ал кишинин өткөнүнө бир жылдан ашып калды. Бирок ушу кезге чейин устатыбыз дайыма биз менен жүргөндөй эле сезиле берет

— Сиз негизинен комуз чертпей, өзгөчө стилде ырдайсыз. Муну атайын тандап алдыңыз беле же башынан ырдоо техникаңыз ушундайбы?

— Барпы атабыздын стилинде ырдайм. Ошол себептен эл да мени “Бала Барпы”, “Жаш Барпы” деп коюшса керек. Негизинен комузу жок айтышуу комуз менен төккөнгө караганда бир аз оор. Анткени кээде эки саптын же төрт саптын ортосунда комуз чертип турууга болот. Барпы атабыздын стилинде ырдоодо тездик, ыкчам ойлонуп төгүү керек. Айтыштарымда кээде ырдап жатып эле токтоп калып, эл мени, мен элди карап туруп калган ирмемдер кездешет. Бирок мындай стилде ырдоо өзүмө жагат. Айтыштардын биринде кадимки Түгөлбай Казаков агабыз “ушинтип ырдап көрчү, сага жарашса керек” деп ушул обонду сунуштаган. Ырдап көрдүм, мага абдан жакты.

— Комуз черткенди билесизби?

— Комуз жагына келгенде элдин оозун ачырып күү черте ала турган комузчу эмесмин. Бирок акындыктын деңгээлинде чертем.

Баткенский акын-импровизатор Эламан Келдибеков
© Фото / предоставлено Эламаном Келдибековым
Төкмө акын Эламан Келдибеков: кандуу окуя башталганда үйдө чек арага жакын айылдардан качып келген 60тан ашык адам жашаптыр

—  Айтылуу акын Элмирбек Иманалиевди устатым деп калдыңыз. Ал кишиден эмне ала алдыңыз?

—  Устатыбыз Элмирбек Иманалиевден көп нерсе үйрөндүк. Устат шакиртине эмне үйрөтүшү керек болсо, билгенинин баарын шакирттерине берип кетти деп айта алам. Ал кишинин өткөнүнө бир жылдан ашып калды. Бирок ушу кезге чейин устатыбыз дайыма биз менен жүргөндөй эле сезиле берет. Анын айткандары бүт шакирттеринин эсинде. Бизге “өнөр менен иштегиле, өнөрдү хобби эмес, кесип кылгыла” деп айткан сөздөрү бар. Менимче, бардык шакирттери устаттын ушул сөзүн жерде калтырбай, аракетин жасап өнөрдүн артына түшүп, тынбай изденип келе жатышат. Карап отурсам, жыйырмадан ашык балага төкмөлүктүн сырларын ачып берип кетиптир. Азыр алыста болсом дагы устатыбыздай болгонго, анын адамдык сапатын алып жүрүүгө аракет кылам.

— Ал жакта жүрүп төкмө акындар менен байланышты үзгөн жоксузбу?

— Төкмө акындардын баары менен мамилем жакшы. Сүйлөшүп, кабар алышып турабыз. Кечээки Баткен окуясында баары чалып, Whatsapp аркылуу жазып “үй-бүлөң тынчпы?” деп сурап турушту. Негизи устатыбыздын эң аз сүйлөгөн жана аз суроо берген шакирти мен элем (күлүп). Кээ бир адамдар акын болсо эле көп сүйлөйт деп ойлошот. Бирок мени менен иштешип же жанымда жүрүп калгандар “абдан аз сүйлөйт экенсиң, кишини зериктирип жибердиң” деп нааразы болуп калышат. Болгон мүнөзүм ошондой.

Баткенский акын-импровизатор Эламан Келдибеков
© Фото / Жанылай Кекеева
Төкмө акын Эламан Келдибеков: комуз жагына келгенде элдин оозун ачырып күү черте ала турган комузчу эмесмин. Бирок акындыктын деңгээлинде чертем

— Акын кайда болсо да коомдун күрө тамырын сезе билет эмеспи. Россиядагы мигранттардын жашоосу сизге кандай таасир калтырды?

— Коомду, андагы көйгөйлөрдү көргөндө оозуңа куюлушуп ырларың келип турат. Россияда кыргыздар абдан көп экен. Досторума айтсам “пандемияга байланыштуу бул дагы азайып калганы, мындан да көп болчу” дейт. Кыргызстандагы кыргыздарга караганда иштеп, мамлекеттин сыртында жүргөн мекендештерде патриоттуулук сезим эки эсе күчтүүрөөк экен деп ойлоп калдым. Негизи Россияга жөнөп жатканда орус тилин үйрөнүп келейин деген да оюм болгон. Себеби тилди жакшы билчү эмесмин. Анан бул жакка келсем баары эле кыргыз. Дүкөнгө кирсең, таксиге түшсөң, ишке барсаң деле кыргыздар. Кыргызча эле сүйлөп жүрөм (күлүп). Жумушта бухгалтер орус кызы. Аны менен түшүнүшө албай күлкүлүү окуялар болду. 

201
Белгилер:
Эламан Келдибеков, окуя, Мигрант, Россия, өнөр, Баткен, төкмө акын
Тема боюнча
Комузчу Бердибекова: күүлөрүн нотага түшүргөндө Нурак агай катуу толкунданган