* ЫРЧЫ * АЙТУРГАН * ЭРМЕКОВА *
Кыргызстандык ырчы Айтурган Эрмекова. Архив

Ырчы Айтурган Эрмекова: Гүлшайыр Садыбакасовадан темирдей бекем болууну үйрөндүм

1121
Чыгыш ырларын мыкты аткарып күйөрмандарын кубантып келе жаткан ырчы кыз Айтурган Эрмекованы кыргызстандыктар той-топур, жакшылыктарына көп чакырышат. Айтурган учурда Рыспай Абдыкадыров атындагы Ош облустук филармониясында эмгектенет.

Убагында "Кыз-Бурак" тобунда ырдап, Гүлшайыр Садыбакасованын тарбиясын алган Айтурган Эрмекова менен Sputnik Кыргызстан агенттигинин кабарчысы ырчы менен чакан маек даярдаган.

— Ошто аябай таанымал экенсиз, борборго келип турасызбы?

— Бишкекте деле күйөрмандарым арбын. Болгону Ошто тойго чакыруулар, концерттер көп болгондуктан бошобой, борборго көп келе албай калам. Бирок убакыт болуп калганда Бишкекке да барып, чакырган медиаларга интервью берип, тойлорго катышып келем.

Кыргызская певица, бывшая участница группы Кыз-Бурак Айтурган Эрмекова
© Фото / Кубанычбек Молдокулов
Айтурган Эрмекова: Бишкектеги кесиптештеримдин "сенде талант бар, өзүңчө ырдап чыгышың керек" деген кеңеши менен жеке ырчы болуп кеттим.

— Музыкалык билимиңиз барбы?

— Музыкалык окуу жайда окуган эмесмин. Бирок вокалдан өз алдымча алты ай сабак алгам. Мектепте 8-классымда эле "Кыз-Бурак" тобуна келип, алгач ирет сахнага да аталган топтун курамында чыккам. Келишимим бүткөнгө чейин беш жыл топто ырдадым. Кийин Бишкектеги кесиптештеримдин "сенде талант бар, өзүңчө ырдап чыгышың керек" деген кеңеши менен жеке ырчы болуп кеттим. Бирок "Кыз-Бурак" тобунда ырдап жүргөндө Гүлшайыр Садыбакасова, Кенже Дүйшеева эжелер беш жыл бою бизге туура ырдоодон тарта сахнада өзүн кандай алып жүрүү керек экендигине чейин үйрөтүшкөн. Бардык ырчы болууга керектүү сабакты "Кыз-Бурактын" мектебинен алдым десем болот.

Музыкалык билим алуу планымда бар, сөзсүз окуйм.

— Сиз көбүнчө чыгыш элинин ырларын ырдайсыз. Бул атайын тандалган стилби?

— Чыгыш элинин ыр-бийлерин жактырам. Кичинемден бийге да жакынмын. Негизинен башка тилдерден хорезм, уйгур, кара калпак элинин ырларын ырдап жүрөм. Карап көрсөм, мен аткарган ырлардын ичинен бир да өзбек тилиндеги ыр жок экен. Бирок баары эле мени өзбекче ырдайт деп ойлошот. "Музыка тил тандабайт" дегендей эле мен дагы музыка жаатында тил тандабайм. Ыр менен музыкасы жакса, кандай стилде болбосун ырдап кете берем. Азыр казакча ыр даярдап жатам. Негедир башка тилдеги ырлар элге бат сиңип кетүүдө. Мүмкүн ширин угулуп жаткандыр. Бирок учурда 40 ырым болсо, анын ону эле башка тилде, калганы кыргызча. Негизинен кээде кымбат жаздырган ырың элге жетпей калат да, капысынан же аз эле акчага жаздырып койгон ыр элге сиңип кетет.

Кыргызская певица, бывшая участница группы Кыз-Бурак Айтурган Эрмекова
© Фото / Кубанычбек Молдокулов
Айтурган Эрмекова: "Музыка тил тандабайт" дегендей эле мен дагы музыка жаатында тил тандабайм. Ыр менен музыкасы жакса, кандай стилде болбосун ырдап кете берем. Азыр казакча ыр даярдап жатам.

— Ырчылыктан тышкары жеке бизнес менен да алектенет экенсиз?

— Ооба, айымдарга ылайыктуу кийимдерди саткан дүкөнүм бар. Жакында эле көз жарганыма байланыштуу азыр бул ишимди бир аз токтотуп турам. Себеби кийимди өзүм тандап алып келчүмүн. Азыр буга мүмкүнчүлүгүм болбой жатат. Кудай буюрса, бул ишти кайрадан колго алам. Мага жакты. Мындан тышкары, биздин үй-бүлөгө тиешелүү майда-чүйдө бизнесибиз бар. Азыр ошолорду иштетип жатабыз.

— Бишкекке да тойго чакырышат деп жатпайсызбы. Жол кире, убактысы бар дегендей. Чакыруу акысы кандай болот?

— Ооба, жол киреси да бар. Бирок мен айрым ырчыларга окшоп асмандын башын айтпайм. Той ээлеринин шартына да карайм. Көпчүлүк учурда чакыргандар рахматын айтып, ыраазы болуп калышат. Бир үй-бүлөнүн эле эки-үч тоюна катышкан күндөрүм кездешет. Барганда алты ырдан кем ырдабайм, маанайым, убактым туура келсе дагы эки ыр кошуп ырдап коём. Бирок, албетте, өзүм Ошто жашагандыктан Бишкекке караганда бул жакта чакыруу арзаныраак. Ошол себептен көбүнесе Оштон бошобой, чакырган жерлерге бара албай калам. Анын үстүнө учурда Ош облустук филармониясында да эмгектенем.

— Тойдо кызыктуу учурлар көп болсо керек?

— Негизи тойдо деле, концерт учурунда деле кызыктуу учурлар абдан көп кездешет. Бир жолу Куршабга тойго барып калып, ырдап бүтүп диванда отурсам бир аке келип мени менен аябай жакшы сүйлөшүп, "кызым" деп атама да салам айтты. "Эрмекти аябай жакшы тааныйм, сыйлайм. Атаңа салам айт", — деп бир топ сүйлөшүп отурган. Мага да аябай комплименттерди айтып келип эле мени "Самара" деп салды. Көрсө Самара Каримова экен деп эле сүйлөй бериптир. Ал экөөбүз доспуз, Самаранын атасынын аты да Эрмек. Ошол себептенби, айтор, экөөбүздү алмаштырган учурлар көп болот. Тойго келгендер эмнегедир мени "Самара" дей беришет.

Кыргызская певица, бывшая участница группы Кыз-Бурак Айтурган Эрмекова с мужем и ребенком
© Фото / Кубанычбек Молдокулов
Айтурган Эрмекова: Кайындарым менен алты ай жашап, бөлүндүк. Үй-бүлө кургандан кийин чыгармачылыкка болгон жоопкерчилик күчөдү. Бир эсе жардамчыларым да көбөйдү. Жолдошум 24 саат бою жанымда, ал болбой калса кайнилерим жардамдашат. Өзүнчө береке келип, кирешем да артты десем болот.

— Жаңылбасам бир жыл мурда турмушка чыккансыз. Кайын журтуңуз ырчы келинди кандай кабыл алды?

— Кайын журтум аябай жакшы кабыл алган. Мурдатан эле үй-тиричилигине тың болчумун, ошондуктан бул жаатта эч кандай кыйынчылык болгон жок. Мен да бардык нерсени өзүмдүн үйүмдөй эле кабыл алып, "башка казан" деп бөлгөн жокмун. Кайындарым менен алты ай жашап, Дамир (жолдошу — ред.) улуу уул болгондуктан тез эле бөлүнүп кеттик. Андан кийин эле кайним үйлөндү. Үй-бүлө кургандан кийин чыгармачылыкка болгон жоопкерчилик күчөдү. Бир эсе жардамчыларым да көбөйдү. Себеби жолдошум 24 саат бою жанымда, ал болбой калса кайнилерим жардамдашып жүрүшөт. Өзүнчө береке келип, кирешем да артты десем болот.

Кыргызская певица, бывшая участница группы Кыз-Бурак Айтурган Эрмекова
© Фото / Кубанычбек Молдокулов
Айтурган Эрмекова: Москвадан мигранттардын турмушун, алардын мекенге сагынычын көрүп келдим. Эми ушул темаларды чагылдырган жакшы бир чыгарма аткарып чыккым келип жатат. Ошону менен бирге Бишкекте да концерт берейин деген ниетим бар.

— Гүлшайыр Садыбакасовадан көп нерсе үйрөнсөңүз керек. Анткени маектеринде ырдоону үйрөткөндөн тышкары топтогу кыздарды катуу кармаганын айтып калат…

— Гүлшайыр эже темирдей бекем аял болуу менен майда-чүйдөгө маани бербөөнү жана үй тиричилигин да үйрөттү. Анткени "Кыз-Бурак" тобуна 8-классымда бардым. Тамак-аш, нан жасоо, үйдү таза кармоонун баарын Гүлшайыр эжеден өздөштүргөм. Ал киши тартипти биринчи орунга койчу. Азыркыга чейин мамилебиз абдан жакшы. Өткөндө эле үйүнө барып, бир күн жатып, абдан чер жазып келдим. Сайкал менен да мурдатан курбумун.

— Жакында эла Москвага концерт коюп барыпсыз. Концерттин жүрүшү тууралуу да кеп салсаңыз?

— Ооба, Россияга концерт коюп барып келдик. Россиянын Санкт-Петербург, Москва, Новосибирск, Екатеринбург өңдүү төрт шаарын кыдырып чай-концерт бердим, абдан жакшы өттү. Бизди эл да сонун кабыл алды. Концертибиз 400-500 орундуу тойканада өтүп, ар бир шаарда эки күндөн койдук. Зал толо эл келип берди. Москвадан келгенден кийин да ар кандай ойлор пайда болду. Мигранттардын турмушун, алардын мекенге сагынычын көрүп келдим. Эми ушул темаларды чагылдырган жакшы бир чыгарма аткарып чыккым келип жатат. Ошону менен бирге Бишкекте да концерт берейин деген ниетим бар. Жаңы программадагы шоу-концерт берүүнү да көздөп жатам. 

1121
Белгилер:
Айтурган Эрмекова, Бишкек, концерт, Москва, Ош, ырчы
Тема боюнча
Интернет жылдызы Атамбаев: мурда ырдап көргөн эмесмин, үнүм кийин ачылды
Беш неберем бар, алтынчысын күтүүдөбүз. Ырчы Алина Жетигенова менен маек
Эл ырчыларды көрө берип чарчады. Гүлшайыр Садыбакасова менен маек
Бакдөөлөт коомдук фондунун жетекчиси, кыргыз таануучу Мелис Мураталиев. Архив

Эл качан бузулат? Салт менен кааданын айырмачылыгы тууралуу маек

10
Ар бир элдин улут катары өзүнүн жашоо нугу болот. Кыргызда "салт бузулса — эл бузулат, салт жоголсо — эл жоголот" деген сөз бар. Бул кыргыздын тээ байыртан бери келе жаткан жашоо казынасынан алган тажрыйбасы, билими.

Акыркы убакта үрп-адаттарыбызды, байыртан бери келе жаткан элибиздин жашоо эрежелерин унутуп бараткандайбыз. Бирок эл катары сакталып, жашоо ыргагы бузулбасын десек өзүбүздү таанып, ата-бабанын каада-салтын жадыбыздан чыгарбай балдарга үйрөткөнүбүз жакшы. Бул бизге эле эмес, ар бир улутка тийиштүү маселе.

"Бакдөөлөт" коомдук фондунун жетекчиси, кыргыз таануучу Мелис Мураталиев Sputnik Кыргызстан агенттигине берген маегинде каада менен салттын айырмасын тойдун мисалында айтып берген.

— Каада менен салттын кандай айырмачылыгы бар? Балким айрымдарын кийинчерээк өзүбүз ойлоп таап алгандырбыз?

— Өзүбүз ойлоп таап алдык дегенге кошула албайм. Азыр каада-салт, үрп-адат, ырым-жырым деген сөздөрдүн баарын бирдей коюп алып чаташтырып, өзүбүз да түшүнбөгөн сөздөр менен атап, алмаштырып колдоно беребиз. Салтты жашообузда туура эмес колдонгон жагдайда аны кайра жерип, натыйжада "кыргыздын салты жаман" деп ата-бабадан келе жаткан нарктуулукка сөз тийгизебиз. Эң алгач салт деген эмне экенин түшүнүп алсак. Мен фольклор, макал-лакап, санжыралардан карап, мунун жообун эбак эле таап алгам. Азыркы жаштардын көбү салтты түшүнбөй, бул сөздү кабыл ала да албайт. Себебин илимий китептерден издештирип карап чыгып, бир чети күлүп, бир чети ыйладым. Салттын түшүндүрмөсүн сөздүктөрдөн окугандан кийин маселе каякта жатканын аңдадым. Юдахиндин сөздүгүндө салттын котормосунун беш мааниси берилген экен. Алар — обычаи, повадка (адат, көндүм); важность, достоинство (каймана мааниси); положение, состояние; помыслы, внимание; идеология.

Жалпысынан биринчи эле маанисинде "салт – бул адат" деп которгону туура эмес. Ал эми идеология деген кенен түшүнүк, бирок салттын идеологияда да өз орду бар. Асанов деген котормочунун сөздүгүндө салтты биринчи маанисинде "обычаи", экинчи маанисинде "традиция" деп бериптир. Тескерисинче, "традиция" деген салт. Ушундай жеткиликсиз түшүндүрмөлөрдү окуган жаштардын башы айланып жатат. Азыр жаштар эмес, орто менен улуу муун деле салт деген эмне экендигин түшүндүрө албай калды. Мен буга кыскача эле түшүндүрмө берип жүрөм. Салт — бул кайсы бир улуттун же элдин жашоо эрежеси. Болду, ушул эле.

Президент ОФ Бакдоолот, кыргызовед Мелис Мураталиев на радио Sputnik Кыргызстан
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Президент ОФ "Бакдоолот", кыргызовед Мелис Мураталиев

— Демек, салт — бул эреже экен да?

— Ооба, улут катары жашаш үчүн сен бир эрежеге баш ийишиң керек. Мисалы, азыркы заманбап кыргызга түшүнүктүү болуусу үчүн футбол оюнун алып карап көрөлү. Эрежени сактабай туруп футбол ойносо болобу? Мүмкүн эмес. Эреже бузулса, оюн бузулат. Ар бир элдин улут катары өзүнүн жашоо нугу болот. Кыргызда "салт бузулса — эл бузулат, салт жоголсо — эл жоголот" деген сөз бар. Муну мен, же Асанов, Үсөновдор ойлоп тапкан эмес. Бул кыргыздын тээ байыртан бери келе жаткан жашоо казынасынан алган тажрыйбасы, билими. Эл деген бүтүндүк. Мына ошол бүтүндүктү бузбай, ич ара мамилени, жашоо эрежесин үзбөй сактай турган белгилүү эреже — бул салт. Ошол эрежелер анын жашоо образына, табиятына түздөн-түз байланыштуу. Алар экиге бөлүнүп каралат. Биринчиси — адам менен табияттын ортосундагы жашоо эрежеси. Экинчиси — коом ичиндеги ич ара адам менен адамдын ортосундагы карым-катнаш эрежелери. Ал эми каада деген бул такыр башка. Мисалы, үйлөнүү үлпөтүн алсак, кыргыздын түшүнүгүндө эки жаштын башын кошуу үчүн салт боюнча эмне кылабыз?

— Салт көп да...

— Жок, мен баламды үйлөндүрүү үчүн биринчи кудалашам. Кудалашуу бул таанышууга кирет. Кудалашуунун негизги максаты — кыздын ата-энесинин макулдугун алуу. Макулдашуу. Экинчи салттык жөрөлгө — сөйкө салуу. Үчүнчү салт — кыз узатуу. Сөйкө салууга негизинен ата-энелер жана уулдун агаларынан барса, кыз узатуу тоюнда таяке-жээн, ата журттун өкүлдөрү менен барып эки жак кенен таанышкан. Ал эми кызды кайын журтуна жеңеси узатып баргандыгынын да мааниси бар. Биринчиден, эжелери турмушка чыгып, башка үйдүн бүлөсү болуп кеткен. Ал эми жеңелер мейман тосууда кызмат кылып, кудаларды тейлеп жүрүп кимиси ким экенин жакшы билип калат. Кыз болсо ага чейин кайын журтунан жолдошун эле жакшы тааныйт. Узатып барган жеңеси кызга бул киши мунусу, ал киши анысы экен деп тааныштырып, кыял-кылыктарынан бери акырын айтып, жол-жобосун көрсөтүп берип келет. Анын үстүнө келин менен кыз сырдаш да болушкан. Анан төртүнчүсү, акырында келин той болгон. Баланын атасы өз журтун чакырып той берип, элден бата алат. Тойдун негизги максаты — байлык чачып, кайра каражат чогултуу эмес, бата алуу болгон. Эл жаңы бүлөнү катарына кошуп, аны батасы менен бышыктаган. Мына үйлөнүүнүн төрт эреже, төрт салты. Эми ушунун мисалында эле каадасын көрсөтүп, салт менен кааданын айырмасын бөлүп берейин.

— Кыргызда "калыңсыз кыз болсо да, каадасыз кыз болбойт" деп да айтылат эмеспи...

— Анысы бар. Негизи эрежени сөзсүз түрдө аткарасың. Ал эми каадасы кандай? Бай менен кедей баласын үйлөнттү дейли. Жашоодогу статусуна карабай экөө тең салтка баш иет. Бирок ошол салтты аткаруудагы иш-аракеттер бири-биринен айырмаланат. Мисалы, сөйкө салуу салтында оокаттуу, колунда бар адам болочок келинине 10 миң долларлык бриллиант сөйкө, кедей он миң сомдук алтын сөйкө салышы мүмкүн. Бирок каадасы бөлөк болгону менен сөйкө салуу салты жасалууда. Кыз узатууда биринин кудасы бир жума укмуш той берсе, экинчиси бир эле күн карапайым той бериши ыктымал. Тойдо бир жылкы, он кой же бир кой союу салт эмес, ал тойдун каадасына кирет. Жашоонун агымына жараша каада өзү туруксуз болот. Ал эми элдин батасын алуу салты туруктуу болушу керек. "Аш көп болсо, каада көп" деген кыргыздын макалы бар. Канчалык бай болуп, мүмкүнчүлүгүң болсо, ошончолук төгүлүп-чачыла аласың. Сени эч ким чектебейт. Азыркы тойканаларда өткөн тойлордун белгилүү бир каадасы бар. Той ээси тамада жалдап, ырчы-чоорчу чакырат, жаштар унаалар менен ойноп-күлүп келип, ар кандай ыр-бий коюлат. Согуш убагында да тойлор өткөн. Болгондо да тез-тез болгон. Себеби согушта эркектер көбүрөөк өлгөндүктөн тукум улоо максаты турчу. Андагы тойлор шаан-шөкөт, ыр-тамашасыз өтүп, эл чогулуп карандай чай болсо да батасын берүү менен келинди катарга кошуп алган. Бул жерде той десе эле дүнүйөсүн чачпай, эч кандай каадасыз эле той берип бата алып жатат. Каадаңды билип каалагандай той өткөрө бер, бирок салтты бузба. Ал эми бизде ала качуу деген салт болгон эмес. Бул адат. Тескерисинче, бирөөнүн кызын алуу үчүн анын ата-энесинин макулдугун алышың керек, башкача айтканда, кудалашуу абзел. Ошол эреженин бирин аткарбастан, салтты бузуп туруп бирөөнүн кызын уурдап кетип жатасың. Анан аялдар "бул кыргыздын салты, биз деле ушинтип келгенбиз" деп башташат. Ушул жерден билип-билбей салтка сөз тийгизет.

Президент ОФ Бакдоолот, кыргызовед Мелис Мураталиев во время беседы
© Sputnik / Табылды Кадырбеков
Президент ОФ "Бакдоолот", кыргызовед Мелис Мураталиев

— Ошондой эле үрп-адат менен ырым-жырымдын айырмасы чоң да?

— Ооба, ар бири өзүнчө чоң тема. Мисалы, келиндин же апасынын этегине таш бастыруу — бул ырым. Ал жаңы бүлө оор басырыктуу болуп, барган жеринде орун алсын деген мааниде жасалат. Негизинен салт менен келген кызга таш бастырбайт. Көбүнчө ала качкандар колдонуп келген. Себеби кызды ала качып салт бузулган да, бул кадамы туура жагына ооп кетсин деп ырым колдонушкан. Баласы тентектик кылып кыз ала качып келсе аны оңдогусу келген ата-эне кудалашуу салтынын ордуна ачуу басарга барат. Мал сыяктуу уурдалган кыздын ата-энесинин ачуусу келип турганы анык. Ачуу басардын негизги мааниси — кыздын ата-энесинин алдына түшүп ачуусун басып, макулдугун алуу. Барган адам баласынын тентектигин моюнга алып, анан өзүн тааныштырып,